![](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/\/Tischner-Kolakowski-Bauman.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/k-liberalna.png\")
<\/a>Czas Hegl\u00f3w min\u0105\u0142 bezpowrotnie. Tischner, Bauman, Ko\u0142akowski i ich najnowsze biografie<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\nHubert Czy\u017cewski<\/strong><\/span><\/p>\n N\u0119kany rozterkami ksi\u0105dz Tischner w biografii Bonowicza. Bauman wiecznie uciekaj\u0105cy przed polskim antysemityzmem w ksi\u0105\u017cce Wagner. Ko\u0142akowski rozprawiaj\u0105cy si\u0119 z Bogiem za pomoc\u0105 marksizmu w monografii Mentzla. Wszyscy trzej stali si\u0119 pod koniec \u017cycia or\u0119downikami tej samej my\u015bli \u2013 musimy si\u0119 pogodzi\u0107 z p\u0142ynno\u015bci\u0105 i krucho\u015bci\u0105 naszego \u015bwiata.<\/strong><\/p>\n Wydaje si\u0119 coraz bardziej oczywiste, \u017ce pokolenie urodzone w latach 20. i na pocz\u0105tku lat 30. XX wieku mia\u0142o najwa\u017cniejszy wp\u0142yw na intelektualn\u0105 histori\u0119 Polski tego stulecia. Przedstawiciele pierwszej po ponad stu latach generacji urodzonej w niepodleg\u0142ym kraju, wyedukowani w polskich, a nie zaborczych szko\u0142ach, od wczesnego dzieci\u0144stwa mogli kszta\u0142ci\u0107 si\u0119, otwarcie czerpi\u0105c z rodzimej kultury. Ich formacyjnym do\u015bwiadczeniem by\u0142o jednak nie patriotyczne wychowanie II RP, ale tragedia II wojny \u015bwiatowej, kt\u00f3ra wielu z nich dotkn\u0119\u0142a osobi\u015bcie. W 1945 roku byli nastolatkami, kt\u00f3rzy chc\u0105c zapomnie\u0107 o niedawnych koszmarach, cz\u0119sto z m\u0142odzie\u0144czym entuzjazmem anga\u017cowali si\u0119 w budowanie nowego porz\u0105dku. Obiecywa\u0142 im on lepszy i sprawiedliwszy, a przede wszystkim pozbawiony faszyzmu \u015bwiat.<\/span><\/p>\n Spotkanie z marksizmem by\u0142o te\u017c najcz\u0119\u015bciej ich pierwsz\u0105 powa\u017cn\u0105 intelektualn\u0105 inicjacj\u0105. P\u00f3\u017aniejsze ewentualne rozczarowanie i w przypadku wielu przynajmniej cz\u0119\u015bciowe odej\u015bcie od komunizmu wyznaczy\u0142o horyzont ich zaanga\u017cowania politycznego w czasach PRL. Rok 1968 by\u0142 dla nich punktem zwrotnym, kt\u00f3ry prze\u0142ama\u0142 ich biografie na p\u00f3\u0142. To od tego mniej wi\u0119cej momentu cz\u0119\u015b\u0107 inteligencji nale\u017c\u0105cej do pokolenia urodzonego w ko\u0144c\u00f3wce lat 20. zacz\u0119\u0142a tworzy\u0107 opozycj\u0119 demokratyczn\u0105, potem za\u015b zabra\u0142a si\u0119 za budow\u0119 III RP. To ona wskazywa\u0142a wyzwania i formu\u0142owa\u0142a j\u0119zyk, kt\u00f3rym wci\u0105\u017c my\u015blimy o Polsce i o \u015bwiecie, niezale\u017cnie od tego, czy chcemy ten j\u0119zyk przyj\u0105\u0107 i dalej go rozwija\u0107, czy raczej buntowa\u0107 si\u0119 przeciw niemu i szuka\u0107 nowych dr\u00f3g my\u015blenia. Tak czy inaczej, pokolenie ko\u0144ca lat 20. po\u0142o\u017cy\u0142o fundamenty pod \u015bwiat mentalny, w kt\u00f3rym obecnie \u017cyjemy.