{"id":81878,"date":"2020-11-01T17:09:35","date_gmt":"2020-11-01T15:09:35","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=81878"},"modified":"2020-11-01T09:49:23","modified_gmt":"2020-11-01T07:49:23","slug":"08-09-51","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=81878","title":{"rendered":"Nie zd\u0105\u017cy\u0142, Polacy go zdradzili"},"content":{"rendered":"

Stanis\u0142aw Kaszy\u0144ski z \u017con\u0105 Karolin\u0105 (Fot. archiwum rodzinne)<\/em><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>Stanis\u0142aw Kaszy\u0144ski jako pierwszy pr\u00f3bowa\u0142 zawiadomi\u0107 \u015bwiat o Holocau\u015bcie. Nie zd\u0105\u017cy\u0142, Polacy go zdradzili<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Stanis\u0142aw Zasada<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

W obozie zag\u0142ady Kulmhof nazi\u015bci zamordowali \u0107wier\u0107 miliona \u017byd\u00f3w. Jeden z mieszka\u0144c\u00f3w chcia\u0142 o tym powiadomi\u0107 \u015bwiat. Nie zd\u0105\u017cy\u0142, Polacy go zdradzili.<\/strong><\/h4>\n

.<\/p>\n

Do zdj\u0119cia za\u0142o\u017cy\u0142 marynark\u0119, bia\u0142\u0105 koszul\u0119, ciemny krawat. Kobieta wspar\u0142a g\u0142ow\u0119 na jego ramieniu. Fotograf uchwyci\u0142 j\u0105 w p\u00f3\u0142u\u015bmiechu.<\/span><\/p>\n

\u2013 Pami\u0105tka po rodzicach \u2013 Stanis\u0142aw Kaszy\u0144ski ma 80 lat. \u2013 Nawet ich nie pami\u0119tam.<\/span><\/p>\n

Gdy tamto si\u0119 sta\u0142o, mia\u0142 dwa i p\u00f3\u0142 roczku.<\/span><\/p>\n

Na\u0142kowska<\/strong><\/h4>\n

Zaraz po wojnie. Pisarka Zofia Na\u0142kowska pracuje w G\u0142\u00f3wnej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce \u2013 zbiera relacje \u015bwiadk\u00f3w. Tak powstanie ksi\u0105\u017cka \u201eMedaliony\u201d.<\/span><\/p>\n

Z Che\u0142mna nad Nerem pisze opowiadanie \u201eCz\u0142owiek jest mocny\u201d. Ko\u0144czy tak:<\/span><\/p>\n

\u201eKto\u015b pokazywa\u0142 znaleziony strz\u0119p pude\u0142ka od zapa\u0142ek z greckim nadrukiem, inny wymyte przez deszcze papierki z cudzoziemskimi firmami aptek. Kto\u015b na miejscu dawnego krematorium znalaz\u0142 dwie malutkie kosteczki ludzkie\u201d.<\/i><\/span><\/p>\n

To pierwszy na ziemiach polskich niemiecki ob\u00f3z \u015bmierci.<\/span><\/p>\n

Meldunek<\/strong><\/h4>\n

\u201ePracownik gminy, cz\u0142owiek zaprzysi\u0119\u017cony, s\u0142ysza\u0142, jak przez telefon gminny podawano do \u0141odzi, \u017ce 800 Cygan\u00f3w za\u0142atwiono bez \u017cadnych incydent\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

Meldunek dotar\u0142 do \u0142\u00f3dzkiego podziemia pod koniec 1941 r. Znalaz\u0142 si\u0119 w konspiracyjnym Biuletynie Informacyjnym o sytuacji \u017byd\u00f3w w powiecie kolskim.<\/span><\/p>\n

Mariusz Kaszy\u0144ski: \u2013 To by\u0142 meldunek mojego dziadka Stanis\u0142awa.<\/span><\/p>\n

Stanis\u0142aw Kaszy\u0144ski mia\u0142 te\u017c pisa\u0107 listy do Mi\u0119dzynarodowego Czerwonego Krzy\u017ca.<\/span><\/p>\n

A\u017c wpad\u0142.<\/span><\/p>\n

Spacer<\/strong><\/h4>\n

Trzy kobiety spaceruj\u0105 w letnich p\u0142aszczach. Jarz\u0119bina za ich plecami ma dorodne owoce.<\/span><\/p>\n

Pierwsza od lewej to Maria Grabowska. Wysoka, w prawej d\u0142oni trzyma torebk\u0119.<\/span><\/p>\n

W \u015brodku Helena Kuli\u0144ska. Ni\u017csza, do ciemnego p\u0142aszcza za\u0142o\u017cy\u0142a r\u0119kawiczki, torebka pod pach\u0105.<\/span><\/p>\n

Ta po prawej, w bia\u0142ym p\u0142aszczu, z torebk\u0105 w lewej r\u0119ce, nazywa si\u0119 Karolina Kaszy\u0144ska.<\/span><\/p>\n

Zdzis\u0142aw Lorek: \u2013 Damska elita przedwojennego Che\u0142mna.<\/span><\/p>\n

Grabowska jest \u017con\u0105 J\u00f3zefa, bogatego ogrodnika.<\/span><\/p>\n

Kuli\u0144ska prowadzi gospod\u0119 i sklepik. Handluje z m\u0119\u017cem myd\u0142em i powid\u0142em. Raz w tygodniu jest mi\u0119so \u2013 Kuli\u0144ski sam robi kie\u0142basy i kaszanki.<\/span><\/p>\n

