{"id":82782,"date":"2020-12-24T17:09:57","date_gmt":"2020-12-24T15:09:57","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=82782"},"modified":"2020-12-17T08:26:12","modified_gmt":"2020-12-17T06:26:12","slug":"24-09-56","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=82782","title":{"rendered":"Polska Republika Wile\u0144ska. Jak Sowieci prowadzili Polak\u00f3w na wojn\u0119 z Litwinami"},"content":{"rendered":"

Pomnik Lenina zdemontowany w Wilnie 23 sierpnia 1991 r., w 52. rocznic\u0119 podpisania paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow (Fot. S\u0142awomir Sierzputowski \/ Agencja Gazeta)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Polska Republika Wile\u0144ska. Jak Sowieci prowadzili Polak\u00f3w na wojn\u0119 z Litwinami<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Zbigniew Rokita<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Stolic\u0105 Polskiego Kraju ma by\u0107 wschodnia dzielnica Wilna – Nowa Wilejka. Organizm ma liczy\u0107 215 tys. dusz, hymnem ma si\u0119 sta\u0107 “Rota”, a flaga ma by\u0107 bia\u0142o-czerwona.<\/h4>\n

.\u201e\u017b\u0105damy wprowadzenia polskich \u00bbzielonych ludzik\u00f3w\u00ab na Wile\u0144szczyzn\u0119 i przeprowadzenia tam referendum w\u015br\u00f3d autochtonicznej ludno\u015bci\u201d \u2013 nawo\u0142ywa\u0142 facebookowy profil Wile\u0144ska Republika Ludowa (Wilenskaja Narodnaja Riespublika). Pojawi\u0142 si\u0119 w 2014 r., gdy na wschodzie Ukrainy rodzi\u0142y si\u0119 donbaskie \u201erepubliki ludowe\u201d.<\/span><\/p>\n

Nic dziwnego, \u017ce Wile\u0144szczyzna do\u0142\u0105czy\u0142a do po\u0142udnia Ukrainy, wschodu Bia\u0142orusi, p\u00f3\u0142nocy Estonii i innych region\u00f3w, na kt\u00f3re spogl\u0105dano w\u00f3wczas jako na potencjalne punkty zapalne. Litwini pami\u0119taj\u0105 bowiem, co dzia\u0142o si\u0119 na Wile\u0144szczy\u017anie przed 30 laty.<\/span><\/p>\n

Zamro\u017cone konflikty<\/strong><\/h4>\n

Jak zauwa\u017cy\u0142 Tony Judt, po I wojnie \u015bwiatowej w Europie zmieniano granice, natomiast ludzie pozostali na miejscu. Po II wojnie \u015bwiatowej \u2013 z niewielkimi wyj\u0105tkami, g\u0142\u00f3wnie Polski \u2013 by\u0142o odwrotnie: granice pozosta\u0142y, a ludzie masowo migrowali. U schy\u0142ku zimnej wojny nie by\u0142o wiadomo, jak wp\u0142ynie ona na map\u0119 i jej mieszka\u0144c\u00f3w. Jej kres rozmrozi\u0142 zahibernowane przez Moskw\u0119 konflikty. Niekt\u00f3re, jak ormia\u0144sko-azerski czy gruzi\u0144sko-abchaski, przerodzi\u0142y si\u0119 w krwawe wojny; inne, jak polsko-czeski czy w\u0119giersko-s\u0142owacki, w wojny si\u0119 nie przerodzi\u0142y. Nieznana by\u0142a przysz\u0142o\u015b\u0107 konfliktu Wilna z blisko 250 tys. litewskich Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Po wojnie do Polski przesiedlono ok. 200 tys. Polak\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie z miast, w tym inteligencj\u0119. Pozostali \u2013 przewa\u017cnie ch\u0142opi i robotnicy \u2013 mieszkali na prowincji. Na Wile\u0144szczy\u017anie dominowali (rejon solecznicki \u2013 blisko 80 proc., wile\u0144ski \u2013 63 proc.), otaczaj\u0105c pier\u015bcieniem wiosek i miasteczek Wilno, gdzie mieszka\u0142o ich 100 tys. (co pi\u0105ty mieszkaniec).<\/span><\/p>\n