<\/span><\/p>\n Poniewa\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b, kt\u00f3re do niego nale\u017ca\u0142y, ju\u017c odesz\u0142a, mo\u017cemy z dystansem i coraz bardziej krytyczn\u0105 refleksj\u0105 ocenia\u0107 ich dziedzictwo. W tym roku ukaza\u0142y si\u0119 trzy biografie jednych z najwa\u017cniejszych przedstawicieli tego wielkiego pokolenia polskiej inteligencji: \u201eTischner. Biografia\u201d Wojciecha Bonowicza, nieopublikowana wci\u0105\u017c po polsku \u201eBauman: A Biography\u201d Izabeli Wagner oraz \u201eKo\u0142akowski. Czytanie \u015bwiata. Biografia\u201d autorstwa Zbigniewa Mentzla.<\/span><\/p>\n W \u017cyciorysach tych trzech filozof\u00f3w splataj\u0105 si\u0119 prawie wszystkie najwa\u017cniejsze w\u0105tki i do\u015bwiadczenia polskiej inteligencji w XX wieku. Prawdopodobnie najwa\u017cniejszy proces w najnowszej historii intelektualnej Polski \u2013 konflikt marksizmu z katolicyzmem i ostateczny sojusz \u201e\u015bwieckiej lewicy\u201d z Ko\u015bcio\u0142em w obronie demokracji \u2013 najlepiej oddaje \u017cycie Leszka Ko\u0142akowskiego (1927\u20132009). J\u00f3zef Tischner (1931\u20132000) by\u0142 z kolei ksi\u0119dzem katolickim w wyj\u0105tkowym dla polskiego chrze\u015bcija\u0144stwa okresie naznaczonym postaciami Stefana Wyszy\u0144skiego i Jana Paw\u0142a II, ale tak\u017ce (a mo\u017ce przede wszystkim) \u2013 jednym z kluczowych przedstawicieli nowoczesnej filozofii kontynentalnej, kontynuatorem dziedzictwa fenomenologii i propagatorem egzystencjalizmu. Zygmunt Bauman (1925\u20132017) wreszcie by\u0142 nie tylko jednym z ostatnich wielkich przedstawicieli tradycji inteligencji polsko-\u017cydowskiej, ale tak\u017ce jednym z najwa\u017cniejszych na \u015bwiecie teoretyk\u00f3w postmodernizmu, by\u0107 mo\u017ce bardziej t\u0142umaczem wsp\u00f3\u0142czesnych proces\u00f3w socjologicznych ni\u017c filozofem. Biografie tych trzech my\u015blicieli daj\u0105 nam w pewnym sensie niemal pe\u0142ny obraz los\u00f3w polskiej inteligencji w drugiej po\u0142owie XX wieku, ka\u017cdy z biograf\u00f3w podszed\u0142 jednak do swojego bohatera w inny spos\u00f3b.<\/span><\/p>\n Biografia napisana przez Wojciecha Bonowicza jest gruntownie zrewidowan\u0105 i poszerzon\u0105 wersj\u0105 wcze\u015bniejszej ksi\u0105\u017cki \u201eTischner\u201d [2001]. Ze wszystkich trzech tytu\u0142\u00f3w, ten po\u015bwi\u0119ca najwi\u0119cej miejsca \u017cyciu prywatnemu bohatera. Otrzymujemy wielobarwny obraz Podhala, na kt\u00f3rym dorasta\u0142 Tischner, z ca\u0142\u0105 skomplikowan\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 g\u00f3ralsk\u0105, ub\u00f3stwem i bogatymi relacjami rodzinnymi wewn\u0105trz spo\u0142eczno\u015bci scalonej niezliczonymi wi\u0119zami pokrewie\u0144stwa. Autor ciekawie przedstawia rozterki m\u0142odego Tischnera, kt\u00f3ry najpierw mocowa\u0142 si\u0119 ze swoim powo\u0142aniem do kap\u0142a\u0144stwa, a potem prze\u017cywa\u0142 intelektualne rozdarcie: z jednej strony mia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci co do skostnia\u0142ego tomizmu, kt\u00f3ry