Kaszy\u0144ska to \u017cona sekretarza gminy.<\/span><\/p>\n

Rodziny s\u0105 w za\u017cy\u0142o\u015bci. Gdy Kaszy\u0144skim rodzi si\u0119 najm\u0142odszy syn, prosz\u0105 ogrodnika Grabowskiego, \u017ceby trzyma\u0142 Stasia do chrztu.<\/span><\/p>\n

\u015awiadkowie<\/strong><\/h4>\n

Irena Miszczak: \u2013 Zauwa\u017cy\u0142y\u015bmy z siostr\u0105 od strony pa\u0142acu Stanis\u0142awa Kaszy\u0144skiego prowadzonego przez dw\u00f3ch m\u0119\u017cczyzn w mundurach gestapo. Nie pami\u0119tam, czy Kaszy\u0144ski szed\u0142 w kajdankach.<\/span><\/p>\n

Zauwa\u017cy\u0142am natomiast jakie\u015b szarpanie i w pewnym momencie, gdy id\u0105c szos\u0105, ca\u0142a tr\u00f3jka dochodzi\u0142a do przej\u015bcia mi\u0119dzy ko\u015bcio\u0142em a pa\u0142acem, gdzie my by\u0142y\u015bmy, Kaszy\u0144ski wyrwa\u0142 si\u0119 i skierowa\u0142 w prawo, i zacz\u0105\u0142 biec. Us\u0142ysza\u0142y\u015bmy strza\u0142y i zobaczy\u0142am, jak Kaszy\u0144ski upad\u0142.<\/span><\/p>\n

Franciszek Marciniak: \u2013 Uda\u0142em si\u0119 na miejsce, gdzie le\u017ca\u0142o cia\u0142o zabitego, w kt\u00f3rym rozpozna\u0142em Stanis\u0142awa Kaszy\u0144skiego. W chwili przypatrywania si\u0119 zw\u0142okom zabitego przyst\u0105pi\u0142 do mnie komisarz SS i rozkaza\u0142 mi, abym cia\u0142o zabitego zani\u00f3s\u0142 do piwnicy pa\u0142acu w Che\u0142mnie.<\/span><\/p>\n

By\u0142 rok 1942. 2, mo\u017ce 3 lutego.<\/span><\/p>\n

Sekretarz<\/strong><\/h4>\n

Ona: rocznik 1909, c\u00f3rka w\u0142a\u015bcicieli restauracji w Babiaku, sko\u0144czy\u0142a gimnazjum w stolicy.<\/span><\/p>\n

On: sze\u015b\u0107 lat starszy, z Brudzewa (st\u0105d pochodzi\u0142 s\u0142ynny astronom Wojciech). Ma ma\u0142\u0105 matur\u0119. W tamtych czasach to jest co\u015b.<\/span><\/p>\n

Nim Stanis\u0142aw Kaszy\u0144ski zostanie sekretarzem gminy w Che\u0142mnie, pracuje w Babiaku. Poznaje Karolin\u0119, \u015blub bior\u0105 w 1929 \u2013 w Nowy Rok. Jeszcze w tym samym roku rodzi si\u0119 Zbigniew, cztery lata p\u00f3\u017aniej Maria, trzy lata po niej Barbara, a dwa tygodnie przed wybuchem wojny \u2013 Stanis\u0142aw.<\/span><\/p>\n

Kaszy\u0144ski nie tylko sekretarzuje w gminie. Jest komendantem Ochotniczej Stra\u017cy Po\u017carnej i my\u015bliwym, dzia\u0142a w Lidze Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Za\u0142o\u017cy\u0142 amatorskie k\u00f3\u0142ko teatralne, w kt\u00f3rym si\u0119 udziela. Organizuje patriotyczne uroczysto\u015bci.<\/span><\/p>\n

Wnuk: \u2013 Dziadek mia\u0142 dusz\u0119 spo\u0142ecznika.<\/span><\/p>\n

Pa\u0142ac<\/strong><\/h4>\n

Na\u0142kowska: \u201ePa\u0142ac, kt\u00f3rego ju\u017c nie ma, sta\u0142 na samym skraju wzg\u00f3rza, ponad rozleg\u0142ym widokiem na wiosenny kraj, g\u0142adki po horyzont. Podzielony r\u00f3wno zielonymi polami\u201d.<\/span><\/p>\n

Pa\u0142ac po dawnych w\u0142a\u015bcicielach Che\u0142mna na razie stoi. Mieszka tam kilka rodzin. J\u00f3zef Grabowski dzier\u017cawi trzyhektarow\u0105 parcel\u0119, ma sad i poletko z warzywami. Co sobota jego pracownik wozi p\u0142ody furmank\u0105 do \u0141odzi na targ.<\/span><\/p>\n

Wie\u015b: czterdzie\u015bci dom\u00f3w, dwie\u015bcie os\u00f3b. Chodz\u0105 do ko\u015bcio\u0142a Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny. Tylko \u017cydowska rodzina Rosental\u00f3w je\u017adzi w szabat do synagogi w D\u0105biu.<\/span><\/p>\n

