{"id":82072,"date":"2020-11-11T17:09:48","date_gmt":"2020-11-11T15:09:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=82072"},"modified":"2020-11-11T15:47:13","modified_gmt":"2020-11-11T13:47:13","slug":"18-09-50","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=82072","title":{"rendered":"XIX-WIECZNA WARSZAWA \u2013 MIASTO CZTERECH NAROD\u00d3W"},"content":{"rendered":"

Panorama Warszawy z kopu\u0142y ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego \u2014 widok w stron\u0119 Starego Miasta. Drzeworyt Feliksa Zab\u0142ockiego wykonany oko\u0142o 1870 wed\u0142ug rysunku Adolfa Kozarskiego \/ Polona<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>XIX-WIECZNA WARSZAWA \u2013 MIASTO CZTERECH NAROD\u00d3W<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

DR PAWE\u0141 FIJA\u0141KOWSKI<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Przez stulecia do Warszawy przybywali osadnicy z r\u00f3\u017cnych zak\u0105tk\u00f3w Europy. Byli w\u015br\u00f3d nich kupcy, rzemie\u015blnicy, lekarze, architekci i arty\u015bci. Wielonarodowo\u015b\u0107 stolicy, w kt\u00f3rej \u017cyli obok siebie Polacy, \u017bydzi, Niemcy, Rosjanie oraz przedstawiciele innych nacji, intrygowa\u0142a obcokrajowc\u00f3w i wyr\u00f3\u017cnia\u0142a Warszaw\u0119 na tle wielkich miast kontynentu.<\/strong><\/h4>\n


\nPocz\u0105tki r\u00f3\u017cnorodno\u015bci<\/strong><\/p>\n

Warszawa jest od\u00a0swych \u015bredniowiecznych pocz\u0105tk\u00f3w miastem tworzonym przez przybysz\u00f3w z\u00a0r\u00f3\u017cnych stron Europy, reprezentuj\u0105cych r\u00f3\u017cne narody i\u00a0wyznania. Wprawdzie przez d\u0142ugi czas byli oni bardzo nieliczni, ale ju\u017c w\u00a0I\u00a0po\u0142owie XVII w.\u00a0stanowili 5\u201310% og\u00f3\u0142u osadnik\u00f3w. Dominowali w\u015br\u00f3d nich Niemcy, W\u0142osi, Czesi i\u00a0Szkoci, znacznie mniej liczni byli Holendrzy i\u00a0Francuzi. Nap\u0142yw cudzoziemc\u00f3w wzm\u00f3g\u0142 si\u0119 za\u00a0panowania kr\u00f3l\u00f3w z\u00a0saskiej dynastii Wettyn\u00f3w, przy czym coraz wi\u0119cej by\u0142o w\u015br\u00f3d nich chrze\u015bcijan wyzna\u0144 niekatolickich, przede wszystkim ewangelik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburski wzniesiony w latach 1778-1781 wed\u0142ug projektu Szymona Bogumi\u0142a Zuga. Rycina Adama Pili\u0144skiego z 1839 r.<\/span>
\nPolona<\/span><\/p>\n

Wraz z\u00a0rozwojem Warszawy jej kulturowe zr\u00f3\u017cnicowanie by\u0142o coraz wi\u0119ksze. W II\u00a0po\u0142owie XVIII w., w\u00a0czasach kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego, nast\u0105pi\u0142 znacz\u0105cy wzrost liczby mieszka\u0144c\u00f3w. Do\u00a0miasta nap\u0142ywali przybysze nie tylko z\u00a0centralnej Polski i\u00a0r\u00f3\u017cnych zak\u0105tk\u00f3w Rzeczypospolitej, ale tak\u017ce z\u00a0zagranicy. Tote\u017c stolica stawa\u0142a si\u0119 organizmem skupiaj\u0105cym przedstawicieli coraz wi\u0119kszej liczby narod\u00f3w. Wbrew obowi\u0105zuj\u0105cym przepisom, zakazuj\u0105cym wyznawcom judaizmu osiedlania si\u0119 w\u00a0Warszawie, rozwija\u0142o si\u0119 skupisko \u017cydowskie. Do\u00a0miasta nap\u0142ywa\u0142o wielu Niemc\u00f3w, pochodz\u0105cych \u2013\u00a0podobnie jak w\u00a0czasach saskich \u2013\u00a0g\u0142\u00f3wnie z\u00a0Saksonii, ale tak\u017ce z\u00a0Prus oraz Austrii. W\u015br\u00f3d przybysz\u00f3w by\u0142o wielu Francuz\u00f3w, Rosjan i\u00a0W\u0142och\u00f3w. W\u00a0stolicy osiedlali si\u0119 tak\u017ce Ormianie i\u00a0Grecy oraz Czesi i\u00a0W\u0119grzy. Co\u00a0jaki\u015b czas pojawiali si\u0119 Romowie, kt\u00f3rzy ze\u00a0wzgl\u0119du na\u00a0sw\u00f3j w\u0119drowny tryb \u017cycia traktowani byli przez \u00f3wczesne w\u0142adze jako w\u0142\u00f3cz\u0119dzy i\u00a0usuwani z\u00a0miasta.<\/span><\/p>\n

Osadnicy byli bardzo zr\u00f3\u017cnicowani pod wzgl\u0119dem maj\u0105tkowym i\u00a0zawodowym. \u017bydzi utrzymywali si\u0119 z\u00a0rzemios\u0142a (g\u0142\u00f3wnie krawiectwa i\u00a0ku\u015bnierstwa) oraz z\u00a0handlu, przy czym byli w\u015br\u00f3d nich zar\u00f3wno zamo\u017cni bankierzy i\u00a0kupcy hurtownicy, jak i\u00a0bardzo liczni drobni handlarze oraz po\u015brednicy. Niemcy zajmowali si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rzemios\u0142em i\u00a0handlem, a\u00a0tak\u017ce bankierstwem oraz przemys\u0142em \u2013\u00a0prowadzili browary, gorzelnie i\u00a0m\u0142yny. W\u015br\u00f3d Francuz\u00f3w byli bankierzy, kupcy, rzemie\u015blnicy, restauratorzy, nauczyciele oraz drukarze i\u00a0arty\u015bci. Z\u00a0kolei Rosjanie utrzymywali si\u0119 przewa\u017cnie z\u00a0rzemios\u0142a, szynkarstwa i\u00a0kupiectwa, m.in. z\u00a0dostaw dla wojska. W\u0119grzy i\u00a0Grecy zajmowali si\u0119 g\u0142\u00f3wnie handlem, m.in. winem, korzeniami oraz innymi towarami wschodnimi. Czesi uprawiali kupiectwo i\u00a0rzemios\u0142o. W\u015br\u00f3d W\u0142och\u00f3w byli kupcy (importerzy wina i\u00a0korzeni), bankierzy, lekarze, arty\u015bci, architekci i\u00a0drukarze, cukiernicy i\u00a0pasztetnicy.<\/span><\/p>\n

