![](\"https:\/\/jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2020\/10\/26\/fbf3f217bb7f811b6f4d6c7b6b144502\/jpg\/jhi\/normal_big\/wide_jan.webp\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/zih-1.png\")
<\/a>Wywiad z Janem Rochwergerem<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\nEwa Ko\u017ami\u0144ska-Frejlak<\/strong><\/span><\/p>\n Czy m\u00f3g\u0142by pan w skr\u00f3cie opowiedzie\u0107, jak pan trafi\u0142 do wojska w czasie II wojny \u015bwiatowej? Chcia\u0142abym tak\u017ce prosi\u0107 o kilka s\u0142\u00f3w na temat pa\u0144skiego \u017cycia i rodziny przed wojn\u0105…<\/strong><\/p>\n Moja rodzina by\u0142a religijna. Pami\u0119tam, \u017ce matka w sobot\u0119 zapala\u0142a \u015bwiece. Z ojcem chodzi\u0142em do Templa, chocia\u017c si\u0119 buntowa\u0142em przeciwko temu. Bar micw\u0119 mia\u0142em w Templu, dosta\u0142em wtedy od doktora Ozjasza Thona modlitewnik \u2013 niestety przepad\u0142. Mia\u0142em brata m\u0142odszego o siedem lat. Ojciec by\u0142 z zawodu technikiem ceramikiem. Po wybuchu wojny uruchamia\u0142 cegielnie na Ukrainie, na terenach, kt\u00f3re dawniej nale\u017ca\u0142y do Polski. Zmar\u0142, jak dowiedzia\u0142em si\u0119 po wojnie, na zapalenie nerek, w szpitalu. Brata uda\u0142o si\u0119 ulokowa\u0107 w Przemy\u015blanach u rakarza. Tam chodzi\u0142 do szko\u0142y. Co si\u0119 z nim sta\u0142o p\u00f3\u017aniej, kiedy wybuch\u0142a wojna z Niemcami \u2013 nie wiem. Matka mieszka\u0142a w Samborze, by\u0142a tam tak zwan\u0105 bie\u017cenk\u0105<\/em>, to znaczy uchod\u017aczyni\u0105 \u2013 tak samo jak ojciec i ja. Pewnego dnia zosta\u0142a wezwana do s\u0105du. Oskar\u017cono j\u0105 o nielegalne przekroczenie granicy. Dosta\u0142a wyrok \u2013 sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy. Odsiedzia\u0142a je gdzie\u015b pod Kijowem. Do Lwowa wr\u00f3ci\u0142a po sze\u015bciu miesi\u0105cach ju\u017c jako pe\u0142noprawna obywatelka sowiecka. Nie obowi\u0105zywa\u0142 jej ani zakaz pobytu w miastach wojew\u00f3dzkich, ani zakaz swobodnego mieszkania w pasie granicznym. Osiedli\u0142a si\u0119 wi\u0119c we Lwowie. Po raz ostatni widzia\u0142em si\u0119 z ni\u0105 chyba w drugim dniu wojny, mia\u0142em wtedy wyjazd s\u0142u\u017cbowy z Sambora do Lwowa. Ju\u017c po wojnie wst\u0105pi\u0142em do Lwowa, pami\u0119ta\u0142em wtedy, gdzie mieszka\u0142a moja matka. Od jej s\u0105siadki dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce zabrano j\u0105 na Piaski. Mnie, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, wtedy s\u0142owo Piaski nic nie m\u00f3wi\u0142o, a to by\u0142o miejsce, gdzie Niemcy rozstrzeliwali lwowskich \u017byd\u00f3w. W 1939 roku znalaz\u0142em si\u0119 na Kresach. Dotar\u0142em do R\u00f3wnego, stamt\u0105d pojecha\u0142em do Lwowa, gdzie stara\u0142em si\u0119 o przyj\u0119cie na uniwersytet, chcia\u0142em kontynuowa\u0107 studia. Mia\u0142em uko\u0144czone trzy lata chemii na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim. Podobno jednak zgin\u0119\u0142y dokumenty, a moim jedynym dokumentem