Neogotycka \u015bwi\u0105tynia stoi przy szosie, na skarpie. Na plebanii proboszcz Karol Morozewicz (podobno by\u0142 surowy, nie umia\u0142 \u017cy\u0107 w zgodzie z parafianami) gra w bryd\u017ca ze sklepikarzem Kuli\u0144skim, sekretarzem Kaszy\u0144skim i kierownikiem szko\u0142y Stanis\u0142awem Gryglewskim.<\/span><\/p>\n

Za ko\u015bcio\u0142em sklepik i gospoda Kuli\u0144skich. Za Kuli\u0144skimi budynek w\u0142adz gminy i mieszkanie Kaszy\u0144skich. Po drugiej stronie szosy niedu\u017ca szko\u0142a. W parku ko\u0142o pa\u0142acu mieszka\u0144cy Che\u0142mna bawi\u0105 si\u0119 na festynach 3 maja i 11 listopada. Dzieciarnia latem k\u0105pie si\u0119 w Nerze, zim\u0105 zje\u017cd\u017ca na sankach z przyko\u015bcielnego wzg\u00f3rza. W Che\u0142mnie s\u0105 ju\u017c chodniki.<\/span><\/p>\n

W czerwcu 1939 r. wybory na w\u00f3jta wygrywa Franciszek Opas. Jednym z 12 radnych jest Konrad Schulz, Niemiec z s\u0105siedniej Sob\u00f3tki.<\/span><\/p>\n

\u00a0Kulmhof<\/strong><\/h4>\n

Przybija polsk\u0105 piecz\u0105tk\u0119, na orle d\u0142ugopisem kre\u015bli swastyk\u0119. Kaszy\u0144ski nie jest ju\u017c sekretarzem gminy, a Che\u0142mno nazywa si\u0119 Kulmhof i le\u017cy w Kraju Warty \u2013 jednej z prowincji Rzeszy.<\/span><\/p>\n

Komisarzem gminy jest Konrad Schulz. Poprzedni jest w Mauthausen-Gusen, podobnie jak kierownik szko\u0142y. Gryglewski umrze w obozie w 1940 r., Opas \u2013 w 1942. W Dachau zginie ksi\u0105dz Morozewicz.<\/span><\/p>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkni\u0119ty, na plebani\u0119 Niemcy przenie\u015bli urz\u0105d gminy. Pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zajmie komendantura Sonderkommando Kulmhof.<\/span><\/p>\n

By\u0142y sekretarz zostaje w urz\u0119dzie, na ni\u017cszym stanowisku. Zna niemiecki, ma dobre relacje z niemieckimi osadnikami sprzed wojny, wstawia si\u0119 za nim Amtskommissar Schulz. Interweniowa\u0142 te\u017c w sprawie poprzedniego w\u00f3jta, kierownika szko\u0142y i proboszcza.<\/span><\/p>\n

Kaszy\u0144ski po dawnemu prowadzi gminne ksi\u0119gi: wida\u0107 ten sam charakter pisma. R\u00f3\u017cnica jest taka, \u017ce przed wojn\u0105 pisa\u0142 po polsku, teraz \u2013 po niemiecku. Pisze na przyk\u0142ad, \u017ce zakupiono niemieckie flagi, piecz\u0105tki, portrety Adolfa Hitlera.<\/span><\/p>\n

Ale nim nadejd\u0105 nowe piecz\u0105tki, u\u017cywa polskich. \u017beby by\u0142o wida\u0107, kto tu teraz rz\u0105dzi, Niemcy ka\u017c\u0105 mu kre\u015bli\u0107 na nich hakenkrojce.<\/span><\/p>\n

Rozwi\u0105zanie<\/strong><\/h4>\n

Berlin, 20 stycznia 1942. W willi przy Groser Wannsee nazistowscy dygnitarze debatuj\u0105 nad ostatecznym rozwi\u0105zaniem kwestii \u017cydowskiej. Cel ambitny: trzeba zabi\u0107 11 milion\u00f3w \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Gauleiter Kraju Warty Arthur Greiser nie czeka na to, co ustal\u0105 na naradzie. Napisa\u0142 do Hitlera, \u017ceby pozwoli\u0142 mu \u201erozwi\u0105za\u0107 problem \u017cydowski\u201d we w\u0142asnym zakresie \u2013 \u017byd\u00f3w w Warthegau jest a\u017c 400 tys. F\u00fchrer si\u0119 zgodzi\u0142.<\/span><\/p>\n

Wybrano Che\u0142mno: wie\u015b oddalona jest tylko o 60 km od \u0141odzi (teraz Litzmannstadt), a tam mieszka najwi\u0119cej \u017byd\u00f3w. Sporo ich w okolicznych miasteczkach. No i le\u017cy na odludziu, w\u015br\u00f3d las\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Zadania podejmuje si\u0119 SS-Hauptsturmf\u00fchrer Herbert Lange. Sprawdzi\u0142 si\u0119 w mordowaniu chorych i niepe\u0142nosprawnych w Kraju Warty. Do zabijania u\u017cywa\u0142 mobilnych kom\u00f3r gazowych \u2013 ci\u0119\u017car\u00f3wek przypominaj\u0105cych wozy do przewo\u017cenia mebli, do kt\u00f3rych wpuszczano tlenek w\u0119gla.<\/span><\/p>\n