W szczytowej fazie pieriestrojki kraje nadba\u0142tyckie sta\u0142y si\u0119 awangard\u0105 ruch\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bciowych. Litewskie place zape\u0142nili manifestanci \u015bpiewaj\u0105cy patriotyczne pie\u015bni i trzymaj\u0105cy zabronione dot\u0105d tr\u00f3jkolorowe flagi. W 50. rocznic\u0119 podpisania paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow, kt\u00f3ry uwi\u0119zi\u0142 Litw\u0119 w radzieckiej strefie wp\u0142yw\u00f3w, powsta\u0142 600-kilometrowy \u0142a\u0144cuch \u2013 2 mln mieszka\u0144c\u00f3w Litwy, \u0141otwy i Estonii z\u0142apa\u0142o si\u0119 za r\u0119ce, domagaj\u0105c si\u0119 pot\u0119pienia paktu. Jednocze\u015bnie Litwini chcieli zachowania anektowanej przez Stalina na rzecz Litewskiej SRR Wile\u0144szczyzny. Litwa by\u0142a bowiem jednym z pa\u0144stw, kt\u00f3re po II wojnie \u015bwiatowej zyska\u0142y terytorialnie.<\/span><\/p>\n

\u2013 Poluzowanie cenzury, przywr\u00f3cenie symboli narodowych, publiczna debata o historii \u2013 wszyscy zach\u0142ysn\u0119li si\u0119 wolno\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Litewscy Polacy nie uczestniczyli jednak aktywnie w odrodzeniu litewskim, to dokonywa\u0142o si\u0119 w miastach. Ka\u017cda spo\u0142eczno\u015b\u0107 gotowa\u0142a si\u0119 we w\u0142asnym sosie, my mieli\u015bmy swoje odrodzenie narodowe.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

\u2013 Dobrze to pami\u0119tam, rodzice szyli nam stroje ludowe, cieszy\u0142am si\u0119, \u017ce nareszcie mog\u0119 przypi\u0105\u0107 do tornistra bia\u0142o-czerwon\u0105 flag\u0119 \u2013 opowiada\u0142a mi dr Barbara Jundo-Kaliszewska, historyczka pochodz\u0105ca z Wile\u0144szczyzny, autorka pracy \u201eZak\u0142adnicy historii. Mniejszo\u015b\u0107 polska w postradzieckiej Litwie\u201d.<\/span><\/p>\n

Obudzony separatyzm<\/strong><\/h4>\n

Polscy samorz\u0105dowcy z Wile\u0144szczyzny pierwszy raz wysun\u0119li ide\u0119 polskiej autonomii w 1988 r. W nast\u0119pnym litewscy Polacy popierali j\u0105 ju\u017c masowo. Jundo-Kaliszewska sugeruje, \u017ce zapalnikiem konfliktu s\u0105 \u201eu\u015bpione\u201d dot\u0105d animozje historyczne i polityka j\u0119zykowa Litwy. Dekret \u201eO u\u017cywaniu j\u0119zyka pa\u0144stwowego Litewskiej SRR\u201d zobowi\u0105zuje instytucje do przej\u015bcia w ci\u0105gu dw\u00f3ch lat z rosyjskiego na litewski. Na \u0141otwie i w Estonii, gdzie r\u00f3wnie\u017c \u017cyj\u0105 du\u017ce mniejszo\u015bci s\u0142owia\u0144skie, w\u0142adze nie posuwaj\u0105 si\u0119 tak daleko i zamierzaj\u0105 dopu\u015bci\u0107 ruszczyzn\u0119 w relacjach obywatel \u2013 pa\u0144stwo. Gros litewskich Polak\u00f3w s\u0142abo pos\u0142ugiwa\u0142o si\u0119 litewskim lub nie mia\u0142o z nim styczno\u015bci. Polacy obawiaj\u0105 si\u0119, \u017ce gdy zabraknie radzieckiego centrum, zostan\u0105 zmarginalizowani i zlituanizowani.<\/span><\/p>\n