Po trzecim rozbiorze Polski, w\u00a0latach 1796\u20131806, Warszawa znajdowa\u0142a si\u0119 w\u00a0Kr\u00f3lestwie Prus, co\u00a0zaowocowa\u0142o nap\u0142ywem osadnik\u00f3w z\u00a0tego pa\u0144stwa, g\u0142\u00f3wnie urz\u0119dnik\u00f3w i\u00a0rzemie\u015blnik\u00f3w. Z\u00a0kolei okres Ksi\u0119stwa Warszawskiego, pa\u0144stwa podporz\u0105dkowanego cesarzowi Napoleonowi Bonaparte, sprzyja\u0142 nap\u0142ywowi Francuz\u00f3w, z\u00a0kt\u00f3rych wielu pozosta\u0142o w\u00a0stolicy. W\u00a01815 r.\u00a0cesarz Wszechrosji Aleksander I<\/a>\u00a0utworzy\u0142 Kr\u00f3lestwo Polskie. Wyniszczona wojnami Warszawa zacz\u0119\u0142a si\u0119 na\u00a0powr\u00f3t rozrasta\u0107 jako centrum administracyjne i\u00a0gospodarcze.\u00a0W mie\u015bcie rozwija\u0142 si\u0119 handel, rzemios\u0142o oraz przemys\u0142, g\u0142\u00f3wnie tekstylny i\u00a0spo\u017cywczy. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wzrasta\u0142a dzi\u0119ki przyspieszaj\u0105cemu nap\u0142ywowi osadnik\u00f3w z\u00a0kraju i\u00a0zagranicy. W\u00a01815 r.\u00a0Warszawa skupia\u0142a 81 020 os\u00f3b, w\u00a01862 r.\u00a0a\u017c\u00a0207 986 os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Podzia\u0142y wyznaniowe<\/strong><\/p>\n

Stopniowa integracja Kr\u00f3lestwa Polskiego z\u00a0Cesarstwem Rosyjskim sprawia\u0142a, \u017ce\u00a0do\u00a0Warszawy przybywali nie tylko osadnicy z\u00a0Europy zachodniej, ale tak\u017ce ze\u00a0wschodniej i\u00a0po\u0142udniowo-wschodniej cz\u0119\u015bci naszego kontynentu, a\u00a0nawet z\u00a0Azji. Kulturowa r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 Warszawy wzrasta\u0142a, a\u00a0na\u00a0jej oblicze wyznaniowe sk\u0142ada\u0142y si\u0119 coraz to\u00a0nowe elementy.<\/span><\/p>\n

Niemiecki publicysta Carl Goehring, kt\u00f3ry przebywa\u0142 w\u00a0Warszawie wielokrotnie na\u00a0prze\u0142omie lat 30. i\u00a040. XIX w., pisa\u0142: \u201eZ\u00a0pewno\u015bci\u0105 do\u015b\u0107 jest miast, w\u00a0kt\u00f3rych obchodzone s\u0105\u00a0\u015bwi\u0119ta religijne r\u00f3\u017cnego pokroju i\u00a0r\u00f3\u017cnego rodzaju, poniewa\u017c wsz\u0119dzie zawirowania \u0142\u0105cz\u0105 ludzi r\u00f3\u017cnych sekt religijnych i\u00a0nawet w\u00a0Warszawie widzi si\u0119, jak obchodzone s\u0105\u00a0\u015bwi\u0119ta protestanckie, katolickie, \u017cydowskie i\u00a0mahometa\u0144skie\u201c.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

W po\u0142owie XIX w., podobnie jak w\u00a0ca\u0142ej historii miasta, spo\u0142eczno\u015bci\u0105 dominuj\u0105c\u0105 byli rzymscy katolicy, stanowi\u0105cy oko\u0142o 2\/3 ludno\u015bci. W\u00a0mie\u015bcie dzia\u0142o 6\u00a0parafii i\u00a0oko\u0142o 30\u00a0ko\u015bcio\u0142\u00f3w oraz kaplic rzymskokatolickich. Na\u00a0drugim miejscu znajdowali si\u0119 wyznawcy judaizmu. Wed\u0142ug spisu z\u00a01851 r.\u00a0funkcjonowa\u0142o 111 modlitewni w\u00a0lewobrze\u017cnej Warszawie i\u00a04\u00a0na\u00a0Pradze. Jednak\u017ce wiemy, \u017ce\u00a0poza synagogami dzia\u0142aj\u0105cymi legalnie, za\u0142o\u017conymi za\u00a0po\u015brednictwem dozoru b\u00f3\u017cniczego i\u00a0zgod\u0105 policji, istnia\u0142y modlitewnie nielegalne. Powstawaniu nowych modlitewni ortodoksyjnych towarzyszy\u0142o zak\u0142adanie coraz liczniejszych chasydzkich\u00a0sztybli<\/a>. Przedstawiciele obu tych nurt\u00f3w judaizmu dzieli\u0142a od\u00a0dawna niech\u0119\u0107, a\u00a0odmienne pojmowanie zasad wyznania rodzi\u0142o spory.<\/span><\/p>\n

Chasydyzm, uwa\u017cany przez ortodoksj\u0119 za\u00a0herezj\u0119, zrodzi\u0142 si\u0119 z\u00a0buntu przeciwko niej, pokazywa\u0142 ludziom biednym i\u00a0niewykszta\u0142conym, \u017ce\u00a0dzi\u0119ki pobo\u017cnym uczynkom s\u0105 w\u00a0oczach Boga r\u00f3wni uczonym ortodoksom, nawet je\u015bli nie potrafi\u0105 czyta\u0107 po\u00a0hebrajsku i\u00a0s\u0142abo znaj\u0105 modlitwy. Ortodoksi zarzucali chasydom, \u017ce\u00a0zaniedbuj\u0105 studiowanie Talmudu, zmieniaj\u0105 spos\u00f3b przeprowadzania uboju rytualnego, tworz\u0105 odr\u0119bne modlitewnie, zmieniaj\u0105 czas odprawiania i\u00a0tre\u015b\u0107 nabo\u017ce\u0144stw, a\u00a0w\u00a0ich trakcie wykonuj\u0105 dziwne ruchy i\u00a0wznosz\u0105 niezrozumia\u0142e okrzyki. Natomiast chasydzi zarzucali ortodoksom zoboj\u0119tnienie na\u00a0sprawy religii i\u00a0brak zainteresowania problemami trapi\u0105cymi spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105, a\u00a0szczeg\u00f3lnie wielkie rzesze biedoty.<\/span><\/p>\n