Jesieni\u0105 1941 roku Lange jest w Kulmhof. Przywozi ze sob\u0105 najnowszy wynalazek Trzeciej Rzeszy: ci\u0119\u017car\u00f3wki do zabijania ludzi.<\/span><\/p>\n

Rze\u017ania<\/strong><\/h4>\n

27 stycznia 1942 r. niejaka Fela z getta w Kutnie pisze do rodziny:<\/p>\n

\u201eKochani Moi! Pisa\u0142am ju\u017c do Was jedn\u0105 poczt\u00f3wk\u0119 o losie, jaki nas spotka\u0142. Oto wywieziono nas do Che\u0142mna i zagazowano. Le\u017cy ju\u017c tam 25 000 \u017byd\u00f3w. Rze\u017ania nadal trwa\u201d.<\/p>\n

W tym samym styczniu rodzina Gelbert\u00f3w do Rywena Gelberta:<\/p>\n

\u201eWczoraj otrzymali\u015bmy od Reginy straszn\u0105 poczt\u00f3wk\u0119, w kt\u00f3rej nam pisze, \u017ce z tamtych okolic wysy\u0142aj\u0105 ludzi do Che\u0142mna i tam ich zagazuj\u0105, tak \u017ce nikt ju\u017c nie wraca stamt\u0105d\u201d.<\/p>\n

\u017bydzi wiedz\u0105 ju\u017c, co Niemcy z nimi robi\u0105.<\/p>\n

Las<\/h2>\n

Zabijanie zacz\u0119\u0142o si\u0119 w poniedzia\u0142ek 8 grudnia 1941.<\/span><\/p>\n

Zbrodni\u0119 opisze ameryka\u0144ski historyk Patrick Montague. Z ksi\u0105\u017cki \u201eChe\u0142mno. Pierwszy nazistowski ob\u00f3z zag\u0142ady\u201d wiemy, \u017ce najpierw wymordowano \u017byd\u00f3w z Ko\u0142a, potem z okolicznych miejscowo\u015bci, wreszcie z \u0142\u00f3dzkiego getta.<\/span><\/p>\n

Montague: \u201ePierwszy transport \u017byd\u00f3w zabrano z Ko\u0142a do Che\u0142mna 7 grudnia. Tego dnia oko\u0142o siedmiuset ludzi przyby\u0142o do pa\u0142acu i tam sp\u0119dzi\u0142o noc. Nast\u0119pnego dnia \u0142adowano ich grupami do samochodowej komory gazowej \u2013 starego furgonu Kaiser\u2019s Kaffee \u2013 wo\u017cono do lasu, duszono i grzebano. Po po\u0142udniu do pa\u0142acu przyby\u0142a kolejna grupa z Ko\u0142a i zn\u00f3w nocowa\u0142a w obozie\u201d.<\/span><\/p>\n

Pa\u0142ac nie zawsze mo\u017ce pomie\u015bci\u0107 czekaj\u0105cych na \u015bmier\u0107. \u017byd\u00f3w zamyka si\u0119 wi\u0119c w ko\u015bciele. Tym pod wezwaniem Narodzenia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny \u2013 \u017byd\u00f3wki z Nazaretu.<\/span><\/p>\n

Niemcom si\u0119 spieszy<\/strong><\/h4>\n

Montague: \u201ePod koniec roku wszyscy \u017cydowscy mieszka\u0144cy bezpo\u015brednich okolic obozu byli ju\u017c wymordowani i pogrzebani w lesie\u201d.<\/span><\/p>\n

W styczniu trafia tu pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy Rom\u00f3w. Po nich \u017bydzi z Litzmannstadt. Niemcy morduj\u0105 te\u017c je\u0144c\u00f3w radzieckich, polskich ksi\u0119\u017cy, zakonnice, dzieci z Zamojszczyzny i czeskich Lidic.<\/span><\/p>\n

Procedury s\u0105 takie: ofiary przywozi si\u0119 samochodami ze stacji w D\u0105biu, w pa\u0142acu esesmani m\u00f3wi\u0105 im, \u017ce przyjechali do pracy, ka\u017c\u0105 si\u0119 rozebra\u0107 do dezynfekcji, prowadz\u0105 do \u0142adowni ci\u0119\u017car\u00f3wki, puszczaj\u0105 spaliny. Ci\u0119\u017car\u00f3wki s\u0105 trzy. Mniejsze mog\u0105 pomie\u015bci\u0107 100 os\u00f3b, wi\u0119ksza \u2013 150. Dziennie w Kulmhof ginie tysi\u0105c \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Zw\u0142oki grzebie si\u0119 w Lesie Rzuchowskim, kilka kilometr\u00f3w od Che\u0142mna. Grabarzami s\u0105 ci, kt\u00f3rzy nie poszli od razu na \u015bmier\u0107. Czasem musz\u0105 grzeba\u0107 bliskich. Wytrzymuj\u0105 po kilka, kilkana\u015bcie dni. Te\u017c gin\u0105 nad do\u0142ami.<\/span><\/p>\n

Z grobami jest k\u0142opot.<\/span><\/p>\n

Montague: \u201eGrzebane od kilku miesi\u0119cy zw\u0142oki zacz\u0119\u0142y si\u0119 pod ziemi\u0105 rozk\u0142ada\u0107. Warstwy gruntu pokrywaj\u0105ce mogi\u0142y zacz\u0119\u0142y si\u0119 wybrzusza\u0107 i po ca\u0142ej okolicy rozszed\u0142 si\u0119 odra\u017caj\u0105cy smr\u00f3d\u201d.<\/span><\/p>\n