sprzed wojny by\u0142 indeks, kt\u00f3ry zabra\u0142em, uciekaj\u0105c z Polski. Po jakim\u015b czasie uko\u0144czy\u0142em kurs kolejowy i zacz\u0105\u0142em pracowa\u0107 na kolei w dyrekcji lwowskiej. Kiedy wybuch\u0142a wojna niemiecko-sowiecka, ewakuowali\u015bmy si\u0119 z Sambora. Po drodze, chyba spod Ko\u0142omyi, przysz\u0142a wiadomo\u015b\u0107, \u017ce s\u0105 poci\u0105gi, kt\u00f3re trzeba ewakuowa\u0107, ale nie ma obs\u0142ugi. Zg\u0142osi\u0142em si\u0119 mi\u0119dzy innymi i ja, a ze mn\u0105 jeszcze jeden \u017byd. Nazywa\u0142 si\u0119 Beer Mosze. Prowadzili\u015bmy wsp\u00f3lnie poci\u0105g, nie pami\u0119tam ju\u017c, do jakiej stacji. P\u00f3\u017aniej wr\u00f3cili\u015bmy do swojego ewakuacyjnego poci\u0105gu, kt\u00f3rym dotar\u0142em do Stalingradu. Tam dostali\u015bmy uposa\u017cenie, zdaje si\u0119 za trzy miesi\u0105ce, i dano nam do wyboru \u2013 zosta\u0107 na kolei i nas\u0105cza\u0107 progi kolejowe jakimi\u015b chemikaliami, \u017ceby je zabezpieczy\u0107, albo i\u015b\u0107 do ko\u0142chozu. Jeden z ewakuowanych, Rosjanin, te\u017c kolejarz, poradzi\u0142 mi, \u017ceby raczej i\u015b\u0107 do ko\u0142chozu, bo tam zawsze b\u0119dzie co je\u015b\u0107. A wi\u0119c poszli\u015bmy do ko\u0142chozu.<\/span><\/p>\n M\u00f3wi pan ca\u0142y czas w liczbie mnogiej…<\/strong><\/p>\n Wtedy ju\u017c by\u0142em sam. Chcia\u0142em jeszcze wspomnie\u0107, jakie znaczenie w owym czasie mia\u0142 mundur kolejarski. By\u0142em uchod\u017ac\u0105, nie przys\u0142ugiwa\u0142o mi prawo pobytu w pasie granicznym, miastach wojew\u00f3dzkich i tak dalej, a ja normalnie, w ramach swojej pracy, by\u0142em co najmniej dwa razy w tygodniu na samej granicy. Mundur kolejarza by\u0142 \u015bwi\u0119ty. Kontrole pogranicznik\u00f3w w poci\u0105gach osobowych by\u0142y bardzo \u015bcis\u0142e, ale mnie nikt o nic nie pyta\u0142. Nigdzie nie mieszka\u0142em, nigdzie nie by\u0142em zameldowany. Korzysta\u0142em z dom\u00f3w dla kolejarzy \u2013 to si\u0119 u nich nazywa\u0142o koszary. Je\u017celi mia\u0142em przerw\u0119 nocn\u0105 w s\u0142u\u017cbie, szed\u0142em tam i dostawa\u0142em pok\u00f3j, czyst\u0105 bielizn\u0119. Przespa\u0142em si\u0119 i znowu na s\u0142u\u017cb\u0119. Gdy przyje\u017cd\u017ca\u0142em do Lwowa, mieszka\u0142em w tym samym miejscu, co w czasie nauki. To by\u0142o cz\u0119\u015bciowo zniszczone seminarium prawos\u0142awne, w\u0142a\u015bciwie to by\u0142a du\u017ca sala, gdzie mieszkali sami uchod\u017acy. Pewnego dnia dowiaduj\u0119 si\u0119, \u017ce na dole jest NKWD i zabieraj\u0105 wszystkich. Trudno \u2013 my\u015bl\u0119, przecie\u017c nie b\u0119d\u0119 si\u0119 chowa\u0142, znajd\u0105 mnie… Wychodz\u0119 w tym mundurze i oni ani s\u0142owa! Ko\u0142choz nazywa\u0142 si\u0119 \u201cSwiet\u0142yj Jar\u201d. Mieszka\u0142em u Rosjan. Pracowa\u0142em najpierw w polu, p\u00f3\u017aniej nauczy\u0142em si\u0119 pa\u015b\u0107 byd\u0142o, cielaki. W ko\u0144cu awansowa\u0142em na magazyniera, co mnie nawet troch\u0119 zdziwi\u0142o. Co prawda wtedy ju\u017c bardzo dobrze opanowa\u0142em