{"id":82629,"date":"2020-12-11T17:09:43","date_gmt":"2020-12-11T15:09:43","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=82629"},"modified":"2020-12-11T08:32:22","modified_gmt":"2020-12-11T06:32:22","slug":"17-09-48","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=82629","title":{"rendered":"Sowieckie wyw\u00f3zki z Kres\u00f3w dotkn\u0119\u0142y nie tylko Polak\u00f3w"},"content":{"rendered":"

Polacy zes\u0142ani do miejscowo\u015bci Airtau w Kazachstanie tu\u017c przed wst\u0105pieniem w 1942 r. do armii Andersa (Fot. ze zbior\u00f3w Muzeum Wojska w Bia\u0142ymstoku)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Sowieckie wyw\u00f3zki z Kres\u00f3w dotkn\u0119\u0142y nie tylko Polak\u00f3w<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Jerzy Kochanowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Cech\u0105 pami\u0119ci zbiorowej jest podkre\u015blanie w\u0142asnych krzywd i wypieranie pope\u0142nionych przez siebie. W Jedwabnem tak\u0105 pami\u0119ciow\u0105 odtrutk\u0105 jest mural pokazuj\u0105cy sowieckie wyw\u00f3zki w latach 1939-41 jako do\u015bwiadczenie wy\u0142\u0105cznie polskie. Tymczasem w\u015br\u00f3d deportowanych byli przedstawiciele mniejszo\u015bci.<\/h4>\n

28 wrze\u015bnia 1939 r. Joachim von Ribbentrop i Wiaczes\u0142aw Mo\u0142otow podpisali w Moskwie uk\u0142ad o \u201egranicach i przyja\u017ani\u201d piecz\u0119tuj\u0105cy podzia\u0142 polskiego \u0142upu i gwarantuj\u0105cy \u201eswobodn\u0105 reorganizacj\u0119\u201d zdobytych terytori\u00f3w. Przesuni\u0119cia ludno\u015bci by\u0142y jednym z jej podstawowych element\u00f3w. Niemcy si\u0119gali przy tym po argumentacj\u0119 rasistowsko-etniczn\u0105, natomiast Sowieci po kwestie klasowe.<\/span><\/p>\n

O ile te\u017c pierwsi musieli dopiero wypracowa\u0107 procedury, o tyle w ZSRR masowe przesiedlenia od dawna by\u0142y sposobem karania spo\u0142ecze\u0144stwa. Mieszkaj\u0105cy na radzieckiej Ukrainie i Bia\u0142orusi Polacy do\u015bwiadczyli tego w latach 30. tak bole\u015bnie, \u017ce rosyjski historyk Niko\u0142aj Iwanow okre\u015bli\u0142 ich jako \u201epierwszy nar\u00f3d ukarany\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

Zniszczy\u0107 elity<\/strong><\/h4>\n

Wysiedlenia z Kres\u00f3w lub Podlasia nie mia\u0142y na celu \u2013 jak np. w Wielkopolsce czy \u0141\u00f3dzkiem \u2013 wymiany grup etnicznych. Uderzenie by\u0142o skierowane w przedstawicieli \u201estarego porz\u0105dku\u201d, na kt\u00f3rych miejsce przychodzili nie tyle osadnicy, co nowa kadra urz\u0119dnicza. Drugim czynnikiem by\u0142a eliminacja podziemia zbrojnego. Nic te\u017c dziwnego, \u017ce w pierwszej kolejno\u015bci wyznaczono do wysiedlenia osadnik\u00f3w wojskowych, policjant\u00f3w i le\u015bnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

Pierwsz\u0105 deportacj\u0119 przeprowadzono w nocy z 9 na 10 lutego 1940 r., wywo\u017c\u0105c, przede wszystkim na Dalek\u0105 P\u00f3\u0142noc i Syberi\u0119, ok. 140 tys. os\u00f3b. 2 marca 1940 r. w\u0142adze ZSRR podj\u0119\u0142y decyzj\u0119 o deportowaniu zar\u00f3wno rodzin wcze\u015bniej wysiedlonych, aresztowanych oraz je\u0144c\u00f3w wojennych, przetrzymywanych m.in. w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie, jak i uchod\u017ac\u00f3w z teren\u00f3w zaj\u0119tych przez Niemc\u00f3w, tzw. bie\u017ce\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Pierwszych (61 tys.) wywieziono 13 kwietnia 1940 r., przede wszystkim do Kazachstanu. Z drugimi czekano na zako\u0144czenie oficjalnej akcji wymiany ludno\u015bci z Niemcami i dopiero 28-29 czerwca deportowano ok. 80 tys. os\u00f3b. Ostatnia akcja, w maju-czerwcu 1941 r., obj\u0119\u0142a zar\u00f3wno Kresy, jak i obszary przy\u0142\u0105czone do ZSRR w 1940 r. \u2013 od Estonii po Mo\u0142dawi\u0119. Deportowano blisko 90 tys. os\u00f3b, w tym 34-44 tys. obywateli polskich skierowanych na Syberi\u0119 i do Kazachstanu.<\/span><\/p>\n