Od lata 1942 zw\u0142oki pali si\u0119 w krematoriach.<\/span><\/p>\n

Le\u015bnik Heinz May: \u201eZ pocz\u0105tku zleci\u0142em trzebie\u017c wszystkich m\u0142odnik\u00f3w we wskazanej okolicy i dostarczy\u0142em wielkie ilo\u015bci chrustu i szczap. Jednak to nie wystarczy\u0142o i musia\u0142em dostarczy\u0107 grube drewno. W ko\u0144cu zu\u017cycie opa\u0142u sta\u0142o si\u0119 tak wielkie, \u017ce przyst\u0105pi\u0142em do wyr\u0119b\u00f3w w starodrzewie\u201d.<\/span><\/p>\n

Nie wszystkie szcz\u0105tki udaje si\u0119 spopieli\u0107.<\/span><\/p>\n

Le\u015bnik May: \u201ePuste w \u015brodku ko\u015bci d\u0142ugie, kt\u00f3re nie uleg\u0142y spaleniu, wyci\u0105gano i mia\u017cd\u017cono w m\u0142ynie do ko\u015bci o nap\u0119dzie silnikowym, kt\u00f3ry znajdowa\u0142 si\u0119 w specjalnie zbudowanym drewnianym baraku\u201d.<\/span><\/p>\n

Popi\u00f3\u0142 i m\u0105czk\u0119 kostn\u0105 rozsypywano ko\u0142o lasu, wsypywano do Neru i Warty, u\u017cywano jako nawozu.<\/span><\/p>\n

Montague: \u201eW materia\u0142ach z powojennego dochodzenia odnotowano, \u017ce w miejscach rozsypywania popio\u0142\u00f3w ro\u015blinno\u015b\u0107 by\u0142a bujniejsza i mia\u0142a bardziej zielony kolor ni\u017c w okolicy\u201d.<\/span><\/p>\n

Mordowanie trwa do kwietnia 1943. Niemcy wysadzaj\u0105 pa\u0142ac, burz\u0105 krematoria, sadz\u0105 drzewa. Do Kulmhof przyje\u017cd\u017ca Greiser \u2013 dzi\u0119kuje za\u0142odze za oczyszczenie prowincji z \u017byd\u00f3w. Z obozu jedzie do Ko\u0142a na bankiet.<\/span><\/p>\n

Rok p\u00f3\u017aniej Kulmhof wznawia dzia\u0142alno\u015b\u0107: z \u0141odzi zn\u00f3w doje\u017cd\u017caj\u0105 transporty \u017byd\u00f3w. Ob\u00f3z dzia\u0142a do 17 stycznia 1945. Na drugi dzie\u0144 do Che\u0142mna wejdzie Armia Czerwona.<\/span><\/p>\n

14 maja 2001 r., Che\u0142mno nad Nerem, ods\u0142oni\u0119cie pomnika \u017byd\u00f3w pomordowanych w miejscowym obozie zag\u0142ady Fot. Dariusz Kulesza\/Agencja Gazeta<\/em><\/span><\/p>\n

Telefon<\/strong><\/h4>\n

Kaszy\u0144ski ju\u017c wie, po co Niemcy przywo\u017c\u0105 do pa\u0142acu \u017byd\u00f3w. Pods\u0142ucha\u0142 rozmowy przez telefon.<\/span><\/p>\n

Tak dowiedzia\u0142 si\u0119 o wymordowaniu o\u015bmiuset Cygan\u00f3w, potem o planowanych deportacjach \u017byd\u00f3w z \u0141odzi. Wiedz\u0105 dzieli si\u0119 z podziemiem.<\/span><\/p>\n

Mariusz Kaszy\u0144ski, wnuk: \u2013 Dziadek nale\u017ca\u0142 do Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej, poprzedniczki AK.<\/span><\/p>\n

\u201ePracownik gminy, cz\u0142owiek zaprzysi\u0119\u017cony\u201d z akowskiego biuletynu to Stanis\u0142aw Kaszy\u0144ski.<\/span><\/p>\n

Nadzorcy izoluj\u0105 ob\u00f3z od postronnych (dziedziniec pa\u0142acu otoczyli wysokim p\u0142otem). Nie chc\u0105, \u017ceby o zbrodniach dowiedzia\u0142 si\u0119 \u015bwiat. Kamufla\u017c wydaje si\u0119 dobry \u2013 niewinny pa\u0142ac nie powinien budzi\u0107 makabrycznych skojarze\u0144.<\/span><\/p>\n

Okoliczni widz\u0105, jak zwozi si\u0119 ci\u0119\u017car\u00f3wkami ludzi, kt\u00f3rzy potem znikaj\u0105. S\u0142ysz\u0105 krzyki.<\/span><\/p>\n

Kaszy\u0144ski wie najwi\u0119cej. Amtskommissar Schulz jeszcze przed wszystkim mia\u0142 mu powiedzie\u0107: \u201ePoleje si\u0119 krew i ma\u0142o kto prze\u017cyje\u201d.<\/span><\/p>\n