rosyjski, ale jednak by\u0142em uchod\u017ac\u0105. Po pewnym czasie dotar\u0142a do mnie wiadomo\u015b\u0107, \u017ce formuje si\u0119 Wojsko Polskie. Napisa\u0142em podanie \u2013 bez odpowiedzi, po jakim\u015b czasie drugie podanie \u2013 tak\u017ce bez odpowiedzi. Dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce powstaje wojsko czeskie. Poniewa\u017c urodzi\u0142em si\u0119 w Czechach, postanowi\u0142em zaryzykowa\u0107. Dosta\u0142em wi\u0119c wezwanie do Stalingradu do Wojenkomatu. Przyznam si\u0119, \u017ce troch\u0119 si\u0119 ba\u0142em tej rozmowy. Oficer mi powiedzia\u0142, \u017ce fakt, i\u017c urodzi\u0142em si\u0119 w Czechach, nie znaczy, \u017ce jestem Czechem. Odrzuci\u0142 moje podanie. W tym czasie Niemcy zbli\u017cyli si\u0119 do Stalingradu. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 bitwa o Stalingrad. Z przewodnicz\u0105cym ko\u0142chozu mia\u0142em umow\u0119, \u017ce w razie konieczno\u015bci ewakuacji ko\u0142chozu pognam byd\u0142o za Wo\u0142g\u0119. Pewnego dnia wezwali mnie do gminy, do wioskowej w\u0142adzy. Stan\u0105\u0142em przed oficerem, prawdopodobnie z tak zwanego zagriad-otriadu<\/em>, to znaczy z oddzia\u0142u, kt\u00f3ry mia\u0142 oczyszcza\u0107 lini\u0119 frontu z \u201cniepo\u017c\u0105danych element\u00f3w\u201d. Zacz\u0119\u0142a si\u0119 rozmowa \u2013 co, jak, gdzie i tak dalej. M\u00f3wi\u0119, \u017ce jestem tu ju\u017c od czterdziestego pierwszego roku, \u017ce nie jestem jakim\u015b przyb\u0142\u0119d\u0105, \u017ce tutaj pracowa\u0142em, \u017ce mog\u0119 nawet przynie\u015b\u0107 dokumenty, \u017ce pracowa\u0142em na kolei. Kaza\u0142 mi i\u015b\u0107 po dokumenty i jeszcze raz si\u0119 stawi\u0107.<\/span><\/p>\n Gdy zabiera\u0142em swoje rzeczy, dosta\u0142em od gospodarzy torb\u0119 suchar\u00f3w, dopiero p\u00f3\u017aniej zrozumia\u0142em dlaczego. Wr\u00f3ci\u0142em i pod eskort\u0105 odes\u0142ano mnie do powiatowego miasta, gdzie oficer zarzuci\u0142 mi, \u017ce jestem niemieckim spadochroniarzem. To, \u017ce mia\u0142em dokumenty, nie przes\u0105dza\u0142o sprawy, bo \u2013 jak dowodzi\u0142 \u2013 ojciec mia\u0142 na imi\u0119 Adolf, przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 rodzice mieszkali w Krakowie, wi\u0119c byli obywatelami austriackimi, Austria teraz to kolonia niemiecka, wi\u0119c wszystko jasne… Wezwa\u0142 \u017co\u0142nierza, kt\u00f3ry mnie odprowadzi\u0142 do Stalingradu, do wi\u0119zienia. Dosta\u0142 rozkaz, by strzela\u0107, je\u017celi b\u0119d\u0119 pr\u00f3bowa\u0142 ucieka\u0107. Na dziedzi\u0144cu wi\u0119zienia pe\u0142no by\u0142o zatrzymanych. Zacz\u0105\u0142em si\u0119 dopomina\u0107 o rozmow\u0119 z komisarzem \u2013 mia\u0142em dobre wyobra\u017cenia o Zwi\u0105zku Sowieckim, o komisarzach. W ko\u0144cu dosta\u0142em si\u0119 do komisarza, przyzwoitego cz\u0142owieka. Przedstawiam mu ca\u0142\u0105 swoj\u0105 histori\u0119. Podni\u00f3s\u0142 s\u0142uchawk\u0119 i obdzwoni\u0142 r\u00f3\u017cne komisariaty milicji w Stalingradzie. Wreszcie zgodzili si\u0119 mnie przyj\u0105\u0107 w