musia\u0142 wkuwa\u0107 w seminarium, z drugiej \u2013 ci\u0119\u017cko by\u0142o mu odrzuci\u0107 w marksizmie te jego nauki, kt\u00f3re podkre\u015bla\u0142y fundamentalne znaczenie sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej. Jak podsumowuje Bonowicz, powojenny sp\u00f3r mi\u0119dzy katolicyzmem a marksizmem, kt\u00f3ry Tischner opisze potem w ksi\u0105\u017cce \u201ePolski kszta\u0142t dialogu\u201d [1979], by\u0142 dla m\u0142odego ksi\u0119dza do pewnego stopnia sporem z samym sob\u0105 [s. 153].<\/span> \u015arodek ci\u0119\u017cko\u015bci biografii przesuwa si\u0119 wraz z intelektualnym dojrzewaniem bohatera. W latach 50. i 60. Tischner, rozwijaj\u0105c si\u0119 jako filozof, czerpa\u0142 chyba z ka\u017cdego dost\u0119pnego \u017ar\u00f3d\u0142a \u2013 nie tylko uczy\u0142 si\u0119 podstaw filozofii u ksi\u0119dza Kazimierza K\u0142\u00f3saka czy chodzi\u0142 na marksistowskie seminarium prowadzone przez Adama Schaffa, ale przede wszystkim by\u0142 uczniem Romana Ingardena. Stara\u0142 si\u0119 rozwija\u0107 dalej polsk\u0105 tradycj\u0119 fenomenologiczn\u0105 i poszerza\u0107 mi\u0119dzynarodowe kontakty jako badacz Husserla. Biografia dobrze pokazuje, jak Tischner budowa\u0142 swoje intelektualne fundamenty, aby rozkwitn\u0105\u0107 jako oryginalny filozof. W latach 70. i 80. robi\u0142 to poprzez krytyk\u0119 tomizmu w sporze z tak zwan\u0105 \u201eszko\u0142\u0105 lubelsk\u0105\u201d, a p\u00f3\u017aniej poprzez zaanga\u017cowanie w ruch \u201eSolidarno\u015bci\u201d i aktywny udzia\u0142 w politycznych sporach lat 90. \u2013 cz\u0119sto wbrew stanowisku wi\u0119kszo\u015bci hierarchii ko\u015bcielnej. Du\u017c\u0105 warto\u015bci\u0105 biografii jest r\u00f3wnie\u017c ukazanie, jak Tischner \u0142\u0105czy\u0142 prac\u0119 duszpastersk\u0105 ze studiami naukowymi, jak codzienny kontakt z r\u00f3\u017cnymi \u015brodowiskami i r\u00f3\u017cne do\u015bwiadczenia \u017cyciowe wzbogaca\u0142y jego filozoficzn\u0105 perspektyw\u0119. Bonowicz, od wielu lat zwi\u0105zany z redakcjami \u201eTygodnika Powszechnego\u201d i \u201eZnaku\u201d, zna\u0142 osobi\u015bcie Tischnera i mia\u0142 dost\u0119p do wielu jego przyjaci\u00f3\u0142 i uczni\u00f3w, z kt\u00f3rych \u015bwiadectw obficie korzysta\u0142. W\u015br\u00f3d omawianych ksi\u0105\u017cek \u201eTischner\u201d to najbardziej klasyczna biografia. \u017bycie bohatera nie jest w niej pretekstem do opowie\u015bci o szerszym problemie spo\u0142ecznym, ale pozostaje zawsze w centrum zainteresowania biografa, kt\u00f3ry przedstawia zar\u00f3wno \u017cycie prywatne, jak i dorobek intelektualny filozofa.<\/span><\/p>\n Zupe\u0142nie inn\u0105 perspektyw\u0119 przyj\u0119\u0142a Izabela Wagner, pisz\u0105c \u201eBauman: A Biography\u201d. Uczciwszy tytu\u0142 tej ksi\u0105\u017cki powinien brzmie\u0107 \u201eHistoria polskiego antysemityzmu na przyk\u0142adzie \u017cycia Zygmunta Baumana\u201d. Ca\u0142a biografia jest pisana z perspektywy jednej tezy: Bauman chcia\u0142 by\u0107 Polakiem, ale inni Polacy wymuszali na nim przyj\u0119cie \u017cydowskiej to\u017csamo\u015bci. Pragnienie Baumana by\u0142o, jak je nazywa autorka, \u201enieodwzajemnion\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 do Polski\u201d [s. 368; t\u0142umaczenie autora].