Piwo<\/strong><\/h4>\n

M\u0119\u017cczy\u017ani w mundurach ze swastyk\u0105 rozsiedli si\u0119 przed pa\u0142acem. Twarze wystawili do s\u0142o\u0144ca, pij\u0105 piwo. Henryk Mania siedzi z nimi. W garniturze, za\u0142o\u017cy\u0142 nog\u0119 na nog\u0119, rozlu\u017aniony.<\/span><\/p>\n

Inne wojenne zdj\u0119cie: Mania pozuje z czterema rodakami na mostku na Nerze. U\u015bmiechaj\u0105 si\u0119.<\/span><\/p>\n

M\u0142odzi Polacy maj\u0105 dobre relacje z niemieck\u0105 za\u0142og\u0105 Kulmhof \u2013 pomagaj\u0105 Sonderkommando. Formalnie s\u0105 wi\u0119\u017aniami, ale nocuj\u0105 poza obozem, dostaj\u0105 pieni\u0105dze, w\u00f3dk\u0119. Zdarza si\u0119, \u017ce w czasie libacji sprowadzaj\u0105 do specjalnego pokoju \u0142adne \u017byd\u00f3wki.<\/span><\/p>\n

Bi\u0142 wi\u0119\u017ani\u00f3w pejczem, okrada\u0142 z kosztowno\u015bci, odbiera\u0142 ubrania i prowadzi\u0142 do ci\u0119\u017car\u00f3wek, w kt\u00f3rych ich u\u015bmiercano \u2013 zarzuc\u0105 60 lat p\u00f3\u017aniej Mani prokuratorzy z Instytutu Pami\u0119ci Narodowej. Za wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 w ludob\u00f3jstwie dostanie osiem lat. Jest schorowany, po kilku miesi\u0105cach wyjdzie na wolno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Uk\u0142ad z Niemcami ma te\u017c J\u00f3zef Grabowski \u2013 pozwalaj\u0105 mu dzier\u017cawi\u0107 przypa\u0142acowy ogr\u00f3d. Ogrodnik sprzedaje im owoce, warzywa.<\/span><\/p>\n

Lorek: \u2013 W cieniu masowej zbrodni cz\u0119\u015b\u0107 Polak\u00f3w prowadzi\u0142a interesy z okupantem.<\/span><\/p>\n

Egzekucja<\/strong><\/h4>\n

By\u0142ego sekretarza gminy aresztuje sam Lange. Jest sobota, 31 stycznia 1942.<\/span><\/p>\n

\u2013 Tatu\u015b wyszed\u0142 rano do pracy i ju\u017c go nie zobaczy\u0142am \u2013 pami\u0119ta Maria Rybnikow (nazwisko po m\u0119\u017cu), jedna z c\u00f3rek Kaszy\u0144skich.<\/span><\/p>\n

Podobno Amtskommissar Schulz ostrzeg\u0142 Kaszy\u0144skiego, co mu grozi. Sekretarz ostrze\u017cenie zlekcewa\u017cy\u0142. Niemcy trzymaj\u0105 go w pa\u0142acu. Przes\u0142uchuj\u0105.<\/span><\/p>\n

Po dw\u00f3ch dniach (niekt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105, \u017ce po trzech) \u017candarmi prowadz\u0105 Kaszy\u0144skiego do by\u0142ej siedziby gminy. Tam, gdzie urz\u0119duje Lange. Wi\u0119zie\u0144 mia\u0142 si\u0119 wyrwa\u0107 i zacz\u0105\u0142 ucieka\u0107.<\/span><\/p>\n

\u017bandarmi strzelaj\u0105. Zw\u0142oki ka\u017c\u0105 przenie\u015b\u0107 do pa\u0142acowej piwnicy.<\/span><\/p>\n

Zdzis\u0142aw Lorek: \u2013 Sami to sfingowali, \u017ce niby zastrzelili go podczas pr\u00f3by ucieczki. Bali si\u0119 go odda\u0107 gestapo w \u0141odzi, bo wyda\u0142oby si\u0119, \u017ce maj\u0105 u siebie agenta.<\/span><\/p>\n

Wnuk Kaszy\u0144ski, historyk: \u2013 Mo\u017ce Niemcy chcieli pokaza\u0107 miejscowym, jaka kara czeka tych, kt\u00f3rzy spr\u00f3buj\u0105 pomaga\u0107 \u017bydom.<\/span><\/p>\n

Kilka dni po \u015bmierci Kaszy\u0144skiego kto\u015b podrzuca pod dom jego rzeczy: p\u0142aszcz, czapk\u0119 i szal.<\/span><\/p>\n

Cia\u0142a nie wydano.<\/span><\/p>\n

Pieluszki<\/strong><\/h4>\n

Prosi o nocn\u0105 koszul\u0119, myd\u0142o, cukier. List do dzieci pisze z wi\u0119zienia w \u0141odzi. Wy\u015ble jeszcze kilka. W ostatnim poprosi o pieluszki i ubranka dla noworodka.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku lutego Karolina Kaszy\u0144ska dosta\u0142a wezwanie na gestapo. I\u015b\u0107? Ucieka\u0107? \u2013 zastanawia si\u0119. Ma w Warszawie brata. Ale jak si\u0119 tam dostanie w mro\u017an\u0105 zim\u0119 z czw\u00f3rk\u0105 dzieci?<\/span><\/p>\n