Z zaskoczenia<\/strong><\/h4>\n

W\u015br\u00f3d ok. 320 tys. wysiedlonych ze wschodu II RP Polacy stanowili blisko 60 proc., ok. 25 proc. \u017bydzi, prawie 8 proc. Ukrai\u0144cy i blisko 7 proc. Bia\u0142orusini. Z racji zr\u00f3\u017cnicowania spo\u0142ecznego i narodowo\u015bciowego deportowanych oraz miejsca, dok\u0105d zostali wywiezieni (Syberi\u0119 dzieli\u0142y od Kazachstanu tysi\u0105ce kilometr\u00f3w, ale te\u017c odmienne warunki klimatyczne, etniczne, kulturowe), znalezienie dla nich wsp\u00f3lnego mianownika do\u015bwiadcze\u0144 jest trudne.<\/span><\/p>\n

Na pami\u0119ci zbiorowej zw\u0142aszcza dw\u00f3ch pierwszych deportacji, z lutego i kwietnia 1940 r., obejmuj\u0105cych przede wszystkim Polak\u00f3w, odcisn\u0119\u0142a si\u0119 napi\u0119ta na Kresach sytuacja narodowo\u015bciowa. We wspomnieniach wysiedlonych sta\u0142y element stanowi\u0105 miejscowi \u017bydzi, Ukrai\u0144cy czy Bia\u0142orusini, najpierw informuj\u0105cy w\u0142adze o \u201epodejrzanych\u201d Polakach, a potem pomagaj\u0105cy w ich usuni\u0119ciu. To powszechne wsp\u00f3\u0142uczestnictwo bia\u0142oruskich czy ukrai\u0144skich ch\u0142op\u00f3w mia\u0142o etniczne, ale te\u017c czysto pragmatyczne wyt\u0142umaczenie. W odr\u00f3\u017cnieniu od wysiedle\u0144 np. z Kraju Warty, sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 z licznych i rozproszonych w czasie akcji, na Kresach deportacje by\u0142y przeprowadzane najcz\u0119\u015bciej jednego dnia, co wymaga\u0142o mobilizacji olbrzymich si\u0142, w tym miejscowej ludno\u015bci. Udziela\u0142a ona takiej pomocy nie bez satysfakcji, cho\u0107 przypadki ratowania zagro\u017conych wyw\u00f3zk\u0105 s\u0105siad\u00f3w r\u00f3wnie\u017c nie by\u0142y rzadkie.<\/span><\/p>\n

Mimo \u017ce deportacje wymaga\u0142y d\u0142ugich przygotowa\u0144, to zw\u0142aszcza pierwsza, z lutego 1940 r., by\u0142a ca\u0142kowitym zaskoczeniem. Chocia\u017c instrukcje nakazywa\u0142y przeprowadzanie wysiedle\u0144 w spos\u00f3b \u201ehumanitarny\u201d, okre\u015bla\u0142y limity 500 kg baga\u017cu na rodzin\u0119 i 2 godz. na spakowanie si\u0119, to wiele zale\u017ca\u0142o od dobrej lub z\u0142ej woli funkcjonariusza NKWD.<\/span><\/p>\n

Niejednokrotnie deportowanym dawano na spakowanie si\u0119 jedynie kwadrans, pozwalaj\u0105c zabra\u0107 najwy\u017cej 15 kg na osob\u0119.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Na takie post\u0119powanie wp\u0142yw mia\u0142o to, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 pozostawionego maj\u0105tku od razu by\u0142a rozkradana przez wysiedlaj\u0105cych lub s\u0105siad\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Do tajgi i kopalni<\/strong><\/h4>\n