<\/span><\/p>\n Ksi\u0105\u017cka zaczyna si\u0119 opisem skandalicznego zaj\u015bcia z 2013 roku, kiedy wyk\u0142ad autora \u201eP\u0142ynnej nowoczesno\u015bci\u201d na Uniwersytecie Wroc\u0142awskim zosta\u0142 przerwany przez protest grup neofaszystowskich. Od tego momentu przyk\u0142ady ksenofobii i antysemityzmu nie przestaj\u0105 opuszcza\u0107 kart tej biografii. Ju\u017c przy opisie urodzin przysz\u0142ego filozofa Wagner zaznacza, \u017ce tego samego dnia lokalna gazeta \u201eKurjer Pozna\u0144ski\u201d z entuzjazmem opisywa\u0142a przem\u00f3wienie Mussoliniego [s. 7]. Dalej pisze, \u017ce w szkole, w kt\u00f3rej uczy\u0142 si\u0119 m\u0142ody Bauman, nauczyciel geografii \u201enie wierzy\u0142, \u017ce \u017cydowscy uczniowie zdobyli wiedz\u0119 w uczciwy spos\u00f3b\u201d [s. 32]. Zreszt\u0105 w og\u00f3le, zdaniem autorki, antysemityzm \u201eorganizowa\u0142 przedwojenne spo\u0142ecze\u0144stwo\u201d [s. 55]. Mimo \u017ce Bauman by\u0142 pewien swojej polsko\u015bci, to nawet w ludowym wojsku odmawiano mu mo\u017cliwo\u015bci czucia si\u0119 Polakiem, a podziemie antykomunistyczne po wojnie \u201epolowa\u0142o na \u017byd\u00f3w\u201d [s. 108]. W sylwestra 1967 roku u Bauman\u00f3w czworo z dziesi\u0119ciorga os\u00f3b by\u0142o \u017bydami [s. 258; co chyba oznacza jedn\u0105 \u017cydowsk\u0105 par\u0119 go\u015bci poza gospodarzami], a po 1989 roku Bauman nie zosta\u0142 w pe\u0142ni zaakceptowany na nowo przez polskie \u015brodowisko akademickie, w przeciwie\u0144stwie do Ko\u0142akowskiego, bo \u201epo pierwsze, Ko\u0142akowski by\u0142 uwa\u017cany za stuprocentowego Polaka\u201d [s. 370].<\/span> Trzeba podkre\u015bli\u0107, \u017ce Wagner korzysta\u0142a z ogromnego materia\u0142u archiwalnego i prac zawodowych historyk\u00f3w, a tak\u017ce, co stanowi chyba najwi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki, z niepublikowanego do tej pory kilkudziesi\u0119ciostronicowego szkicu autobiograficznego \u201eThe Poles, The Jews, and I: An Investigation into Whatever Made Me What I Am\u201d [\u201ePolacy, \u017bydzi i ja. Co uczyni\u0142o mnie tym, kim jestem\u201d], kt\u00f3ry Bauman przygotowa\u0142 po angielsku na potrzeby swojej rodziny mi\u0119dzy po\u0142ow\u0105 lat 80. a latami 2000. By\u0107 mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie ton tego eseju, kt\u00f3ry z cytowanych fragment\u00f3w wybrzmiewa gorzkim rozczarowaniem t\u0105 \u201enieodwzajemnion\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 do Polski\u201d, zasugerowa\u0142 autorce perspektyw\u0119 ca\u0142ej ksi\u0105\u017cki. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce wpad\u0142a w pu\u0142apk\u0119, kt\u00f3ra czyha na wszystkich biograf\u00f3w: zbyt zaufa\u0142a swojemu bohaterowi.