{"id":81954,"date":"2020-11-28T17:09:39","date_gmt":"2020-11-28T15:09:39","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=81954"},"modified":"2020-11-22T13:46:47","modified_gmt":"2020-11-22T11:46:47","slug":"11-09-50","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=81954","title":{"rendered":"\u201eNIE WIEDZIELI\u015aMY, DOK\u0104D JEDZIEMY\u201d"},"content":{"rendered":"

Synagoga w Grajewie (1871\u20131939) \/ Zdj\u0119cie ze zbior\u00f3w Spo\u0142ecznego Muzeum \u017byd\u00f3w Bia\u0142egostoku i regionu.<\/em><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>\u201eNIE WIEDZIELI\u015aMY, DOK\u0104D JEDZIEMY\u201d<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Przemys\u0142aw Hirniak<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

78 lat temu, w poniedzia\u0142ek 2 listopada 1942 r., Niemcy przyst\u0105pili do likwidacji getta w Grajewie. Tego samego dnia akcje likwidacyjne odby\u0142y si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci miejscowo\u015bci Okr\u0119gu Bia\u0142ystok, z wy\u0142\u0105czeniem Bia\u0142egostoku, Jasion\u00f3wki, Pru\u017can oraz cz\u0119\u015bciowo Grodna, Krynek i Sok\u00f3\u0142ki. \u017byd\u00f3w wysiedlano do oboz\u00f3w tranzytowych lub wywo\u017cono bezpo\u015brednio do oboz\u00f3w zag\u0142ady w Treblince i Auschwitz \u2013 Birkenau. <\/span><\/p>\n

W 1939 r. \u017bydzi stanowili ok. 40% mieszka\u0144c\u00f3w Grajewa (3850 os\u00f3b). Zajmowali si\u0119 g\u0142\u00f3wnie handlem i drobnym rzemios\u0142em, byli w\u015br\u00f3d nich lekarze i nauczyciele.<\/span><\/p>\n

W sierpniu 1941 r. komisarz miasta Greiss przeznaczy\u0142 \u017bydom pi\u0119\u0107 dni na przeprowadzenie si\u0119 do getta, kt\u00f3re zosta\u0142o wyznaczone na ulicy Dolnej, \u0141aziennej i cz\u0119\u015bci ul. Zielonej. Niemcy pozwolili okolicznym ch\u0142opom sprzedawa\u0107 \u017cywno\u015b\u0107 i drewno ludno\u015bci zamkni\u0119tej w getcie dwa razy w tygodniu. \u017bydzi mieli sklep z \u017cywno\u015bci\u0105 i piekarni\u0119.<\/span><\/p>\n

W \u017cydowskiej zamkni\u0119tej dzielnicy w Grajewie znalaz\u0142o si\u0119 4,5 tys. os\u00f3b. Poza \u017bydami grajewskimi przesiedlono tam r\u00f3wnie\u017c osoby z pobliskich miejscowo\u015bci: w czerwcu 1942 r. wi\u0119kszo\u015b\u0107 m\u0142odych kobiet z Augustowa, ok. 600 os\u00f3b ze zlikwidowanego 25 pa\u017adziernika 1942 r. getta w Rajgrodzie.<\/span><\/p>\n

Jedyn\u0105 znan\u0105 relacj\u0119 na temat \u017cycia w grajewskim getcie i deportacji do obozu pozostawi\u0142a Runia Lunski. W 1940 r., gdy wschodnie tereny Polski znajdowa\u0142y si\u0119 pod okupacj\u0105 sowieck\u0105, zosta\u0142a przeniesiona wraz z m\u0119\u017cem z Bia\u0142egostoku do Grajewa, gdzie m\u0105\u017c Runi, Lowa, zosta\u0142 zatrudniony jako lekarz. Runia przez kilka miesi\u0119cy by\u0142a kasjerk\u0105 w magistracie. \u201ePo wkroczeniu Niemc\u00f3w<\/em> \u2013 wspomina \u2013 nasze \u017cycie kompletnie si\u0119 zmieni\u0142o. \u017byli\u015bmy w ci\u0105g\u0142ym strachu, \u017ce zostaniemy wywiezieni do obozu. Wiedzieli\u015bmy, \u017ce wywo\u017c\u0105. Bardzo obawiali\u015bmy si\u0119 o nasz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107. Spotykali\u015bmy si\u0119 z s\u0105siadami i dyskutowali\u015bmy o tym, co z nami b\u0119dzie. Bali\u015bmy si\u0119. Ci\u0105gle si\u0119 bali\u015bmy<\/em>\u201d.<\/span><\/p>\n