Polskie samorz\u0105dy jeden po drugim zacz\u0119\u0142y si\u0119 domaga\u0107 statusu rejon\u00f3w narodowych \u2013 namiastki autonomii. Poza litewskim ma tam obowi\u0105zywa\u0107 polski. Pocz\u0105tkowo autonomia ma by\u0107 kulturalna, ale wraz z eskalacj\u0105 konfliktu pojawiaj\u0105 si\u0119 postulaty autonomii politycznej.<\/span><\/p>\n

\u201ePolrajony\u201d mog\u0105 budzi\u0107 jednak z\u0142e skojarzenia. Moskwa tworzy\u0142a je w mi\u0119dzywojniu jako przycz\u00f3\u0142ki do dalszych aneksji: Polski Rejon Narodowy im. Dzier\u017cy\u0144skiego w Bia\u0142oruskiej SRR i Polski Rejon Narodowy im. Marchlewskiego w Ukrai\u0144skiej SRR (tym samym by\u0142o w\u00f3wczas Naddniestrze wobec Mo\u0142dawii czy Karelia dla Finlandii).<\/span><\/p>\n

Wilno coraz bardziej obawia\u0142o si\u0119 polskiego separatyzmu. Litwini wci\u0105\u017c pami\u0119tali o \u201ebuncie \u017beligowskiego\u201d \u2013 odbiciu przez Warszaw\u0119 Litwy \u015arodkowej w 1920 r. i przy\u0142\u0105czeniu jej do Polski.<\/span><\/p>\n

Moskwa pocz\u0105tkowo nieprzychylnie patrzy\u0142a na oddolne pr\u00f3by uzyskania autonomii przez Polak\u00f3w. Obawia\u0142a si\u0119, \u017ce ten precedens roznieci wa\u015bnie narodowe. Im bardziej jednak Litwa wybija\u0142a si\u0119 na niezale\u017cno\u015b\u0107, tym bardziej Moskwa szuka\u0142a kotwic, kt\u00f3re mia\u0142yby j\u0105 w ZSRR zatrzyma\u0107.<\/span><\/p>\n

Wyrwa\u0107 co si\u0119 da<\/strong><\/h4>\n

W 1989 r. deputowanym do radzieckiego \u201eparlamentu\u201d zosta\u0142 lingwista Jan Ciechanowicz, jeden z kilku litewskich Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u2013 Wraz z Anicetem Brodawskim [drugim polsko-litewskim deputowanym] wiedzieli\u015bmy, \u017ce destrukcja kraju doprowadzi do rozlewu krwi. My\u015bleli\u015bmy, co robi\u0107 z litewskimi Polakami. Jedni optowali za trzymaniem si\u0119 Moskwy, inni chcieli i\u015b\u0107 z separatystami oddzielaj\u0105cymi si\u0119 od Moskwy. To by\u0142 kompletny zam\u0119t \u2013 opowiada\u0142 mi Ciechanowicz.<\/span><\/p>\n

\n

Doszli\u015bmy do wniosku, \u017ce skoro Sowieci zabrali nam w 1939 r. po\u0142ow\u0119 kraju, a teraz wszyscy domagaj\u0105 si\u0119 wolno\u015bci, to mo\u017ce my jako Polacy mieszkaj\u0105cy w trzech cz\u0119\u015bciach zaboru sowieckiego [Ukraina, Bia\u0142oru\u015b, Litwa] wyst\u0105pimy z koncepcj\u0105 w\u0142asnej autonomii.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

\u2013 Musieli\u015bmy to zrobi\u0107, p\u00f3ki ZSRR istnia\u0142, bo gdyby si\u0119 rozpad\u0142, polska sprawa by\u0142aby umorzona raz na zawsze.<\/span><\/p>\n

W 1989 r. wysun\u0119li koncepcj\u0119 stworzenia w ramach ZSRR kolejnej republiki: Wschodniopolskiej. Chcieli \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 do niej Polak\u00f3w wysiedlonych po 1937 r. do Kazachstanu i Rosji. Pomys\u0142 przewidywa\u0142 zmian\u0119 granic radzieckich \u201ewojew\u00f3dztw\u201d o dono\u015bnym znaczeniu symbolicznym, a niebawem \u2013 by\u0107 mo\u017ce i praktycznym.<\/span><\/p>\n