Kaznodzieja Izaak Kramsztyk \/ Z dziej\u00f3w gminy starozakonnych w Warszawie w XIX stuleciu, t. 1. Szkolnictwo, Warszawa 1907<\/em><\/span><\/p>\n

Centrum \u017cycia religijnego \u017byd\u00f3w post\u0119powych (maskil\u00f3w), czyli zwolennik\u00f3w emancypacji i\u00a0integracji, zerwania z\u00a0tradycyjnymi wzorcami \u017cycia i\u00a0przyj\u0119cia kultury otoczenia, by\u0142a przez d\u0142ugi czas synagoga przy ulicy Dani\u0142owiczowskiej. Jednak\u017ce tamtejsi kaznodzieje wyg\u0142aszali kazania w\u00a0j\u0119zyku niemieckim, w\u00a0kt\u00f3rym pierwotnie upowszechniano idee o\u015bwiecenia \u017cydowskiego. Nie odpowiada\u0142o to\u00a0wielu zwolennikom judaizmu post\u0119powego, kt\u00f3rzy wkroczyli ju\u017c na\u00a0drog\u0119 akulturacji do\u00a0polsko\u015bci. W\u00a01842 r.\u00a0absolwenci Szko\u0142y Rabin\u00f3w za\u0142o\u017cyli w\u0142asn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119, kt\u00f3ra gromadzi\u0142a si\u0119 przy ulicy Nalewki, w\u00a0modlitewni szko\u0142y, a\u00a0jej kaznodziej\u0105 zosta\u0142 Izaak Kramsztyk. W\u00a0kazaniu wyg\u0142oszonym z\u00a0okazji za\u0142o\u017cenia synagogi 10\u00a0kwietnia 1842 r.\u00a0(czyli pierwszego dnia miesi\u0105ca ijar 5602) powiedzia\u0142:<\/span><\/p>\n

\u201eMy teraz s\u0142usznie si\u0119 chlubimy, \u017ce\u00a0ja\u015bniej pojmowani bywamy przez braci naszych innowierc\u00f3w, s\u0142usznie to\u00a0sobie liczymy za\u00a0zas\u0142ug\u0119, \u017ce\u00a0wzajemnie mieszka\u0144cy innego wyznania przez nas lepiej rozumiani bywaj\u0105, a\u00a0to\u00a0skutkiem otrz\u0105sania si\u0119 z\u00a0przyleg\u0142ej do\u00a0nas od\u00a0wiek\u00f3w cudzoziemszczyzny, przyjmowania j\u0119zyka wsp\u00f3\u0142mieszka\u0144c\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

Po wzniesieniu Wielkiej Synagogi na\u00a0T\u0142omackiem (1876\u20131878) spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w post\u0119powych posiada\u0142a nowe, imponuj\u0105ce architektonicznie centrum swego \u017cycia religijnego. W\u00a0synagodze dzia\u0142a\u0142 ch\u00f3r, funkcje kantor\u00f3w sprawowali wybitni \u015bpiewacy, a\u00a0w\u00a0jednym z\u00a0pomieszcze\u0144 za\u0142o\u017cono bibliotek\u0119 judaistyczn\u0105. T\u0142omackie sta\u0142o si\u0119 o\u015brodkiem \u017cydowskiego \u017cycia kulturalnego i\u00a0naukowego, promieniuj\u0105cym na\u00a0ca\u0142e Kr\u00f3lestwo Polskie.<\/span><\/p>\n

Znacz\u0105c\u0105 grup\u0119 stanowili ewangelicy, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych dominowali wyznawcy ko\u015bcio\u0142a ewangelicko-augsburskiego (luteranie). Parafia ewangelicko-augsburska, dysponuj\u0105ca okaza\u0142ym, klasycystycznym ko\u015bcio\u0142em \u015bw. Tr\u00f3jcy, skupia\u0142a g\u0142\u00f3wnie przybysz\u00f3w z\u00a0Niemiec, kt\u00f3rzy szybko polonizowali si\u0119. Oko\u0142o 1860 r.\u00a0konfirmacje, \u015bluby i\u00a0pogrzeby w\u00a0j\u0119zyku polskim dominowa\u0142y liczebnie nad odbywaj\u0105cymi si\u0119 w\u00a0j\u0119zyku niemieckim. Znacznie mniejsza parafia ewangelicko-reformowana mia\u0142a mieszany sk\u0142ad narodowo\u015bciowy, skupia\u0142a przybysz\u00f3w ze\u00a0Szwajcarii, Niemiec, Czech, Holandii i\u00a0Francji. Stopie\u0144 polonizacji cz\u0142onk\u00f3w parafii by\u0142 wy\u017cszy ni\u017c w\u00a0parafii lutera\u0144skiej.<\/span><\/p>\n

Sob\u00f3r Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej przy ulicy D\u0142ugiej. Poczt\u00f3wka z oko\u0142o 1900 r.<\/em><\/span><\/p>\n

Stosunkowo niewielka spo\u0142eczno\u015b\u0107 prawos\u0142awna przez bardzo d\u0142ugi czas skupia\u0142a si\u0119 w\u00a0jednej parafii, za\u0142o\u017conej przez Grek\u00f3w i\u00a0Serb\u00f3w przyby\u0142ych do\u00a0Warszawy jeszcze w\u00a0XVIII w.\u00a0z\u00a0Turcji. Dysponowa\u0142a ona cerkwi\u0105 pod wezwaniem \u015bw. Tr\u00f3jcy, znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 przy ulicy Podwale. Jednak\u017ce dzi\u0119ki wsparciu w\u0142adz w\u00a0latach 30. XIX w.\u00a0prawos\u0142awne struktury organizacyjne zacz\u0119\u0142y si\u0119 szybko rozwija\u0107. W\u00a01834 r.\u00a0Warszawa sta\u0142a si\u0119 siedzib\u0105 biskupstwa prawos\u0142awnego, w\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0czym w\u0142adze Kr\u00f3lestwa Polskiego wykupi\u0142y od\u00a0zakonu pijar\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ulicy D\u0142ugiej, kt\u00f3ry w\u00a0latach 1835\u20131837 przebudowano na\u00a0Sob\u00f3r Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. W\u00a01834 r.\u00a0za\u0142o\u017cono tak\u017ce cmentarz prawos\u0142awny na\u00a0Woli, rozci\u0105gaj\u0105cy si\u0119 wok\u00f3\u0142 opustosza\u0142ego ko\u015bcio\u0142a katolickiego \u015bw. Wawrzy\u0144ca. Sam ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 w\u00a0nast\u0119pnych latach zamieniony na\u00a0cerkiew Matki Boskiej W\u0142odzimierskiej.<\/span><\/p>\n