Niemcy przeprowadzali wysiedlenia 2 listopada 1942 r. w r\u00f3\u017cnych miejscowo\u015bciach Okr\u0119gu Bia\u0142ystok wed\u0142ug okre\u015blonego planu. SS i policja otacza\u0142y teren getta (4.30 \u2013 5.30 nad ranem). Wywlekano ludzi z mieszka\u0144 i gromadzono ich na placu. Osoby, kt\u00f3re pr\u00f3bowa\u0142y si\u0119 ukry\u0107 lub stawia\u0107 op\u00f3r, by\u0142y zabijane na miejscu. Podczas likwidowania grajewskiego getta zamordowano 6 rodzin.<\/span><\/p>\n

\u017byd\u00f3w wysiedlono do odleg\u0142ego o 5 kilometr\u00f3w obozu przej\u015bciowego w Boguszach, po\u0142o\u017conego niedaleko stacji kolejowej w \u00f3wczesnym Prostken (obecnie Prostki). Nachman Rapp, kt\u00f3ry po wojnie opisa\u0142 grajewskie getto i jego zag\u0142ad\u0119, pisze, \u017ce droga mi\u0119dzy Grajewem a Boguszami by\u0142a us\u0142ana porzuconymi rzeczami osobistymi. Runia Lunski wspomina wysiedlenie: \u201ePewnej nocy Niemcy przyszli do naszego mieszkania i zabrali nas do obozu, kt\u00f3ry znajdowa\u0142 si\u0119 na skraju miasta. Zebrali tam wszystkich ludzi z okolicy. Nie by\u0142o za wiele jedzenia. Prawie nic nie jedli\u015bmy<\/em>\u201d.<\/span><\/p>\n

Teren obozu obejmowa\u0142 kilka hektar\u00f3w pola, otoczony by\u0142 drutem kolczastym, z prymitywnymi barakami. Cz\u0119\u015b\u0107 uwi\u0119zionych musia\u0142a chroni\u0107 si\u0119 przed zimnem, deszczem i \u015bniegiem we w\u0142asnor\u0119cznie wykopanych do\u0142ach w ziemi.<\/span><\/p>\n

W obozie znajdowa\u0142o si\u0119 5 \u2014 9 tys. \u017byd\u00f3w z Grajewa i okolic, skoncentrowanych podczas listopadowych wysiedle\u0144. Mi\u0119dzy 15 a 16 grudnia 3 do 5 tys. os\u00f3b Niemcy zap\u0119dzili na stacj\u0105 kolejow\u0105 w Prostken, sk\u0105d zostali wywiezieni do obozu zag\u0142ady w Treblince. 3 stycznia 1943 r. pozosta\u0142e 2 tys. os\u00f3b wys\u0142ano do Auschwitz \u2013 Birkenau. W poci\u0105gu znalaz\u0142a si\u0119 Runia Lunski z m\u0119\u017cem. Wspomina: \u201eDla lekarzy i innych profesji Niemcy mieli wagon osobowy, z kt\u00f3rego mo\u017cna by\u0142o wyj\u015b\u0107. Wtedy jeszcze nie wiedzieli\u015bmy, dok\u0105d jedziemy<\/em>\u201d. Poci\u0105g zatrzyma\u0142 si\u0119 w Cz\u0119stochowie. W tamtejszym getcie znajdowa\u0142a si\u0119 rodzina Runi Lunskiej. M\u0105\u017c wyci\u0105gn\u0105\u0142 j\u0105 z wagonu. \u201eNikt z Niemc\u00f3w nie strzela\u0142. By\u0142o mo\u017ce dw\u00f3ch \u017co\u0142nierzy na 250 ludzi, wi\u0119c nas nie zauwa\u017cyli. Kto\u015b z wagonu rzuci\u0142 nam p\u0142aszcz<\/em>\u201d.<\/span><\/p>\n