Deportowani byli odstawiani na najbli\u017csz\u0105 wi\u0119ksz\u0105 stacj\u0119 kolejow\u0105, gdzie zestawiano transport, przepisowo sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z 55 wagon\u00f3w. Na odjazd czeka\u0142 zazwyczaj dwa-trzy dni. Przepisy okre\u015blaj\u0105ce dopuszczaln\u0105 liczb\u0119 os\u00f3b na wagon, normy wy\u017cywienia i opiek\u0119 sanitarn\u0105 pozostawa\u0142y na papierze. Warunki podr\u00f3\u017cy to w wi\u0119kszo\u015bci przekaz\u00f3w jedno z najbardziej traumatycznych prze\u017cy\u0107 wysiedlonych: g\u0142\u00f3d, brud, zabijaj\u0105cy w zimie mr\u00f3z, a w lecie upa\u0142.<\/span><\/p>\n

Jednak liczba zgon\u00f3w podczas drogi by\u0142a mniejsza, ni\u017c wynika\u0142oby to z pami\u0119tnik\u00f3w. Wed\u0142ug stosunkowo wiarygodnych radzieckich danych \u015brednie straty nie przekracza\u0142y 1 proc. sk\u0142adu transportu (najcz\u0119\u015bciej ma\u0142e dzieci i osoby starsze). Na rozmiar strat wp\u0142yw mia\u0142a te\u017c struktura deportacji. W lutym 1940 r. wywieziono g\u0142\u00f3wnie mieszka\u0144c\u00f3w wsi przyzwyczajonych do surowych warunk\u00f3w, cz\u0119sto nie\u017ale zaopatrzonych w odzie\u017c czy \u017cywno\u015b\u0107. Podczas drugiej deportacji zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowi\u0142y kobiety, dzieci i osoby starsze. Natomiast w czerwcu 1940 r. w\u015br\u00f3d bie\u017ce\u0144c\u00f3w przewa\u017cali doro\u015bli mieszka\u0144cy miast, w du\u017cej mierze inteligenci.<\/span><\/p>\n

Deportowani byli celowo rozpraszani, znale\u017ali si\u0119 w 21 republikach autonomicznych, krajach i obwodach. Wywiezieni w lutym 1940 r., przeznaczeni g\u0142\u00f3wnie do prac le\u015bnych i w kopalniach, skierowani zostali na Dalek\u0105 P\u00f3\u0142noc (autonomiczna republika Komi, obw\u00f3d archangielski), na zachodni\u0105 i wschodni\u0105 Syberi\u0119. Zes\u0142a\u0144cy z kwietnia 1940 r. pojechali g\u0142\u00f3wnie do p\u00f3\u0142nocnego Kazachstanu. Najwi\u0119cej bie\u017ce\u0144c\u00f3w (czerwiec 1940 r.) znalaz\u0142o si\u0119 na p\u00f3\u0142nocy (Komi) i na zachodniej Syberii. Ostatnia fala deportowanych (maj-czerwiec 1941 r.) zosta\u0142a skierowana zar\u00f3wno na Syberi\u0119, jak i do Kazachstanu.<\/span><\/p>\n

Obywatele ostatniego sortu<\/strong><\/h4>\n

Po dotarciu kolej\u0105 do stacji w\u0119z\u0142owych zes\u0142a\u0144c\u00f3w rozdzielano do miejsc osiedlenia, odleg\u0142ych nieraz o wiele dni drogi ci\u0119\u017car\u00f3wkami, transportem konnym, nieraz statkami. Na miejscu konwojenci przekazywali ich miejscowej jednostce NKWD, kt\u00f3ra wsp\u00f3lnie z lokaln\u0105 administracj\u0105 mia\u0142a rozlokowa\u0107 przybysz\u00f3w. I w tym przypadku przepisy pozostawa\u0142y na papierze. Cz\u0119sto zes\u0142a\u0144cy sami musieli zbudowa\u0107 (lub wykopa\u0107) schronienie, brakowa\u0142o \u017cywno\u015bci, odzie\u017cy, obuwia, opieki medycznej. Wynika\u0142o to nie tyle z niech\u0119ci czy zaniedba\u0144 administracji, co z niedobor\u00f3w trapi\u0105cych ca\u0142e pa\u0144stwo i \u015bcis\u0142ej centralizacji uniemo\u017cliwiaj\u0105cej podejmowanie niestandardowych decyzji. Ale cz\u0119sto dramatyczna sytuacja deportowanych spowodowana by\u0142a traktowaniem ich jako obywateli ostatniej kategorii.<\/span><\/p>\n