W Warszawie istnia\u0142a tak\u017ce niewielka wsp\u00f3lnota muzu\u0142ma\u0144ska. Przez d\u0142ugi czas zmar\u0142ych tego wyznania grzebano na\u00a0polach mi\u0119dzy Czerniakowem a\u00a0Siekierkami. Dopiero w\u00a01830 za\u0142o\u017cono cmentarz muzu\u0142ma\u0144ski na\u00a0Woli. W\u00a0sk\u0142ad wsp\u00f3lnoty wchodzili \u017co\u0142nierze armii rosyjskiej pochodz\u0105cych m.in. z\u00a0Kaukazu oraz cywilni mieszka\u0144cy stolicy.<\/span><\/p>\n

\u015awiaty r\u00f3wnoleg\u0142e i\u00a0przenikaj\u0105ce si\u0119<\/strong><\/p>\n

Podzia\u0142y narodowo\u015bciowe przeplata\u0142y si\u0119 w\u00a0skomplikowany spos\u00f3b z\u00a0wyznaniowymi. Wsp\u00f3lnoty religijne by\u0142y \u015bwiatami r\u00f3wnoleg\u0142ymi, ale ich cz\u0142onkowie jednocze\u015bnie tworzyli wielkomiejsk\u0105 zbiorowo\u015b\u0107, rywalizowali ze\u00a0sob\u0105 lub wsp\u00f3\u0142pracowali w\u00a0wielu dziedzinach ludzkiej aktywno\u015bci. Ros\u0142a liczba rodzin mieszanych wyznaniowo, co\u00a0by\u0142o m.in. efektem przechodzenia wyznawc\u00f3w judaizmu na\u00a0katolicyzm lub jedno z\u00a0wyzna\u0144 ewangelickich. Jednocze\u015bnie nale\u017c\u0105cy do\u00a0parafii ewangelickich przybysze z\u00a0Europy zachodniej integrowali si\u0119 z\u00a0polskimi mieszka\u0144cami stolicy, przyjmowali ich j\u0119zyk i\u00a0kultur\u0119, i\u00a0w\u00a0r\u00f3\u017cnym stopniu ulegali polonizacji. Podobny proces zachodzi\u0142 w spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/span><\/p>\n

W warszawskim teatrzyku ogr\u00f3dkowym. Grafika Arkadiusza Mucharskiego z 1899 r. \/ Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa<\/span><\/em><\/p>\n

Wielkomiejska integracja sprzyja\u0142a rozwojowi aktywno\u015bci intelektualnej i\u00a0pozostawi\u0142a trwa\u0142y \u015blad w\u00a0nauce. W\u00a01838 r.\u00a0Chaim Zelig S\u0142onimski opublikowa\u0142 dzie\u0142o po\u015bwi\u0119cone astronomii i\u00a0optyce \u201eToldot ha-szamajim\u201d<\/em>\u00a0(hebr.: \u201eDzieje nieba\u201d), kt\u00f3re zosta\u0142o zaopatrzone w\u00a0przedmow\u0119 dw\u00f3ch polskich astronom\u00f3w: Franciszka Armi\u0144skiego i\u00a0Jana Baranowskiego. W\u015br\u00f3d odbiorc\u00f3w dzie\u0142a byli nie tylko \u017bydzi, lecz r\u00f3wnie\u017c chrze\u015bcijanie, m.in. prezydent Warszawy Aleksander Graybner. Dodajmy, \u017ce\u00a0S\u0142onimski pracowa\u0142 nad maszynami wykonuj\u0105cymi proste obliczenia matematyczne, a\u00a0swe wynalazki prezentowa\u0142 w\u00a0Kr\u00f3lewcu, Berlinie i\u00a0Petersburgu. W\u00a01844 r.\u00a0otrzyma\u0142 nagrod\u0119 od\u00a0kr\u00f3la pruskiego Fryderyka Wilhelma IV, a\u00a0w\u00a01845 r.\u00a0od\u00a0Cesarskiej Akademii Nauk w\u00a0Petersburgu.<\/span><\/p>\n

Jednym z\u00a0owoc\u00f3w zaanga\u017cowania maskil\u00f3w w\u00a0dzia\u0142alno\u015b\u0107 naukow\u0105 i\u00a0literack\u0105 by\u0142o wydawane od\u00a01847 r.\u00a0przez Ludwika Natansona pierwsze polskie pismo medyczne \u201eTygodnik Lekarski\u201d. Mathias Rosen i\u00a0Leopold Kronenberg sponsorowali wydawan\u0105 od\u00a01841 r.\u00a0\u201eBibliotek\u0119 Warszawsk\u0105. Pismo po\u015bwi\u0119cone naukom, sztukom i\u00a0przemys\u0142owi\u201d. Oficyna wydawnicza Henryka Natansona, specjalizuj\u0105ca si\u0119 w\u00a0wydawaniu literatury medycznej i\u00a0przyrodniczej, by\u0142a w\u00a0latach 50. i\u00a060. XIX w.\u00a0miejscem spotka\u0144 spolonizowanej inteligencji \u017cydowskiej i\u00a0centrum upowszechniania polskiej literatury emigracyjnej. Jan Jakub Gl\u00fccksberg wydawa\u0142 ksi\u0105\u017cki o\u00a0Warszawie i\u00a0historii Polski oraz pisma ilustrowane. Wydawnictwu Samuela Orgelbranda kultura polska zawdzi\u0119cza monumentaln\u0105 28-tomow\u0105 \u201eEncyklopedyj\u0119 powszechn\u0105\u201d (1859\u20131868), a\u00a0spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska edycj\u0119 Talmudu babilo\u0144skiego (1860\u20131864).<\/span><\/p>\n