Ostatni widzi j\u0105 najstarszy syn \u2013 zabra\u0142a go, gdy sz\u0142a na przes\u0142uchanie. Zbigniew zapami\u0119ta, jak Niemcy prowadzili matk\u0119. Obejrza\u0142a si\u0119 kilka razy w jego stron\u0119. P\u0142aka\u0142a.<\/span><\/p>\n

Trzymaj\u0105 j\u0105 w Che\u0142mnie. Potem w kobiecym wi\u0119zieniu w \u0141odzi przy Gda\u0144skiej. Stamt\u0105d wysy\u0142a listy, w kt\u00f3rych prosi o nocn\u0105 koszul\u0119, myd\u0142o, cukier, pieluszki. W po\u0142owie czerwca jest w wi\u0119zieniu gestapo przy Sterlinga. Tu \u015blad si\u0119 urywa.<\/span><\/p>\n

Nie wiadomo, co sta\u0142o si\u0119 z dzieckiem.<\/span><\/p>\n

Zdrada<\/strong><\/h4>\n

Wersje zdrady s\u0105 dwie.<\/span><\/p>\n

Jedna m\u00f3wi, \u017ce ogrodnik Grabowski wysy\u0142a furmana Jana Sza\u0142ka do \u0141odzi z wozem owoc\u00f3w i warzyw. Sza\u0142ek wiezie te\u017c meldunek od Kaszy\u0144skiego o mordowaniu \u017byd\u00f3w. Na targu jego rozmow\u0119 z kim\u015b z podziemia widzi Grabowski (przyjecha\u0142 autobusem). Podejrzewa, \u017ce pracownik sprzedaje na lewo warzywa. Rewiduje go, znajduje meldunek. Sza\u0142ek wszystko wyjawia: wie, \u017ce Grabowski przyja\u017ani si\u0119 z Kaszy\u0144skim, \u017ce trzyma\u0142 do chrztu Stasia. Ale Grabowski idzie na gestapo.<\/span><\/p>\n

Wersja druga: Kaszy\u0144ski wr\u0119cza list Grabowskiemu i prosi, \u017ceby Sza\u0142ek zawi\u00f3z\u0142 go do \u0141odzi. Na targu przesy\u0142k\u0119 ma odebra\u0107 kto\u015b z podziemia. Sza\u0142ek pokazuje list dziewczynie,\u00a0Niemce<\/a>. Ta idzie na gestapo.<\/span><\/p>\n

Zaraz po wojnie Grabowski siedzi w wi\u0119zieniu \u2013 ludowa w\u0142adza zarzuca mu kolaboracj\u0119 z Niemcami. Szybko wyjdzie. Wstawili si\u0119 za nim miejscowi. Inni plotkuj\u0105, \u017ce mia\u0142 si\u0119 wykupi\u0107 z\u0142otem po \u017cydowskich ofiarach obozu.<\/span><\/p>\n

Dwadzie\u015bcia lat po wojnie Stanis\u0142aw Kaszy\u0144ski junior si\u0119 \u017ceni. Na wesele prosi chrzestnego. \u2013 Po kielichu m\u00f3j starszy brat wymawia\u0142 Grabowskiemu, \u017ce wyda\u0142 Niemcom ojca. Uciek\u0142 z wesela.<\/span><\/p>\n

J\u00f3zef Grabowski do \u015bmierci wypiera\u0142 si\u0119 zdrady.<\/span><\/p>\n

Listy<\/strong><\/h4>\n

P\u00f3\u0142 wieku po wojnie. W Lesie Rzuchowskim staje obelisk ku czci Stanis\u0142awa Kaszy\u0144skiego. Zamordowany \u201eza pr\u00f3b\u0119 poinformowania opinii \u015bwiatowej o zbrodniach dokonywanych na ludno\u015bci \u017cydowskiej\u201d \u2013 wyryto w kamieniu.<\/span><\/p>\n

Montague: \u201eKaszy\u0144ski czu\u0142 moralny obowi\u0105zek powiadomienia \u015bwiata o okropno\u015bciach, jakie mia\u0142y miejsce w jego wsi \u2013 pisa\u0142 i wysy\u0142a\u0142 listy do przedstawicielstw dyplomatycznych i do Mi\u0119dzynarodowego Czerwonego Krzy\u017ca w Szwajcarii\u201d.<\/span><\/p>\n

W Che\u0142mnie powtarzaj\u0105 to od powojnia.<\/span><\/p>\n

\u2013 Dziadek dzia\u0142a\u0142 dwutorowo \u2013 powiada Mariusz Kaszy\u0144ski. \u2013 Wysy\u0142a\u0142 meldunki do polskiego ruchu oporu oraz pisa\u0142 listy do Mi\u0119dzynarodowego Czerwonego Krzy\u017ca i do szwajcarskich konsulat\u00f3w w \u0141odzi i Berlinie.<\/span><\/p>\n

Wnuk przyznaje, \u017ce \u017cadne dokumenty si\u0119 nie zachowa\u0142y. \u2013 Ale ta historia by\u0142a zawsze \u017cywa w rodzinie \u2013 podkre\u015bla. Zbigniew Kaszy\u0144ski, najstarszy syn Stanis\u0142awa, opowiada\u0142 po wojnie, jak ojciec prosi\u0142 go o pomoc w t\u0142umaczeniu list\u00f3w na niemiecki, kt\u00f3re chcia\u0142 wys\u0142a\u0107 do Szwajcarii.<\/span><\/p>\n