Przeznaczonych do prac le\u015bnych lokowano najcz\u0119\u015bciej w tzw. osiedlach specjalnych poddanych rygorystycznej kontroli NKWD. Zes\u0142a\u0144c\u00f3w kwaterowano zazwyczaj w prymitywnych barakach mieszcz\u0105cych nieraz kilkana\u015bcie rodzin. Lepsze warunki mieli zes\u0142ani w kwietniu 1940, kt\u00f3rym teoretycznie przys\u0142ugiwa\u0142a du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 uprawnie\u0144 \u201ewolnych\u201d obywateli ZSRR. Nie byli izolowani na strze\u017conych osiedlach, lecz mieszkali razem z miejscow\u0105 ludno\u015bci\u0105. Ale by\u0142y to przede wszystkim kobiety i dzieci, osoby starsze, w niema\u0142ej cz\u0119\u015bci, jako cz\u0142onkowie dawnej elity, nienawyk\u0142e do trudnych warunk\u00f3w pracy i bytu.<\/span><\/p>\n

Jak prze\u017cy\u0107<\/strong><\/h4>\n

Deportowani uczyli si\u0119 strategii przetrwania \u2013 jak unika\u0107 pracy i j\u0105 markowa\u0107, najkorzystniej oblicza\u0107 jej normy, kra\u015b\u0107. Poznawali miejscowe stosunki i zale\u017cno\u015bci, co u\u0142atwia\u0142o zdobycie lepszej pracy, mieszkania, wi\u0119kszych przydzia\u0142\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Cz\u0119sto musieli pokona\u0107 bariery kulturowe i j\u0119zykowe, trudniejsze w republikach azjatyckich, a \u0142atwiejsze na Syberii, gdzie np. nawyki \u017cywieniowe lub sanitarne by\u0142y zbli\u017cone do polskich.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Nierzadko wi\u0105zali si\u0119 z miejscowymi kobietami lub m\u0119\u017cczyznami.<\/span><\/p>\n

W przetrwaniu pomaga\u0142o utrzymywanie dawnych przyzwyczaje\u0144 i zachowa\u0144, np. praktyk religijnych. Z drugiej strony cz\u0119sto odgradza\u0142o to od miejscowej ludno\u015bci i stanowi\u0142o \u017ar\u00f3d\u0142o nieporozumie\u0144. Przenoszono te\u017c na Syberi\u0119 czy do Kazachstanu dawne uprzedzenia i konflikty \u2013 polsko-ukrai\u0144sko-\u017cydowskie.<\/span><\/p>\n

Wsp\u00f3lnym do\u015bwiadczeniem deportowanych by\u0142 g\u0142\u00f3d. Niewielkie przydzia\u0142y \u017cywno\u015bci przys\u0142ugiwa\u0142y wy\u0142\u0105cznie pracuj\u0105cym, a zarobki nie pozwala\u0142y na zakup drogiej \u017cywno\u015bci na wolnym rynku. W lepszej sytuacji byli ci, kt\u00f3rzy przywie\u017ali troch\u0119 dobytku, wymieniaj\u0105c go, zw\u0142aszcza odzie\u017c, na \u017cywno\u015b\u0107. Pod wzgl\u0119dem aprowizacyjnym lepiej przystosowywali si\u0119 osadnicy wojskowi, przyzwyczajeni do trudnych warunk\u00f3w i staraj\u0105cy si\u0119 o kawa\u0142ek ziemi pod upraw\u0119. Dawne klasy wy\u017csze wstrzymywa\u0142y si\u0119 przed takimi krokami, nie tylko z powodu braku umiej\u0119tno\u015bci, ale r\u00f3wnie\u017c licz\u0105c na uwolnienie dzi\u0119ki decyzjom politycznym. Z drugiej strony inteligenci, lepiej w\u0142adaj\u0105cy j\u0119zykiem rosyjskim, \u0142atwiej rozgryzali system radziecki, znajduj\u0105c w nim luki i wykorzystuj\u0105c je.<\/span><\/p>\n