Wielonarodowo\u015b\u0107 i\u00a0wielowyznaniowo\u015b\u0107 by\u0142y zjawiskami wyra\u017anie widocznymi w\u00a0\u017cyciu \u00f3wczesnej Warszawy, kt\u00f3re wyr\u00f3\u017cnia\u0142y j\u0105\u00a0spo\u015br\u00f3d wielu innych miast i\u00a0budzi\u0142y zainteresowanie obserwator\u00f3w z\u00a0zagranicy. Niemiecki publicysta Fritz Wernick, korespondent \u201eDanziger Zeitung\u201d i\u00a0\u201eSchlesische Zeitung\u201d, pisa\u0142 w\u00a01876 r.:<\/span><\/p>\n

\u201eZr\u00f3\u017cnicowanie narodowo\u015bciowe mieszka\u0144c\u00f3w czyni z\u00a0Warszawy jedno z\u00a0najbardziej osobliwych i\u00a0interesuj\u0105cych miast w\u00a0Europie. Cztery narodowo\u015bci egzystuj\u0105 tu\u00a0w\u00a0\u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku wzajemnym, ka\u017cda przestrzega r\u00f3wnocze\u015bnie odr\u0119bno\u015bci \u017cycia kulturalnego, obyczajowego i\u00a0materialnego, ka\u017cda zachowuje w\u0142asne przekonania religijne, wykazuj\u0105c silne do\u00a0nich przywi\u0105zanie. Polacy, Rosjanie, \u017bydzi i\u00a0Niemcy, mimo pozor\u00f3w zewn\u0119trznej izolacji i\u00a0wyst\u0119puj\u0105cych mi\u0119dzy nimi antagonizm\u00f3w, s\u0105\u00a0elementem najbardziej pr\u0119\u017cnym, nadaj\u0105cym ton dzisiejszemu obliczu miasta (\u2026)\u201d.<\/span><\/p>\n

Wernick zauwa\u017ca\u0142, \u017ce\u00a0w\u00a0\u017cyciu towarzyskim \u201euczestnicz\u0105 przedstawiciele r\u00f3\u017cnych narodowo\u015bci, lecz prym wiod\u0105 bezsprzecznie Polacy\u201d. Co\u00a0wi\u0119cej, nawet w\u00a0kontaktach gospodarczych \u201e\u015brodowiska niemieckie i\u00a0\u017cydowskie pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 j\u0119zykiem polskim, mimo, i\u017c\u00a0niew\u0105tpliwie oba te\u00a0j\u0119zyki w\u00a0znacznym s\u0105\u00a0u\u017cyciu\u201d. Nast\u0119pnie autor przeszed\u0142 do\u00a0analizy \u017cycia kulturalnego, om\u00f3wi\u0142 pozycj\u0119 i\u00a0rol\u0119 ka\u017cdej z\u00a0nacji oraz ponownie podkre\u015bli\u0142 dominacj\u0119 Polak\u00f3w:<\/span><\/p>\n

\u201eBardziej jeszcze ni\u017c stosunki towarzyskie uzale\u017cnione jest \u017cycie kulturalne miasta od\u00a0wzajemnego uk\u0142adu r\u00f3\u017cnych zamieszka\u0142ych tu\u00a0narodowo\u015bci. Nie ulega najmniejszej w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce\u00a0i\u00a0w\u00a0tej dziedzinie pierwsze\u0144stwo nale\u017cy do\u00a0Polak\u00f3w. Sprawa to\u00a0ca\u0142kowicie oczywista, bowiem \u015bwie\u017co zaszczepiona kultura rosyjska nie mia\u0142a jeszcze czasu zapu\u015bci\u0107 tu\u00a0korzeni i\u00a0wyda\u0107 owoc\u00f3w, a\u00a0tak\u017ce dowie\u015b\u0107 swej wy\u017cszo\u015bci i\u00a0zdolno\u015bci do\u00a0wyparcia kultury miejscowej\u201d.<\/span><\/p>\n

Sk\u0105din\u0105d wiemy, \u017ce\u00a0warszawska spo\u0142eczno\u015b\u0107 rosyjska by\u0142a nadal niewielka. W\u00a01875 r.\u00a0w\u00a0mie\u015bcie \u017cy\u0142o zaledwie oko\u0142o 9\u00a0800 prawos\u0142awnych, stanowi\u0105cych 3,3 %\u00a0mieszka\u0144c\u00f3w. Ju\u017c cho\u0107by z\u00a0tego wzgl\u0119du nie mogli oni zajmowa\u0107 znacz\u0105cej pozycji w\u00a0\u017cyciu Warszawy. Jednak\u017ce \u2013\u00a0jak zaznacza\u0142 Wernick \u2013\u00a0z\u00a0przyczyn politycznych odgrywali rol\u0119 wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c mog\u0142oby to\u00a0wynika\u0107 z\u00a0liczebno\u015bci. Jednocze\u015bnie podkre\u015bla\u0142, \u017ce\u00a0polityka rusyfikacyjna by\u0142a zjawiskiem stosunkowo nowym:<\/span><\/p>\n

\u201eMyli si\u0119 jednak ten, kto mniema, i\u017c\u00a0energiczne usi\u0142owania, kt\u00f3re podj\u0119to dzi\u015b celem zast\u0105pienia kultury polskiej wykszta\u0142ceniem i\u00a0kultur\u0105 rosyjsk\u0105, si\u0119gaj\u0105 tak dawno, jak samo panowanie tego narodu w\u00a0Warszawie\u201d.<\/span><\/p>\n

W dalszej cz\u0119\u015bci reporta\u017cu Fritz Wernick odnotowa\u0142 siln\u0105 pozycj\u0119 Niemc\u00f3w w\u00a0przemy\u015ble i\u00a0rzemio\u015ble, stwierdza\u0142, \u017ce\u00a0\u201eprzysz\u0142o\u015b\u0107 gospodarcza kraju nale\u017cy do\u00a0Niemc\u00f3w i\u00a0\u017byd\u00f3w\u201d, ale jednocze\u015bnie zauwa\u017ca\u0142, \u017ce\u00a0niemieccy mieszka\u0144cy Warszawy maj\u0105 niewielki wp\u0142yw na\u00a0\u017cycie umys\u0142owe. Nie wiemy, ilu dok\u0142adnie Niemc\u00f3w mieszka\u0142o w\u00f3wczas w\u00a0stolicy. Ich liczebno\u015b\u0107 mo\u017cemy oszacowa\u0107 na\u00a0oko\u0142o 8\u00a0tysi\u0119cy, tj. oko\u0142o 2,7 %\u00a0mieszka\u0144c\u00f3w. Wernick odnotowa\u0142, \u017ce\u00a0cz\u0142onkowie tej spo\u0142eczno\u015bci intensywnie polonizowali si\u0119, a\u00a0ich potomkowie zasilali polskie elity intelektualne:<\/span><\/p>\n