\u2013 Dop\u00f3ki ZSRR trwa\u0142, republika istnia\u0142aby w jego ramach, a jakby si\u0119 rozpad\u0142, mieliby\u015bmy zacz\u0105tki autonomii \u2013 ziemia lwowska, grodzie\u0144ska, wile\u0144ska. Powsta\u0142oby buforowe pa\u0144stewko, kt\u00f3re jak Litwa \u015arodkowa przeprowadzi\u0142oby referendum i przy\u0142\u0105czy\u0142oby si\u0119 do Polski. Taki by\u0142 pomys\u0142. Jednocze\u015bnie nie zamierzali\u015bmy uczyni\u0107 niczego przeciwko Litwie, nie by\u0142o mowy o powstaniu zbrojnym.<\/span><\/p>\n

Ciechanowicz przyznaje, \u017ce w Moskwie koncepcja Wschodniopolskiej SRR nie wzbudzi\u0142a entuzjazmu. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce nie odrzucono jej zupe\u0142nie, postanowiono wysondowa\u0107 nastroje w Warszawie.<\/span><\/p>\n

Adam Michnik wspomina\u0142 w \u201eWyborczej\u201d: \u201eDochodzi\u0142 do nas pomys\u0142, by zg\u0142osi\u0107 projekt Polskiej Republiki Radzieckiej. Przy Okr\u0105g\u0142ym Stole namawia\u0142 mnie do tego wysoki funkcjonariusz PZPR. Naszym problemem nie by\u0142o wtedy to, jak pomaga\u0107 Polakom na Wile\u0144szczy\u017anie, by co\u015b wyrwali S\u0105judisowi, ale jak pomaga\u0107 S\u0105judisowi, by da\u0142 sobie rad\u0119 z Moskw\u0105. To nie przypadek, \u017ce w Polsce pomys\u0142 Polskiej Republiki Radzieckiej najbardziej wspiera\u0142y dwa \u015brodowiska \u2013 twardy komunistyczny beton i skrajna nacjonalistyczna prawica, w naszej opinii infiltrowana przez bezpiek\u0119. Bali\u015bmy si\u0119, \u017ce komuni\u015bci mog\u0105 wyj\u0105\u0107 tego diab\u0142a z szafy (\u2026)\u201d.<\/span><\/p>\n

Litwini udaj\u0105cy Polak\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

\u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d nie da\u0142a si\u0119 wci\u0105gn\u0105\u0107 w wewn\u0105trzlitewsk\u0105 gr\u0119: nie popar\u0142a ani nowej republiki radzieckiej, ani polskiej autonomii narodowej, ani nie chcia\u0142a odzyska\u0107 Wile\u0144szczyzny. Warszawa rozumia\u0142a, \u017ce je\u015bli upomni si\u0119 o dawne Kresy Wschodnie, to to samo mo\u017ce zrobi\u0107 Bonn. Niemniej Litwa si\u0119 obawia\u0142a, \u017ce Wile\u0144szczyzn\u0119 odbierze jej Warszawa albo Moskwa, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 jedynym potencjalnym patronem d\u0105\u017ce\u0144 litewskich Polak\u00f3w. Gdy chc\u0105c ostudzi\u0107 gor\u0105ce g\u0142owy rw\u0105cych do niepodleg\u0142o\u015bci Litwin\u00f3w, Gorbaczow w styczniu 1990 r. przyjecha\u0142 na Litw\u0119, pad\u0142o pytanie o polsk\u0105 autonomi\u0119. \u201eGratulowa\u0142bym poszukiwaniom w tym kierunku\u201d \u2013 odpar\u0142 I sekretarz.<\/span><\/p>\n

W tym czasie na Wile\u0144szczy\u017anie deklaracje tworzenia polskiej autonomii by\u0142y coraz odwa\u017cniejsze. Polacy upominali si\u0119 o swoje prawa, zwo\u0142ywali kolejne zjazdy.<\/span><\/p>\n