Nie znamy rzeczywistych strat deportowanych, ale s\u0105 one ni\u017csze od liczb do dzi\u015b pokutuj\u0105cych w pami\u0119ci zbiorowej (300, a nawet 900 tys.!). Mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce do po\u0142owy 1941 r. zmar\u0142o z powodu chor\u00f3b, g\u0142odu czy zimna ok. 15 tys. os\u00f3b. Nie mniej ofiar odnotowano ju\u017c po podpisaniu latem 1941 r. uk\u0142adu mi\u0119dzy polskim rz\u0105dem emigracyjnym w Londynie a w\u0142adzami radzieckimi, przewiduj\u0105cego amnesti\u0119 dla polskich obywateli \u201epozbawionych swobody na terytorium ZSRR\u201d.<\/span><\/p>\n

Dotyczy\u0142o to deportowanych, osadzonych w wi\u0119zieniach i obozach, je\u0144c\u00f3w wojennych czy przymusowo skierowanych do pracy w g\u0142\u0105b ZSRR. Do ko\u0144ca wrze\u015bnia 1941 r. zwolnionych zosta\u0142o ok. 265 tys. os\u00f3b, z kt\u00f3rych wiele ruszy\u0142o na po\u0142udnie kraju, gdzie, jak s\u0105dzi\u0142y, \u0142atwiej b\u0119dzie prze\u017cy\u0107 i gdzie formowa\u0142a si\u0119 polska armia. Nie wszyscy przetrwali wielotygodniow\u0105 podr\u00f3\u017c, na po\u0142udniu trudniej by\u0142o mo\u017ce o szkorbut, ale \u0142atwiej o \u015bmierteln\u0105 malari\u0119, za\u015b wojna radykalnie pogorszy\u0142a aprowizacj\u0119 i warunki pracy w ca\u0142ym ZSRR. W rezultacie tylko w Uzbekistanie, Kirgistanie i Kazachstanie zmar\u0142o do 1943 r. ok. 11,5 tys. obywateli polskich.<\/span><\/p>\n

Ratunek od komunist\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

Pomoc polskich instytucji by\u0142a ograniczona, co skazywa\u0142o cywil\u00f3w na w\u0142asn\u0105 przemy\u015blno\u015b\u0107 b\u0105d\u017a liczenie na wojskowy garnuszek. Jednak fatalne warunki nie omija\u0142y tak\u017ce organizowanej w Buzu\u0142uku polskiej armii, a brak zaopatrzenia by\u0142 jednym z powod\u00f3w ewakuacji w 1942 r. ok. 78 tys. \u017co\u0142nierzy i towarzysz\u0105cych im 38 tys. cywil\u00f3w do Iranu. Narastaj\u0105cy konflikt mi\u0119dzy rz\u0105dem emigracyjnym a Moskw\u0105 odbi\u0142 si\u0119 na pozosta\u0142ych w ZSRR obywatelach polskich, powszechnie zmuszanych w ramach tzw. paszportyzacji do przyj\u0119cia radzieckich dokument\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Paradoksalnie sytuacja poprawi\u0142a si\u0119 po zerwaniu w kwietniu 1943 r. stosunk\u00f3w mi\u0119dzy rz\u0105dem emigracyjnym a Moskw\u0105, kiedy sekowane dot\u0105d delegatury londy\u0144skiej ambasady zast\u0105pi\u0142y struktury Zwi\u0105zku Patriot\u00f3w Polskich. Pomijaj\u0105c polityczne konteksty, nale\u017cy przyzna\u0107, \u017ce jego dzia\u0142ania poprawi\u0142y los polskich obywateli. Formowane przez ZPP jednostki wojskowe do wiosny 1944 r. skupi\u0142y ok. 40 tys. \u017co\u0142nierzy, m\u0119\u017cczyzn i kobiet uwolnionych z ko\u0142choz\u00f3w, kopal\u0144 czy pracy przy wyr\u0119bie. Olbrzymie znaczenie mia\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 ZPP maj\u0105ca na celu przetrwanie i powr\u00f3t do<\/span> kraju: zak\u0142adano kuchnie, domy opieki, sieroci\u0144ce, biblioteki, szko\u0142y.<\/p>\n