<\/span><\/p>\n Mo\u017cna szczeg\u00f3lnie \u017ca\u0142owa\u0107 tego, \u017ce Wagner prawie w og\u00f3le nie podejmuje pr\u00f3by przedstawienia filozoficznego dziedzictwa Baumana. Najwa\u017cniejsze prace filozofa s\u0105 opisane bardzo pobie\u017cnie, a najs\u0142ynniejsza chyba \u201eNowoczesno\u015b\u0107 i Zag\u0142ada\u201d [1989] jest przedstawiona przede wszystkim w zestawieniu ze wspomnieniami \u017cony Baumana \u2013 Janiny Bauman. Tylko ze zdziwieniem mo\u017cna przyj\u0105\u0107 tez\u0119, \u017ce Zygmunt Bauman jest \u201eniedoceniony\u201d jako rewizjonista w po\u0142owie lat 50. [s. 202\u2013203]. Akurat ten autor do\u015b\u0107 d\u0142ugo trzyma\u0142 si\u0119 ram partyjnej ortodoksji. Czytelnik nie dowie si\u0119 z tej biografii, co to jest postmodernizm, na czym w\u0142a\u015bciwie polega baumanowska \u201ep\u0142ynno\u015b\u0107\u201d i dlaczego Bauman by\u0142 tak cenionym i niezwykle popularnym na ca\u0142ym \u015bwiecie autorem. Wagner zdoby\u0142a si\u0119 za to na interesuj\u0105ce podsumowanie komentuj\u0105ce powodzenie Baumana w\u015br\u00f3d m\u0142odszych czytelnik\u00f3w: \u201eKto by pomy\u015bla\u0142, \u017ce tak wielu m\u0142odych ludzi, pozornie zagubionych w morzu gier komputerowych, awatar\u00f3w, wirtualnych romans\u00f3w, tweet\u00f3w, czat\u00f3w i najnowszych smartfon\u00f3w, kupi i doceni tak wiele jego ksi\u0105\u017cek? Jak on tego dokona\u0142?\u201d [s. 399].<\/span><\/p>\n Zbigniew Mentzel to wieloletni redaktor r\u00f3\u017cnych zbior\u00f3w pism Leszka Ko\u0142akowskiego. Na kr\u00f3tko przed \u015bmierci\u0105 przeprowadzi\u0142 z nim te\u017c d\u0142ugi wywiad rzek\u0119 \u201eCzas ciekawy, czas niespokojny\u201d [dwa tomy, 2007\u20132008]. Dlatego \u201eKo\u0142akowski. Czytanie \u015bwiata\u201d to w pewnym sensie podsumowanie ca\u0142ego edytorskiego dorobku biografa. Autor podkre\u015bla, \u017ce ksi\u0105\u017cka traktuj\u0105ca o bohaterze wyj\u0105tkowo skrytym i niech\u0119tnym to prywatnych zwierze\u0144 to przede wszystkim \u201ebiografia my\u015bli\u201d [s. 9]. Nie jest to co prawda klasyczna biografia intelektualna, ale Mentzlowi rzeczywi\u015bcie udaje si\u0119 przedstawi\u0107 wszystkie najwa\u017cniejsze w\u0105tki bogatej tw\u00f3rczo\u015bci filozoficznej Ko\u0142akowskiego na tle wydarze\u0144 z jego \u017cycia prywatnego. Nie pomija przy tym w\u0105tk\u00f3w trudnych, podobnie jak w przypadku Baumana odbijaj\u0105cych si\u0119 echem d\u0142ugo po \u015bmierci bohatera \u2013 przede wszystkim m\u0142odzie\u0144czego zaanga\u017cowania w komunizm.<\/span><\/p>\n W tym kontek\u015bcie Mentzel przedstawia te\u017c swoj\u0105 najbardziej oryginaln\u0105 tez\u0119, kt\u00f3r\u0105 uwa\u017ca za jeden z kluczy do zrozumienia Ko\u0142akowskiego. Graj\u0105c na tytule ksi\u0105\u017cki filozofa o Pascalu, biograf sugeruje, \u017ce po wojnie Ko\u0142akowski czu\u0142, \u017ce \u201eB\u00f3g jest mu co\u015b d\u0142u\u017cny\u201d. Chodzi przede wszystkim o to, \u017ce Ko\u0142akowski wcze\u015bnie straci\u0142 rodzic\u00f3w \u2013 matka zmar\u0142a na