Has\u0142a o narodowej autonomii brzmia\u0142y szczeg\u00f3lnie gro\u017anie w czasie, gdy w konfliktach w G\u00f3rskim Karabachu czy Abchazji przelewa\u0142a si\u0119 pierwsza krew.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Nie pomagali litewscy dzia\u0142acze, kt\u00f3rzy widzieli w Polakach spolonizowanych Litwin\u00f3w lub Bia\u0142orusin\u00f3w. \u201eJa osobi\u015bcie i ca\u0142y ruch S\u0105judis tych, kt\u00f3rzy deklaruj\u0105 si\u0119 jako Polacy, za takich nie uznajemy. To, \u017ce ci ludzie uwa\u017caj\u0105 si\u0119 za Polak\u00f3w, nie oznacza, \u017ce s\u0105 nimi rzeczywi\u015bcie\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142 Alvydas Medalinskas. Polacy za\u015b pytali: dlaczego deputowani S\u0105judisu poparli autonomi\u0119 Gagauz\u00f3w w Mo\u0142dawii czy Tatar\u00f3w na Krymie, a ich poprze\u0107 nie chc\u0105?<\/span><\/p>\n

Sze\u015bciu pos\u0142\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

W \u201eZak\u0142adnikach historii\u201d czytam: \u201eJeszcze przed og\u0142oszeniem Aktu 11 marca [niepodleg\u0142o\u015bci] Litwini spo\u015br\u00f3d wybranych narodowo\u015bci najgorzej oceniali Polak\u00f3w. Pozytywnie postrzega\u0142o ich zaledwie 12 proc. ankietowanych. Negatywnie nastawiona do polsko\u015bci spo\u0142eczno\u015b\u0107 litewska uwa\u017ca\u0142a, \u017ce stanowi\u0105 oni wi\u0119ksze zagro\u017cenie dla podmiotowo\u015bci republiki ni\u017c ZSRR\u201d.<\/span><\/p>\n

Oliwy do ognia dola\u0142o g\u0142osowanie nad litewsk\u0105 niepodleg\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 w marcu 1990 r. uchwali\u0142 litewski parlament. Spo\u015br\u00f3d 130 deputowanych 124 g\u0142osowa\u0142o na \u201etak\u201d, a jedynie sze\u015bciu polskich pos\u0142\u00f3w wstrzyma\u0142o si\u0119 od g\u0142osu. O ich postawie do dzi\u015b pami\u0119ta si\u0119 nad Wili\u0105 i Niemnem. Pierwszy prezydent Litwy Vytautas Landsbergis wspomina\u0142 w rozmowie z\u00a0TVP<\/a>, jak jeden z polskich deputowanych wykrzykiwa\u0142: \u201eZrobimy wam Karabach!\u201d. \u201eMogliby\u015bmy mie\u0107 Kaukaz\u201d \u2013 doda\u0142 Landsbergis.<\/span><\/p>\n

W ksi\u0105\u017cce \u201eOki\u0144czyc \u2013 wile\u0144ski autorytet. Opowie\u015b\u0107 o wolnej Litwie\u201d Czes\u0142aw Oki\u0144czyc, w\u00f3wczas r\u00f3wnie\u017c polski deputowany, wspomina\u0142 tych sze\u015bciu pos\u0142\u00f3w: \u201eOni ci\u0105gle t\u0142umaczyli, \u017ce to ja nic nie rozumiem, \u017ce gdy Litwa stanie si\u0119 niepodleg\u0142a, to ich zniszcz\u0105, zlituanizuj\u0105, ograbi\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Litwa wkroczy\u0142a w okres dwuw\u0142adzy. \u015awiat nie uzna\u0142 litewskiej niepodleg\u0142o\u015bci, Waszyngton twierdzi\u0142, \u017ce status Litwy to sprawa do rozstrzygni\u0119cia mi\u0119dzy Wilnem i Moskw\u0105. Na Litwie wci\u0105\u017c by\u0142y radzieckie wojska, aparat bezpiecze\u0144stwa, Litwa zale\u017cna by\u0142a od ZSRR gospodarczo. Niezale\u017cno\u015b\u0107 zadekretowana to jedno, realna \u2013 drugie.<\/span><\/p>\n