Jak wr\u00f3ci\u0107 do Polski?<\/strong><\/h4>\n

Nieraz te\u017c \u0142atwiej by\u0142o przetrwa\u0107, ni\u017c wr\u00f3ci\u0107. Dla wi\u0119kszo\u015bci mo\u017cliwy by\u0142 powr\u00f3t do Polski, ale ju\u017c nie na ziemi\u0119 ojc\u00f3w. Dopiero 6 lipca 1945 r. zawarto polsko-radzieck\u0105 umow\u0119 umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 Polakom i \u017bydom \u2013 o ile byli obywatelami polskimi przed 17 wrze\u015bnia 1939 r. \u2013 repatriacj\u0119. Utrudnia\u0142y j\u0105 jednak problemy z wykazaniem obywatelstwa, niech\u0119\u0107 biurokracji, rozproszenie na olbrzymich obszarach ZSRR i trudno\u015bci komunikacyjne.<\/span><\/p>\n

Pierwszy transport wyruszy\u0142 z Kijowa 29 stycznia 1946 r. i do ko\u0144ca kwietnia 1949 r., kiedy akcj\u0119 uznano za zako\u0144czon\u0105, oficjalnie opu\u015bci\u0142o ZSRR ok. 268 tys. Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w. Nie wiemy, ile os\u00f3b wyjecha\u0142o samodzielnie (tylko w 1945 r. blisko 22 tys.), ile za\u015b pozosta\u0142o. Pami\u0119tajmy te\u017c, \u017ce w latach 1944-45 z Kres\u00f3w i Polski w obecnych granicach wywieziono do ZSRR kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy os\u00f3b. Cz\u0119\u015b\u0107 zwolniono szybko, inni \u2013 je\u017celi prze\u017cyli \u2013 powr\u00f3cili podczas tzw. drugiej repatriacji z lat 1955-59.<\/span><\/p>\n

R\u00f3\u017cne by\u0142y wygna\u0144cze do\u015bwiadczenia, odmienna by\u0142a te\u017c pami\u0119\u0107 o nich. Mieszkaj\u0105cy w Polsce ponad 40 lat musieli j\u0105 g\u0142\u0119boko ukrywa\u0107. Dla tych, kt\u00f3rzy w 1942 r. wyszli z armi\u0105 Andersa i w du\u017cej cz\u0119\u015bci pozostali na emigracji, sta\u0142a si\u0119 ona miejscem podw\u00f3jnego wygnania, z ziem rodzinnych i ojczystego kraju. Obie sytuacje by\u0142y po\u017cywk\u0105 dla uproszcze\u0144, mit\u00f3w i stereotyp\u00f3w, \u017ce jeszcze dzi\u015b nierzadkie s\u0105 g\u0142osy o \u201emilionach\u201d zes\u0142a\u0144c\u00f3w, zazwyczaj wy\u0142\u0105cznie polskich. Tymczasem wspomnienia wywiezionego z Kres\u00f3w \u017byda mog\u0142y by\u0107 kra\u0144cowo r\u00f3\u017cne. Mimo \u017ce tak\u017ce g\u0142odowa\u0142 i pracowa\u0142, to pobyt na Syberii czy w Kazachstanie dawa\u0142 mu wi\u0119cej szans na przetrwanie ni\u017c pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ocalonych z Zag\u0142ady prze\u017cy\u0142a w\u0142a\u015bnie w ZSRR. O ile te\u017c czci si\u0119 \u017co\u0142nierzy spod Monte Cassino, o tyle ci, kt\u00f3rzy nie zd\u0105\u017cyli do Andersa i walczyli pod Lenino czy Ko\u0142obrzegiem, s\u0105 kombatantami gorszego sortu. Pisz\u0105cy na nowo histori\u0119 powinni o tym pami\u0119ta\u0107.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Polacy zes\u0142ani do miejscowo\u015bci Airtau w Kazachstanie tu\u017c przed wst\u0105pieniem w 1942 r. do armii Andersa (Fot. ze zbior\u00f3w Muzeum Wojska w Bia\u0142ymstoku) Sowieckie wyw\u00f3zki z Kres\u00f3w dotkn\u0119\u0142y nie tylko Polak\u00f3w Jerzy Kochanowski Cech\u0105 pami\u0119ci zbiorowej jest podkre\u015blanie w\u0142asnych krzywd i wypieranie pope\u0142nionych przez siebie. W Jedwabnem tak\u0105 pami\u0119ciow\u0105 odtrutk\u0105 jest mural pokazuj\u0105cy sowieckie wyw\u00f3zki […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82629"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=82629"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82629\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":82661,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82629\/revisions\/82661"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=82629"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=82629"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=82629"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}