raka, kiedy mia\u0142 tylko trzy lata, a ojca zamordowali Niemcy w 1943 roku. Mentzel uwa\u017ca, \u017ce entuzjastyczne zaanga\u017cowanie w komunizm, a przede wszystkim antyreligijne i antyklerykalne tyrady m\u0142odego Ko\u0142akowskiego, nale\u017cy do pewnego stopnia t\u0142umaczy\u0107 w\u0142a\u015bnie poczuciem osobistych rozrachunk\u00f3w z Bogiem, kt\u00f3re chcia\u0142 w ten spos\u00f3b wyr\u00f3wna\u0107. Jest to oczywi\u015bcie nie teza, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna zweryfikowa\u0107, ale jedynie intuicja, kt\u00f3r\u0105 mo\u017ce przedstawi\u0107 kto\u015b, kto nie tylko dobrze przyswoi\u0142 sobie tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filozofa, ale tak\u017ce zna\u0142 go prywatnie. Na szcz\u0119\u015bcie biograf opar\u0142 si\u0119 pokusie psychologizowania na temat intencji m\u0142odego sieroty i swoje podejrzenie pozostawi\u0142 bez zb\u0119dnych komentarzy do oceny czytelnikowi.<\/span><\/p>\n Ksi\u0105\u017cka przeprowadza czytelnika przez wszystkie najwa\u017cniejsze wydarzenia w intelektualnym \u017cyciorysie Ko\u0142akowskiego: rewizjonistyczne wyst\u0105pienia, publikacj\u0119 dzie\u0142 z historii idei z lat 50. i 60., przymusow\u0105 emigracj\u0119 w 1968 roku, pisanie monumentalnych \u201eG\u0142\u00f3wnych nurt\u00f3w marksizmu\u201d, zaanga\u017cowanie w pomoc opozycji demokratycznej w Polsce od lat 70., powr\u00f3t do centrum \u017cycia intelektualnego w kraju po 1989 roku, wreszcie \u2013 przestawienie si\u0119 na bardziej popularyzatorskie formy w ostatnich dekadach \u017cycia. Uczucie niedosytu pozostawia jedynie potraktowanie przez Mentzla tego, co dla samego Ko\u0142akowskiego by\u0142o chyba najwa\u017cniejsze, to znaczy problematyki religijnej, czy te\u017c, szerzej, metafizycznej, kt\u00f3rej po\u015bwi\u0119cono zaledwie kilkustronicowy rozdzia\u0142. W \u201eCzytaniu \u015bwiata\u201d znajdziemy za to szersz\u0105 dyskusj\u0119 na temat \u201espadku po Ko\u0142akowskim\u201d i om\u00f3wienie kilku najs\u0142ynniejszych krytyk my\u015bli filozofa, jakie pojawi\u0142y si\u0119 na przestrzeni kilkudziesi\u0119ciu ostatnich lat. Biograf broni swojego bohatera przed zarzutami zar\u00f3wno z prawa, jak i lewa, formu\u0142uj\u0105c przy tym w\u0142asne podsumowanie my\u015bli Ko\u0142akowskiego: jawi si\u0119 on jako filozof arystotelesowskiego \u201ez\u0142otego \u015brodka\u201d, umiarkowania w niemal ka\u017cdej postaci, \u201eograniczonej pochwa\u0142y niekonsekwencji\u201d [s. 316]. Jego my\u015bl to filozofia, kt\u00f3ra dotyczy nie tyle wielkich projekt\u00f3w politycznych czy wielkich pyta\u0144 metafizycznych, kt\u00f3rym Ko\u0142akowski po\u015bwi\u0119ci\u0142 \u017cycie, ile, paradoksalnie, \u017cycia codziennego. Takie jest w\u0142a\u015bnie zdaniem Mentzla dziedzictwo postawy b\u0142azna, kt\u00f3rej Ko\u0142akowski mia\u0142 pozosta\u0107 na zawsze wierny i kt\u00f3r\u0105 nam po sobie pozostawia. \u0141\u0105czy ona \u201eodwag\u0119 bez fanatyzmu, inteligencj\u0119 bez zniech\u0119cenia i nadziej\u0119 