\u201eNa \u017cycie umys\u0142owe w\u00a0Warszawie kupiec niemiecki nie wywiera \u017cadnego lub nieznaczny wp\u0142yw. Odk\u0105d zamkni\u0119to niemieckie gimnazjum, kolonia niemiecka sk\u0142ada si\u0119 prawie wy\u0142\u0105cznie z\u00a0kupc\u00f3w, kt\u00f3rzy my\u015bl\u0105 tylko o\u00a0zarobku i\u00a0nie maj\u0105 czasu i\u00a0ochoty na\u00a0inne uboczne zaj\u0119cia. A\u00a0je\u015bli ju\u017c kt\u00f3ry z\u00a0nich zagnie\u017adzi si\u0119 tu\u00a0na\u00a0sta\u0142e, gdy urzekn\u0105 go\u00a0ogniste i\u00a0g\u0142\u0119bokie oczy jakiej\u015b Polki, dopiero wtedy on\u00a0lub syn jego wrasta na\u00a0zawsze w\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwo polskie, z\u017cywa si\u0119 z\u00a0tutejszym \u017cyciem duchowym i\u00a0towarzyskim, ulega polonizacji. Cz\u0119sto spotka\u0107 mo\u017cna ludzi nosz\u0105cych nazwiska niemieckie, kt\u00f3rzy wszak jeszcze m\u00f3wi\u0105 i\u00a0rozumiej\u0105 po\u00a0niemiecku, lecz my\u015bl\u0105 i\u00a0czuj\u0105 ju\u017c po\u00a0polsku. We\u00a0wszystkich zak\u0142adach naukowych spotka\u0107 mo\u017cna znakomitych niemieckich pedagog\u00f3w, jak i\u00a0s\u0142ynnych lekarzy i\u00a0fizjolog\u00f3w, i\u00a0to\u00a0nie tylko o\u00a0niemieckich nazwiskach, lecz tak\u017ce o\u00a0niemieckim wykszta\u0142ceniu i\u00a0kulturze (\u2026). Jednak \u015brodowisko niemieckie w\u00a0Warszawie nie jest zwi\u0105zane tak mocno jakby si\u0119 wydawa\u0142o ze\u00a0sw\u0105 ojczyzn\u0105 i\u00a0kultur\u0105, jak nasze kolonie emigracyjne w\u00a0innych obcych krajach\u201d.<\/span><\/p>\n

Wiele uwagi po\u015bwi\u0119ci\u0142 Fritz Wernick spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, licz\u0105cej w\u00a01875 r.\u00a0oko\u0142o 98\u00a0700 os\u00f3b i\u00a0stanowi\u0105cej niemal 33,3 %\u00a0mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy. Przede wszystkim opisa\u0142 rol\u0119 starozakonnych w\u00a0\u017cyciu gospodarczym:<\/span><\/p>\n

\u201eHandel jest po\u00a0wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci w\u00a0r\u0119kach \u017byd\u00f3w i\u00a0to\u00a0nie tylko wielki handel obracaj\u0105cy milionami, lecz tak\u017ce drobny i\u00a0najdrobniejszy jest przez nich opanowany (\u2026). \u017bycie, praca, podr\u00f3\u017c by\u0142yby w\u00a0Polsce niezmiernie utrudnione, gdyby nie dzia\u0142alno\u015b\u0107 starozakonnych, kt\u00f3rych mo\u017cna spotka\u0107 wsz\u0119dzie zawsze gotowych do\u00a0wszelkich us\u0142ug w\u00a0dziedzinach zaniedbanych przez Polak\u00f3w. \u017byd \u015bpieszy wsz\u0119dzie z\u00a0pomoc\u0105 w\u00a0k\u0142opotach, zawsze praktyczny, us\u0142u\u017cny, znaj\u0105cy j\u0119zyk, obrotny, stanowi element po\u015brednicz\u0105cy mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi grupami narodowo\u015bciowymi\u201d.<\/span><\/p>\n

Wernick odnotowa\u0142 deklarowane przez \u017byd\u00f3w przywi\u0105zanie do\u00a0kraju zamieszkania, ale jednocze\u015bnie wskazywa\u0142 w\u00a0spos\u00f3b stereotypowy na\u00a0czynniki utrudniaj\u0105ce ich integracj\u0119 z\u00a0polskim otoczeniem:<\/span><\/p>\n

\u201eW\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w panuje przekonanie, i\u017c\u00a0znale\u017ali w\u00a0Polsce sw\u0105 ziemi\u0119 obiecan\u0105, gdzie umo\u017cliwiono im\u00a0swobod\u0119 i\u00a0udzia\u0142 w\u00a0\u017cyciu politycznym (\u2026). Ludno\u015b\u0107 \u017cydowska ulega znacznie trudniej procesom polonizacji ni\u017c niemiecka mniejszo\u015b\u0107 narodowa. Jest to\u00a0sprawa religii, kt\u00f3ra stawia \u017bydowi na\u00a0tej drodze pot\u0119\u017cne zapory, jednak jest on\u00a0wierny Polakom i\u00a0czuje si\u0119 jednym z\u00a0nich\u201d.<\/span><\/p>\n

Rzecz jasna w\u00a0Warszawie by\u0142o wielu \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy uwa\u017cali si\u0119 za\u00a0Polak\u00f3w wyznania moj\u017ceszowego i\u00a0ju\u017c oko\u0142o 1860 r.\u00a0okre\u015blali si\u0119 jako \u201e\u017bydzi Polacy\u201d lub \u201ePolacy Izraelici\u201d. Liczni starozakonni deklarowali przywi\u0105zanie do\u00a0nadwi\u015bla\u0144skiej ojczyzny, nawet je\u015bli byli s\u0142abo zintegrowani z\u00a0polskim otoczeniem. Z\u00a0drugiej strony, g\u0142\u00f3wnym czynnikiem izoluj\u0105cym \u017byd\u00f3w by\u0142a nie religia, lecz dyskryminuj\u0105ce przepisy, zamykaj\u0105ce \u017byd\u00f3w w\u00a0rewirach, ograniczaj\u0105ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 kszta\u0142cenia si\u0119 i\u00a0wykonywania zawodu, zniesione dopiero w\u00a01862 r.\u00a0przez ukaz cesarza Rosji i\u00a0kr\u00f3la polskiego Aleksandra II.<\/span><\/p>\n