Polskie w\u0142adze w Solecznikach nie zgodzi\u0142y si\u0119 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Litwy. Poinformowa\u0142y, \u017ce na ich terytorium wci\u0105\u017c obowi\u0105zuje anulowana przez Wilno konstytucja radziecka, a oni uwa\u017caj\u0105 si\u0119 za cz\u0119\u015b\u0107 ZSRR.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Moskwa mami\u0142a ich obietnic\u0105 wi\u0119kszych praw narodowych.<\/span><\/p>\n

Blisko wojny<\/strong><\/h4>\n

Barbara Jundo-Kaliszewska m\u00f3wi, \u017ce kulminacyjnym momentem by\u0142 zjazd w Ejszyszkach we wrze\u015bniu 1990 r. i przyj\u0119cie uchwa\u0142y o utworzeniu Polskiego Kraju Narodowo-Terytorialnego, czyli autonomii Wile\u0144szczyzny w ramach Litwy. Wilno ma by\u0107 wysepk\u0105 na polskim morzu.<\/span><\/p>\n

Stolic\u0105 Polskiego Kraju ma by\u0107 wschodnia dzielnica Wilna \u2013 Nowa Wilejka. Organizm ma liczy\u0107 215 tys. dusz, hymnem ma si\u0119 sta\u0107 \u201eRota\u201d, a flaga ma by\u0107 bia\u0142o-czerwona. Ten zjazd mia\u0142 kluczowe znaczenie tak\u017ce z innego powodu.<\/span><\/p>\n

Jeden z lider\u00f3w Polak\u00f3w, Jan Sienkiewicz, m\u00f3wi\u0142 TVP: \u201eObecni tam byli wojskowi r\u00f3wnie\u017c, dw\u00f3ch czy trzech pu\u0142kownik\u00f3w armii sowieckiej. Oni, zachowuj\u0105c si\u0119 do\u015b\u0107 pewnie, z\u0142o\u017cyli propozycj\u0119, \u017ce w\u0142adze wojskowe sowieckie mog\u0105 pom\u00f3c w utworzeniu oddzia\u0142\u00f3w samoobrony\u201d.<\/span><\/p>\n

\u2013 Czy w\u00f3wczas nad Wile\u0144szczyzn\u0105 zawis\u0142a gro\u017aba wojny domowej? \u2013 pytam Jundo-Kaliszewsk\u0105.<\/span><\/p>\n

\u2013 Tak. Wskazuj\u0105 na to dokumenty KGB.<\/span><\/p>\n

\n

Oficerowie radzieccy proponowali uzbrojenie i przeszkolenie miejscowym Polakom, stworzenie grup paramilitarnych, kt\u00f3re walczy\u0142yby \u201ew obronie w\u0142asnej\u201d<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

\u2013 m\u00f3wi historyczka. \u2013 W litewskiej telewizji publicznej nawo\u0142ywano do przyjazdu do Ejszyszek i zorganizowania masowego protestu w trakcie Zjazdu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w nie chcia\u0142a jednak wojny. Odrzucili radzieck\u0105 ofert\u0119.<\/span><\/p>\n

Historyk Vladas Sirutavicius w \u201eStudiach z dziej\u00f3w Rosji i Europy \u015arodkowo-Wschodniej\u201d pisze, \u017ce litewski wicepremier w latach 1990-91 Romualdas Ozolas, odpowiadaj\u0105c na pytanie dziennikarza gazety \u201eTiesa\u201d, czy Ciechanowicz i Brodawski naprawd\u0119 od przewodnicz\u0105cego Rady Narodowo\u015bciowej ZSRR Rafika Niszanowa otrzymali \u201eb\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo dla roz\u0142amu Litwy\u201d, odpar\u0142: \u201eMnie jest wiadomo, \u017ce Niszanow spotka\u0142 si\u0119 z grup\u0105 zainteresowanych os\u00f3b i powiedzia\u0142: \u00bbStawcie landsbergist\u00f3w przed faktem dokonanym, nasza armia wam pomo\u017ce\u00ab\u201d.<\/span><\/p>\n