bez za\u015blepie\u0144\u201d [s. 412]. Warto mo\u017ce jeszcze doda\u0107, \u017ce ostatnie zdanie s\u0142ynnego eseju, opuszczone w cytacie w biografii, brzmi: \u201eWszystkie inne owoce my\u015blenia filozoficznego s\u0105 ma\u0142o wa\u017cne\u201d. Wydaje si\u0119, \u017ce \u201eCzytanie \u015bwiata\u201d b\u0119dzie d\u0142ugo najlepszym wprowadzeniem do \u017cycia i my\u015bli filozofa, lektur\u0105 dla czytelnik\u00f3w, kt\u00f3rzy nie znaj\u0105 dobrze tw\u00f3rczo\u015bci i biografii Ko\u0142akowskiego, albo kt\u00f3rzy nie zajmuj\u0105 si\u0119 na co dzie\u0144 filozofi\u0105.<\/span><\/p>\n W swojej ksi\u0105\u017cce Wojciech Bonowicz przytacza apokryficzn\u0105 anegdot\u0119, wedle kt\u00f3rej Jan Pawe\u0142 II mia\u0142 przykaza\u0107 Tischnerowi: \u201eMasz by\u0107 Heglem!\u201d [s. 9]. Mia\u0142o to chyba znaczy\u0107, \u017ce przed ksi\u0119dzem stoi zadanie stworzenia sp\u00f3jnego systemu filozoficznego, kt\u00f3ry mia\u0142by opisywa\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnego do\u015bwiadczenia i nie pozostawia\u0107 przestrzeni na w\u0105tpliwo\u015bci; dom uko\u0144czony w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach, dzie\u0142o na miar\u0119 katedr my\u015bli \u015bredniowiecznych i nowo\u017cytnych. Ale jak od razu przyznaje biograf: \u201e[Tischner] Nie zosta\u0142 Heglem naszych czas\u00f3w\u201d [s. 15]. \u017baden z opisywanej tr\u00f3jki filozof\u00f3w nim nie zosta\u0142, nale\u017cy doda\u0107. Ale by\u0107 mo\u017ce jest to te\u017c najwa\u017cniejsza lekcja p\u0142yn\u0105ca z historii XX wieku \u2013 w Kr\u00f3lestwie Ducha czas Hegl\u00f3w min\u0105\u0142 bezpowrotnie. Pokolenie polskich filozof\u00f3w z ko\u0144ca lat 20. \u2013 do\u015bwiadczone przez wojn\u0119, uwodzenie komunizmem i boje z religi\u0105 \u2013 ma chyba dla nas wsp\u00f3lne przes\u0142anie. Je\u015bli celem filozoficznego namys\u0142u jest \u201eodkrywanie siebie w innym i innego w sobie\u201d, jak przez ca\u0142e \u017cycie utrzymywa\u0142 Tischner, to w takim filozofowaniu nie ma nigdy ostatecznych odpowiedzi. Musimy si\u0119 pogodzi\u0107 z \u201ep\u0142ynno\u015bci\u0105\u201d wszystkiego, co nas otacza, jak powiedzia\u0142by Bauman, albo z \u201ekrucho\u015bci\u0105 tego wszystkiego\u201d, jak uj\u0105\u0142by to Ko\u0142akowski. Je\u017celi my\u015blenie ma by\u0107 rzeczywi\u015bcie otwarte na \u017cycie \u2013 jak zdaj\u0105 si\u0119 m\u00f3wi\u0107 wszyscy trzej \u2013 to ten dom musi by\u0107 wiecznie nieuko\u0144czony. Z tej perspektywy J\u00f3zef Tischner, Zygmunt Bauman i Leszek Ko\u0142akowski s\u0105 raczej \u2013 zgodnie z tym, jak Mentzel podsumowa\u0142 tego ostatniego \u2013 \u201eintelektualnymi rzecznikami epoki\u201d, kt\u00f3rzy zadaj\u0105 pytania o sens proces\u00f3w naszych czas\u00f3w, pr\u00f3buj\u0105 znale\u017a\u0107 odpowiedzi na te pytania, a swoje wyniki przedstawiaj\u0105 w spos\u00f3b zrozumia\u0142y [s. 368]. Wci\u0105\u017c nale\u017c\u0105 oni do najwa\u017cniejszych nauczycieli dzisiejszego \u015bwiata, a ich biografie sk\u0142aniaj\u0105 do namys\u0142u, kt\u00f3ry pozwoli w pewnym momencie p\u00f3j\u015b\u0107 dalej.