Fritz Wernick w\u00a0spos\u00f3b bardzo barwny opisa\u0142 wzajemne uzupe\u0142nianie si\u0119 \u015bwiat\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skiego i\u00a0\u017cydowskiego, dzi\u0119ki kt\u00f3remu Warszawa by\u0142a miejscem naprzemiennego \u015bwi\u0119towania i\u00a0nieustannej aktywno\u015bci gospodarczej. Zauwa\u017ca\u0142 przy tym, \u017ce\u00a0zupe\u0142nie jawnie handlowano towarami niewiadomego pochodzenia, cz\u0119sto kradzionymi:<\/span><\/p>\n

\u201eW niedziel\u0119 t\u0142um wiernych pod\u0105\u017ca do\u00a0ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Ale kiedy dzie\u0144 ten jest powszechnym \u015bwi\u0119tem, to\u00a0w\u00a0\u017cydowskich dzielnicach Warszawy panuje o\u017cywiony ruch handlowy (\u2026). Tam, gdzie krzy\u017cuje si\u0119 ulica Franciszka\u0144ska i\u00a0Nalewki (\u2026) rozk\u0142ada si\u0119 po\u015brodku jezdni w\u00a0niedzielne przedpo\u0142udnia o\u017cywiony targ wszystkimi rodzajami towar\u00f3w. Wystawia si\u0119 wstydliwie na\u00a0sprzeda\u017c zegarki, srebra i\u00a0inne kosztowno\u015bci a\u017c\u00a0do\u00a0towar\u00f3w o\u00a0ma\u0142ej warto\u015bci i\u00a0znaczeniu, jak stara odzie\u017c i\u00a0obuwie (\u2026). Nikt tu\u00a0nie zapyta o\u00a0ich pochodzenie, wytw\u00f3rc\u0119 lub o\u00a0poprzednich w\u0142a\u015bcicieli. Jakakolwiek zguba z\u00a0poprzedniego tygodnia ma\u00a0szans\u0119 wr\u00f3ci\u0107 ponownie do\u00a0prawowitego w\u0142a\u015bciciela, kt\u00f3ry mo\u017ce j\u0105\u00a0tu\u00a0naby\u0107 z\u00a0cudzych r\u0105k za\u00a0minimaln\u0105 cen\u0119. Jednak b\u0142\u0119dem by\u0142oby przypuszcza\u0107 przy tym, \u017ce\u00a0wi\u0119kszo\u015b\u0107 oferowanych na\u00a0targu do\u00a0sprzeda\u017cy towar\u00f3w pochodzi z\u00a0nielegalnych transakcji. Mo\u017cna naby\u0107 wszystko czego dusza zapragnie, a\u00a0sprzedawca korzystnie i\u00a0szybko chcia\u0142by si\u0119 pozby\u0107 (\u2026).<\/span><\/p>\n

2. tom Talmudu babilo\u0144skiego<\/em><\/span>
\nBayerische Staatsbibliothek, M\u00fcnchen<\/em><\/span><\/p>\n

\u017bydzi w\u00a0Warszawie s\u0105\u00a0podobnie jak katolicy pobo\u017cni i\u00a0bogobojni. W\u00a0sobot\u0119 Nalewki i\u00a0ulica Franciszka\u0144ska oraz ich przecznice sprawiaj\u0105 wra\u017cenie g\u0142uchych, jakby wymar\u0142ych i\u00a0zamkni\u0119tych (\u2026). Spotykamy natomiast jaskrawo ubrane kobiety w\u00a0krzykliwych strojach, przystrojone nadto w\u00a0sztuczne i\u00a0mocno naoliwione peruki i\u00a0warkocze nakryte podobnymi do\u00a0turban\u00f3w czepkami, w\u00a0kt\u00f3re wkomponowuj\u0105 barwne wst\u0105\u017cki. Spaceruj\u0105 one tu\u00a0i\u00a0tam po\u00a0ulicy (\u2026), a\u00a0w\u00a0godzinach popo\u0142udniowych przenikaj\u0105 nawet do\u00a0wytwornych dzielnic a\u017c\u00a0do\u00a0samego Krakowskiego Przedmie\u015bcia\u201d.<\/span><\/p>\n

R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 i\u00a0integracyjny potencja\u0142 polsko\u015bci<\/strong><\/p>\n

Wielokulturowo\u015b\u0107 Warszawy by\u0142a dla Fritza Wernicka zjawiskiem fascynuj\u0105cym, aczkolwiek analizuj\u0105c j\u0105, stwierdza\u0142 niejednokrotnie ewidentn\u0105 przewag\u0119 spo\u0142eczno\u015bci polskiej, decyduj\u0105cej o\u00a0charakterze miasta i\u00a0posiadaj\u0105cej silne zdolno\u015bci asymilacyjne:<\/span><\/p>\n

\u201eMimo barwnej i\u00a0interesuj\u0105cej mieszaniny narodowo\u015bciowej Warszawa pozosta\u0142a nadal miastem rdzennie polskim, manifestuj\u0105cym si\u0119 polskim j\u0119zykiem, polsk\u0105 kultur\u0105 i\u00a0polskimi formami \u017cycia codziennego. S\u0142owia\u0144skie plemi\u0119 wykazuje tu\u00a0niezwyk\u0142y talent asymilowania innych narodowo\u015bci, si\u0142\u0119 \u017cywotn\u0105, \u015bwie\u017co\u015b\u0107 i\u00a0elastyczno\u015b\u0107 duchow\u0105 \u2013\u00a0przymioty, kt\u00f3rym nie mo\u017cna odm\u00f3wi\u0107 szacunku, poniewa\u017c prezentuj\u0105 prawdziwe bogactwo element\u00f3w czysto ludzkich i\u00a0wra\u017cliwo\u015b\u0107 na\u00a0rado\u015b\u0107 \u017cycia\u201d.<\/span><\/p>\n

Zr\u00f3\u017cnicowanie narodowo\u015bciowe oraz asymilacyjne odzia\u0142ywanie kultury polskiej by\u0142y zjawiskami charakterystycznymi dla Warszawy zar\u00f3wno w\u00a0czasach Wernicka, jak i\u00a0w\u00a0p\u00f3\u017aniejszym okresie. Cho\u0107 II\u00a0wojna \u015bwiatowa zubo\u017cy\u0142a i\u00a0odmieni\u0142a kulturowe oblicze stolicy, wieloetniczno\u015b\u0107 pozostaje wa\u017cn\u0105 cech\u0105 charakterystyczn\u0105 miasta. Obok mniejszo\u015bci starych, zasiedzia\u0142ych od\u00a0stuleci, pojawiaj\u0105 si\u0119 nieustannie nowe mniejszo\u015bci, dopiero wrastaj\u0105ce w\u00a0krajobraz miejski.<\/span><\/p>\n