Wersj\u0119 potwierdzi\u0142 zaraz po wojnie niejaki Jan Oliskiewicz. Zeznawa\u0142, \u017ce jego te\u017c Kaszy\u0144ski prosi\u0142 o przet\u0142umaczenie na niemiecki listu do szwajcarskiego konsulatu. Po jego wpadce Oliskiewicz by\u0142 kr\u00f3tko aresztowany. Mia\u0142 si\u0119 wy\u0142ga\u0107 Niemcom, \u017ce spali\u0142 listy Kaszy\u0144skiego i \u017cadnego nie wys\u0142a\u0142.<\/span><\/p>\n

Lorek w\u0105tpi w te opowie\u015bci: \u2013 Kaszy\u0144ski zna\u0142 niemiecki, wi\u0119c po co mia\u0142by prosi\u0107 nastoletniego syna o pomoc w t\u0142umaczeniu? A Oliskiewicz chcia\u0142 si\u0119 przypodoba\u0107 nowej w\u0142adzy, wszak komuni\u015bci mianowali go starost\u0105. Wola\u0142 wi\u0119c w\u0105tek z Czerwonym Krzy\u017cem ni\u017c z antykomunistycznym podziemiem, do kt\u00f3rego sam nale\u017ca\u0142.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli nawet, to sk\u0105d tu\u017c po wojnie kto\u015b wymy\u015bli\u0142 histori\u0119 o informowaniu Zachodu o zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w? W Polsce prawie nikt nie zna\u0142 jeszcze legendy Jana Karskiego.<\/span><\/p>\n

Montague: \u201eCzy Kaszy\u0144ski naprawd\u0119 je pisa\u0142? Zapewne tak\u201d.<\/span><\/p>\n

Prawdziwki<\/strong><\/h4>\n

Las Rzuchowski. Pa\u017adziernik, sobota. Kobieta i m\u0119\u017cczyzna w \u015brednim wieku maj\u0105 wiaderka.<\/span><\/p>\n

\u2013 Du\u017co grzyb\u00f3w? \u2013 zagaduj\u0119, gdy widz\u0119, po co przyszli.<\/span><\/p>\n

\u2013 S\u0142abo \u2013 odzywa si\u0119 m\u0119\u017cczyzna. \u2013 Troch\u0119 rydz\u00f3w i prawdziwk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Udaj\u0119 g\u0142upiego: dopytuj\u0119, w kt\u00f3rym miejscu by\u0142 ob\u00f3z. M\u00f3wi\u0105, \u017ce tutaj.<\/span><\/p>\n

\u2013 Kochanie, ilu \u017byd\u00f3w zamordowano? \u2013 pyta m\u0119\u017cczyzna.<\/span><\/p>\n

Kobieta marudzi pod nosem. Niezadowolona z obecno\u015bci obcego.<\/span><\/p>\n

M\u0119\u017cczyzna ka\u017ce mi si\u0119 cofn\u0105\u0107 i p\u00f3j\u015b\u0107 w g\u0142\u0105b lasu, \u017cebym zobaczy\u0142 \u015blady po krematoriach. Widz\u0119 fundamenty i podmur\u00f3wki z betonu.<\/span><\/p>\n

Wracam. W stron\u0119 by\u0142ych krematori\u00f3w idzie ta sama para grzybiarzy.<\/span><\/p>\n

Patron<\/strong><\/h4>\n

Rok 1999. Szko\u0142a w Che\u0142mnie wybiera patrona. Proboszcz, katechetka i Zdzis\u0142aw Lorek z muzeum zg\u0142aszaj\u0105 Stanis\u0142awa Kaszy\u0144skiego. Patronem zostaje Adam Mickiewicz.<\/span><\/p>\n

Pytam, czemu nie lokalny bohater.<\/span><\/p>\n

Lorek: \u2013 Bo pomaga\u0142 \u017bydom.<\/span><\/p>\n

\n

Korzysta\u0142em z: Patrick Montague \u201eChe\u0142mno.<\/strong><\/i><\/span>
\nPierwszy nazistowski ob\u00f3z zag\u0142ady\u201d<\/strong>; Bart\u0142omiej Grzanka, Ma\u0142gorzata Grzanka \u201eCie\u0144 zag\u0142ady\u201d<\/strong><\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Stanis\u0142aw Kaszy\u0144ski z \u017con\u0105 Karolin\u0105 (Fot. archiwum rodzinne) Stanis\u0142aw Kaszy\u0144ski jako pierwszy pr\u00f3bowa\u0142 zawiadomi\u0107 \u015bwiat o Holocau\u015bcie. Nie zd\u0105\u017cy\u0142, Polacy go zdradzili Stanis\u0142aw Zasada W obozie zag\u0142ady Kulmhof nazi\u015bci zamordowali \u0107wier\u0107 miliona \u017byd\u00f3w. Jeden z mieszka\u0144c\u00f3w chcia\u0142 o tym powiadomi\u0107 \u015bwiat. Nie zd\u0105\u017cy\u0142, Polacy go zdradzili. . Do zdj\u0119cia za\u0142o\u017cy\u0142 marynark\u0119, bia\u0142\u0105 koszul\u0119, ciemny krawat. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81878"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=81878"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81878\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":81906,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81878\/revisions\/81906"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=81878"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=81878"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=81878"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}