Poci\u0105g, kt\u00f3ry 3 stycznia wyjecha\u0142 z Prostken, po 4 dniach dotar\u0142 do rampy w Birkenau. 296 m\u0119\u017cczyzn i 215 kobiet skierowano do pracy przymusowej. Pozosta\u0142e 1489 os\u00f3b zagazowano natychmiast po przyje\u017adzie.<\/span><\/p>\n

\u017bydowska spo\u0142eczno\u015b\u0107 Grajewa zosta\u0142a zg\u0142adzona i nigdy si\u0119 nie odrodzi\u0142a. Ocala\u0142o kilkadziesi\u0105t os\u00f3b. W wi\u0119kszo\u015bci byli to ludzie, kt\u00f3rzy podczas okupacji sowieckiej uciekli lub zostali deportowani w g\u0142\u0105b Zwi\u0105zku Radzieckiego. Po wojnie w ramach repatriacji znale\u017ali si\u0119 na Dolnym \u015al\u0105sku, sk\u0105d kilka lat p\u00f3\u017aniej emigrowali do Izraela i innych kraj\u00f3w. W\u015br\u00f3d nich by\u0142 Nachman Rapp, kt\u00f3ry przyjecha\u0142 wraz ze Szmulem Kami\u0144skim w 1947 r. do Grajewa zebra\u0107 informacje na temat Zag\u0142ady \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci miasta. Jego relacj\u0119 mo\u017cemy dzi\u015b przeczyta\u0107 w Ksi\u0119dze Pami\u0119ci wydanej w 1950 r. w Nowym Jorku.<\/span><\/p>\n

Lu\u0144scy prze\u017cyli wojn\u0119. Runia straci\u0142a ca\u0142\u0105 rodzin\u0119: dwie siostry i rodzic\u00f3w. Po wojnie ostatecznie zamieszka\u0142a w Stanach Zjednoczonych.<\/span><\/p>\n

\n

Bibliografia:<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

Dean, Martin, red., Encyclopedia of camps and ghettos 1933\u20131945, Indiana University Press, 2012, vol. 2, pp. 887\u2013889.<\/em><\/span><\/p>\n

Gorin, George, red., Grajewo Memorial Book, New York: JewishGen Inc., 2014, pp. 174\u2013215, XIX\u2013XLIX.<\/em><\/span><\/p>\n

USH Foundation, Visual History Archive, # 3129.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Synagoga w Grajewie (1871\u20131939) \/ Zdj\u0119cie ze zbior\u00f3w Spo\u0142ecznego Muzeum \u017byd\u00f3w Bia\u0142egostoku i regionu. \u201eNIE WIEDZIELI\u015aMY, DOK\u0104D JEDZIEMY\u201d Przemys\u0142aw Hirniak 78 lat temu, w poniedzia\u0142ek 2 listopada 1942 r., Niemcy przyst\u0105pili do likwidacji getta w Grajewie. Tego samego dnia akcje likwidacyjne odby\u0142y si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci miejscowo\u015bci Okr\u0119gu Bia\u0142ystok, z wy\u0142\u0105czeniem Bia\u0142egostoku, Jasion\u00f3wki, Pru\u017can oraz cz\u0119\u015bciowo Grodna, Krynek i Sok\u00f3\u0142ki. \u017byd\u00f3w wysiedlano do oboz\u00f3w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81954"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=81954"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81954\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":82092,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/81954\/revisions\/82092"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=81954"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=81954"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=81954"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}