W II\u00a0po\u0142owie XIX w.\u00a0czterema narodami decyduj\u0105cymi o\u00a0obliczu Warszawy byli Polacy, \u017bydzi, Niemcy i\u00a0Rosjanie. Dzi\u015b wymieniliby\u015bmy inne narody wyra\u017anie widoczne w\u00a0\u017cyciu Warszawy, po\u00a0Polakach wyliczaj\u0105c Ukrai\u0144c\u00f3w, Wietnamczyk\u00f3w i\u00a0Hindus\u00f3w. Podobnie jak we\u00a0wcze\u015bniejszych okresach, r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 splata si\u0119 z\u00a0integracj\u0105, kszta\u0142tuj\u0105c nowy wizerunek stolicy.<\/span><\/p>\n

\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

Eleonora Bergman,\u00a0\u201eNie masz bo\u017cnicy powszechnej\u201d. Synagogi i\u00a0domy modlitwy w\u00a0Warszawie od\u00a0ko\u0144ca XVIII do\u00a0pocz\u0105tku XXI wieku, Warszawa 2007;<\/em><\/span><\/p>\n

Maria Bogucka,\u00a0Rozw\u00f3j demograficzno-przestrzenny, w:\u00a0Dzieje Warszawy, t.\u00a02.\u00a0Warszawa w\u00a0latach 1526\u20131795; praca zbior. pod red. A.\u00a0Zahorskiego, Warszawa 1984.<\/em><\/span><\/p>\n

Artur Eisenbach,\u00a0Emancypacja \u017byd\u00f3w na\u00a0ziemiach polskich 1785\u20131870 na\u00a0tle europejskim, Warszawa 1988;<\/em><\/span><\/p>\n

Artur Eisenbach,\u00a0Kwestia r\u00f3wnouprawnienia \u017byd\u00f3w w\u00a0Kr\u00f3lestwie Polskim, Warszawa 1972;<\/em><\/span><\/p>\n

Pawe\u0142 Fija\u0142kowski,\u00a0Warszawa i\u00a0warszawscy \u017bydzi w\u00a0niemieckich opisach miasta z\u00a01844 i\u00a01876 r., \u201eMiasteczko Pozna\u0144\u201d, 2020, nr\u00a01;<\/em><\/span><\/p>\n

Pawe\u0142 Fija\u0142kowski,\u00a0Warszawska spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska w\u00a0okresie stanis\u0142awowskim. 1764\u20131795. Rozw\u00f3j w\u00a0dobie wielkich zmian, Warszawa 2016;<\/em><\/span><\/p>\n

Carl Goehring, Warschau.\u00a0Eine russische Hauptstadt, t.\u00a01\u20132, Lipsk 1844;<\/em><\/span><\/p>\n

Irena i\u00a0Jan Kosimowie,\u00a0Fritza Wernicka opis Warszawy z\u00a01876 r.\u00a0Cz\u0119\u015b\u0107 I, w:\u00a0Warszawa XIX wieku. 1795\u20131918; praca zbior. pod red. Ryszarda Ko\u0142odziejczyka, Jana Kosima, Janiny Leskiewiczowej, zeszyt 1,\u00a0Pa\u0144stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970;\u00a0Cz\u0119\u015b\u0107 II, w:\u00a0Warszawa XIX wieku\u2026, zeszyt 2,\u00a0Warszawa 1971;<\/em><\/span><\/p>\n

Izaak Kramsztyk,\u00a0Kazania, Krak\u00f3w 1892;<\/em><\/span><\/p>\n

Leopold Otto,\u00a0Beitrag zur Geschichte der evangelisch-Augsburgischen Gemeinde zu\u00a0Warschau in\u00a0den Jahren 1650\u20131781, Warszawa 1882;<\/em><\/span><\/p>\n

Karol M\u00f3rawski,\u00a0Przewodnik historyczny po\u00a0cmentarzach warszawskich, Warszawa 1989;<\/em><\/span><\/p>\n

Piotr Paszkiewicz,\u00a0Pod ber\u0142em Romanow\u00f3w. Sztuka rosyjska w\u00a0Warszawie 1815\u20131915, Warszawa 1991;<\/em><\/span><\/p>\n

Witold Pruss,\u00a0Sk\u0142ad wyznaniowo-narodowo\u015bciowy ludno\u015bci Warszawy w\u00a0XIX i\u00a0pocz\u0105tkach XX\u00a0w., w:\u00a0Spo\u0142ecze\u0144stwo Warszawy w\u00a0rozwoju historycznym;<\/span> red. J\u00f3zef Kazimierski, Warszawa 1977;<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Rocznik Religijny Wyzna\u0144 Chrze\u015bcija\u0144skich w\u00a0Kr\u00f3lestwie Polskiem na\u00a0Rok 1847; wyd. K.\u00a0Moycho, Warszawa 1847;<\/em><\/span><\/p>\n

Edward Strzelecki,\u00a0Studia nad przekszta\u0142ceniami ludno\u015bci Warszawy 1754\u20131865, Warszawa 2011;<\/em><\/span><\/p>\n

Eugeniusz Szulc, Jadwiga Szulc,\u00a0Cmentarz ewangelicko-reformowany w\u00a0Warszawie. Zmarli i\u00a0ich rodziny, Warszawa 1989.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Panorama Warszawy z kopu\u0142y ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego \u2014 widok w stron\u0119 Starego Miasta. Drzeworyt Feliksa Zab\u0142ockiego wykonany oko\u0142o 1870 wed\u0142ug rysunku Adolfa Kozarskiego \/ Polona XIX-WIECZNA WARSZAWA \u2013 MIASTO CZTERECH NAROD\u00d3W DR PAWE\u0141 FIJA\u0141KOWSKI Przez stulecia do Warszawy przybywali osadnicy z r\u00f3\u017cnych zak\u0105tk\u00f3w Europy. Byli w\u015br\u00f3d nich kupcy, rzemie\u015blnicy, lekarze, architekci i arty\u015bci. Wielonarodowo\u015b\u0107 stolicy, w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82072"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=82072"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82072\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":82091,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82072\/revisions\/82091"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=82072"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=82072"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=82072"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}