Ultimatum<\/strong><\/h4>\n

Na pocz\u0105tku 1991 r. mia\u0142o si\u0119 odby\u0107 zarz\u0105dzone przez Kreml referendum o zachowaniu ZSRR. Wilno odm\u00f3wi\u0142o jego przeprowadzenia, a og\u0142osi\u0142o w\u0142asne: poparcia dla litewskiej niepodleg\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n

Sirutavicius podliczy\u0142, \u017ce o ile na ca\u0142ej Litwie za niepodleg\u0142o\u015bci\u0105 zag\u0142osowa\u0142o 76,5 proc. uprawnionych, o tyle na zdominowanej przez Polak\u00f3w Wile\u0144szczy\u017anie rezultat by\u0142 znacznie ni\u017cszy: w rejonie wile\u0144skim 24 proc., a w solecznickim tylko 13 proc. Jednocze\u015bnie w referendum o zachowaniu ZSRR, kt\u00f3re mimo wszystko przeprowadzono, a\u017c 98 proc. g\u0142osuj\u0105cych na Wile\u0144szczy\u017anie popar\u0142o pozostanie w Kraju Rad.<\/span><\/p>\n

Sytuacja eskalowa\u0142a. Wiosn\u0105 1991 r. do Wilna przyjecha\u0142 cz\u0142onek Politbiura Oleg Szenin. Ostrzeg\u0142 Litwin\u00f3w, \u017ce je\u015bli nie b\u0119d\u0105 przestrzega\u0107 ustalonego na Kremlu \u201emechanizmu wyj\u015bcia z ZSRR\u201d, niepodleg\u0142a Litwa mo\u017ce utraci\u0107 ziemie przyznane jej w latach 1939-40 kosztem Polski: a wi\u0119c Wile\u0144szczyzn\u0119 z Wilnem. O\u015bwiadczy\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce odpa\u015b\u0107 od Litwy mo\u017ce tak\u017ce K\u0142ajpeda. Pierwszy region mia\u0142by si\u0119 przy\u0142\u0105czy\u0107 do Bia\u0142orusi, a K\u0142ajpeda do Kaliningradu.<\/span><\/p>\n

Tymczasem Polacy na Wile\u0144szczy\u017anie nied\u0142ugo po wizycie Szenina przeg\u0142osowali projekt polskiego \u201ekraju\u201d, kt\u00f3ry jako minipa\u0144stewko mia\u0142by by\u0107 sfederowany z Litw\u0105. To, czego domagali si\u0119 Polacy, by\u0142o czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c autonomi\u0105. Litwini potraktowali spraw\u0119 powa\u017cnie, na zje\u017adzie w Mo\u015bciszkach, na kt\u00f3rym uchwalono statut nowego tworu, obecny by\u0142 m.in. przyw\u00f3dca Litwy Landsbergis. Polacy dali Wilnu kilka miesi\u0119cy na zaaprobowanie zmian. Gdyby czas ultimatum dobieg\u0142 ko\u0144ca, Wile\u0144szczyzna mog\u0142aby ostatecznie wypowiedzie\u0107 pos\u0142usze\u0144stwo Litwie. Sta\u0142o si\u0119 jednak co\u015b, co zmieni\u0142o bieg historii.<\/span><\/p>\n

Przelicytowali<\/strong><\/h4>\n

Latem 1991 r. autonomi\u015bci postawili na z\u0142ego konia. W Moskwie wybucha\u00a0pucz Janajewa<\/a>, twardog\u0142owi zbuntowali si\u0119 przeciwko Gorbaczowowi, ale po kilkudziesi\u0119ciu godzinach skompromitowani przegrali. Ale skompromitowany by\u0142 te\u017c Gorbaczow. To gw\u00f3\u017ad\u017a do trumny ZSRR.<\/span><\/p>\n

Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Litwy zostaje przypiecz\u0119towana. W nast\u0119pnych tygodniach uzna\u0142 j\u0105 ca\u0142y \u015bwiat, a litewskie w\u0142adze rozp\u0119dzi\u0142y zbuntowane rady rejon\u00f3w solecznickiego i wile\u0144skiego. Cz\u0119\u015bci samorz\u0105dowc\u00f3w postawili zarzuty, cz\u0119\u015b\u0107 zbieg\u0142a z kraju.<\/span><\/p>\n

Zast\u0105pili ich litewscy komisarze, kt\u00f3rzy nie znali polskiego i byli antypolsko nastawieni. W \u201eZak\u0142adnikach historii\u201d czytam: \u201eProces \u00bbrozwi\u0105zania kwestii polskiej\u00ab na Wile\u0144szczy\u017anie w ko\u0144cu XX w. okaza\u0142 si\u0119 jednak pyrrusowym zwyci\u0119stwem. Naznaczy\u0142 si\u0119 bowiem inwigilacj\u0105, zwolnieniami z pracy, poci\u0105gni\u0119ciem do odpowiedzialno\u015bci karnej wybranych uczestnik\u00f3w opisywanych wydarze\u0144, delegalizacj\u0105 niekt\u00f3rych polskoj\u0119zycznych gazet \u2013 przybra\u0142 wi\u0119c drastyczny i ekstremalnie emocjonalny wymiar. (…) Zastosowanie wobec polskich mieszka\u0144c\u00f3w zasady odpowiedzialno\u015bci zbiorowej, wyrazem czego by\u0142o rozwi\u0105zanie polskich samorz\u0105d\u00f3w i zaostrzenie polityki j\u0119zykowej, spowodowa\u0142o po raz pierwszy (od 1989 r.) zdecydowan\u0105 kontrakcj\u0119 ze strony w\u0142adz RP\u201d. Konflikt trwa do dzi\u015b.<\/span><\/p>\n

\u2013 Z perspektywy lat mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce dobrze si\u0119 sta\u0142o, i\u017c nie dosz\u0142o do ostatecznego separatyzmu i powo\u0142ania autonomii w sk\u0142adzie ZSRR \u2013 m\u00f3wi mi Jundo-Kaliszewska.<\/span><\/p>\n

\u2013 Temperatura lokalnego konfliktu polsko-litewskiego, polityka j\u0119zykowa i historyczna Wilna, brak poparcia ze strony Warszawy dla aktywno\u015bci mniejszo\u015bci i up\u00f3r tej ostatniej \u2013 wszystko to mog\u0142o doprowadzi\u0107 do tragicznych skutk\u00f3w.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Mogli\u015bmy si\u0119 sta\u0107 kolejnym Naddniestrzem, nie istnie\u0107 na mapie, nie mie\u0107 paszport\u00f3w. Wile\u0144szczyzna przy moskiewskiej pomocy mog\u0142a si\u0119 sta\u0107 kolejnym poradzieckim parapa\u0144stwem.<\/span><\/p>\n

\n

Zbigniew Rokita<\/b>\u00a0jest reporterem, specjalizuje si\u0119 w tematyce Europy Wschodniej i G\u00f3rnego \u015al\u0105ska. 30 wrze\u015bnia nak\u0142adem Wydawnictwa Czarne ukaza\u0142a si\u0119 jego ksi\u0105\u017cka \u201eKaj\u015b. Opowie\u015b\u0107 o G\u00f3rnym \u015al\u0105sku\u201d<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pomnik Lenina zdemontowany w Wilnie 23 sierpnia 1991 r., w 52. rocznic\u0119 podpisania paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow (Fot. S\u0142awomir Sierzputowski \/ Agencja Gazeta) Polska Republika Wile\u0144ska. Jak Sowieci prowadzili Polak\u00f3w na wojn\u0119 z Litwinami Zbigniew Rokita Stolic\u0105 Polskiego Kraju ma by\u0107 wschodnia dzielnica Wilna – Nowa Wilejka. Organizm ma liczy\u0107 215 tys. dusz, hymnem ma si\u0119 sta\u0107 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82782"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=82782"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82782\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":82792,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82782\/revisions\/82792"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=82782"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=82782"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=82782"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}