<\/span><\/p>\n Ksi\u0105\u017cki:<\/b><\/em><\/span><\/p>\n Wojciech Bonowicz, Tischner. Biografia\u201d, wyd. Znak, Krak\u00f3w 2020.<\/em><\/span> Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> Czas Hegl\u00f3w min\u0105\u0142 bezpowrotnie. Tischner, Bauman, Ko\u0142akowski i ich najnowsze biografie Hubert Czy\u017cewski N\u0119kany rozterkami ksi\u0105dz Tischner w biografii Bonowicza. Bauman wiecznie uciekaj\u0105cy przed polskim antysemityzmem w ksi\u0105\u017cce Wagner. Ko\u0142akowski rozprawiaj\u0105cy si\u0119 z Bogiem za pomoc\u0105 marksizmu w monografii Mentzla. Wszyscy trzej stali si\u0119 pod koniec \u017cycia or\u0119downikami tej samej my\u015bli \u2013 musimy si\u0119 pogodzi\u0107 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82346"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=82346"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82346\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":82355,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82346\/revisions\/82355"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=82346"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=82346"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=82346"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nTischner: rozterki m\u0142odego ksi\u0119dza<\/b><\/span><\/h3>\n
\n![](\"https:\/\/kulturaliberalna.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/Tischner_okladka-768x1124.jpg\")
<\/p>\nBauman: antysemityzm i nieodwzajemniona mi\u0142o\u015b\u0107 do Polski<\/b><\/h4>\n
\n![](\"https:\/\/kulturaliberalna.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/Bauman_okladka-768x1157.jpg\")
Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce antysemityzm to jedna z najczarniejszych kart historii Polski, a \u017cyciorys Zygmunta Baumana by\u0142 jedn\u0105 z jego najbardziej tragicznych ilustracji. Niemniej jednak przyj\u0119cie tak jednoznacznego punktu widzenia przez autork\u0119, wydaje si\u0119 zupe\u0142nie przys\u0142ania\u0107 inne aspekty d\u0142ugiego i bogatego \u017cycia filozofa. W 400-stronnicowej biografii Bauman trafia do Anglii dopiero po ponad 300 stronach \u2013 a i tak jego \u017cycie w Leeds jest opisane przede wszystkim z perspektywy tego, jakie mia\u0142 osobiste relacje ze swoimi studentami i jakie smaczne obiady im gotowa\u0142.<\/span><\/p>\nKo\u0142akowski: marksizm jako osobisty rozrachunek z Bogiem<\/b><\/h4>\n
![](\"https:\/\/kulturaliberalna.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/11\/Kolakowski_okladka-768x1118.jpg\")
<\/p>\nPogodzi\u0107 si\u0119 z krucho\u015bci\u0105 tego \u015bwiata<\/b><\/h4>\n
\n
\nIzabela Wagner, \u201eBauman: A Biography\u201d, wyd. Polity Press, Cambridge 2020.<\/em><\/span>
\nZbigniew Mentzel, \u201eKo\u0142akowski. Czytanie \u015bwiata. Biografia\u201d, wyd. Znak, Krak\u00f3w 2020.<\/em><\/span><\/p>\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"