komisariacie kolejowym. I znowu rozmowa, znowu pokazuj\u0119 dokumenty, a ci m\u00f3wi\u0105 \u2013 id\u017a z powrotem. Chcia\u0142em, \u017ceby dali mi dokument, bo jak wr\u00f3c\u0119, znowu mnie zaaresztuj\u0105, pomy\u015bl\u0105, \u017ce uciek\u0142em, nie wiadomo, co si\u0119 stanie. Oni na to, \u017ce nie dostan\u0119 \u017cadnego dokumentu. Odpar\u0142em, \u017ce nigdzie si\u0119 st\u0105d nie rusz\u0119. To taka troch\u0119 \u015bmieszna sytuacja. W ko\u0144cu mi napisano, \u017ce zosta\u0142em doprowadzony, sprawdzony i odes\u0142any, nawiasem m\u00f3wi\u0105c \u2013 na \u015bwistku papieru, ale z piecz\u0105tk\u0105 rzecz jasna. Wr\u00f3ci\u0142em do wioski. Gospodarze byli zdziwieni, przyzwyczaili si\u0119, \u017ce jak si\u0119 trafia do takich organ\u00f3w, to si\u0119 ju\u017c nie wraca. Dalej pracowa\u0142em w ko\u0142chozie, z tym, \u017ce otrzyma\u0142em paszport \u2013 normalny dow\u00f3d osobisty obywatela sowieckiego…<\/span><\/p>\n A musia\u0142 pan si\u0119 zadeklarowa\u0107 jako obywatel sowiecki czy wpisano to panu automatycznie?<\/strong><\/p>\n Wpisano automatycznie i przys\u0142ano mi. Po tym napisa\u0142em kolejne podanie, tym razem do Ludowego Wojska Polskiego, do armii Berlinga. Wezwali mnie i dotar\u0142em do Sielc, gdzie odbywa\u0142o si\u0119 co\u015b w rodzaju targu niewolnik\u00f3w, to znaczy wszyscy stawali w szeregu, wchodzili oficerowie sowieccy i wybierali, kto do jakich oddzia\u0142\u00f3w. Ja trafi\u0142em do kompanii rusznic przeciwpancernych. Przyjecha\u0142o razem ze mn\u0105, z r\u00f3\u017cnych stron, kilku \u017byd\u00f3w, ale zostali odes\u0142ani. Mnie si\u0119 uda\u0142o, mo\u017ce dzi\u0119ki temu, \u017ce mia\u0142em uko\u0144czon\u0105 szko\u0142\u0119 \u015bredni\u0105, ju\u017c rozpocz\u0119te studia wy\u017csze…<\/span><\/p>\n A tamci zostali odes\u0142ani…<\/strong><\/p>\n Nie wiem, ale przypuszczam, \u017ce mieli za du\u017co ch\u0119tnych, wi\u0119c mogli przebiera\u0107. Trafi\u0142em do kompanii rusznic. Dow\u00f3dc\u0105 by\u0142 chyba kapitan, Rosjanin o pi\u0119knym polskim nazwisku \u2013 Kostia Pi\u0144kowski. Prawdopodobnie mia\u0142 polskie korzenie i dlatego trafi\u0142 do wojska polskiego. Tak zacz\u0119\u0142a si\u0119 moja s\u0142u\u017cba w Wojsku Polskim, przez Lenino, szereg kurs\u00f3w r\u00f3\u017cnego rodzaju. Najpierw I Dywizja, p\u00f3\u017aniej X Dywizja, jako dow\u00f3dca kompanii rusznic przeciwpancernych, kurs Akademii Sztabu Generalnego, Sztab Generalny, no i 1967, 68 rok. Potem zosta\u0142em skierowany na komisj\u0119 lekarsk\u0105…<\/span><\/p>\n M\u00f3wi pan ju\u017c o okresie powojennym…<\/strong><\/p>\n To by\u0142 1967 czy 1968 rok \u2013 skierowano mnie na komisj\u0119. Komisja lekarska stwierdzi\u0142a, \u017ce jestem w pe\u0142ni zdr\u00f3w, zdatny do s\u0142u\u017cby wojskowej. Zaproponowano mi, bardzo elegancko si\u0119 ze mn\u0105 obeszli, stanowisko poza Warszaw\u0105, stanowisko, kt\u00f3re \u2013 by\u0142em wtedy ju\u017c w stopniu pu\u0142kownika dyplomowanego \u2013 wed\u0142ug mojego rozeznania m\u00f3g\u0142 pe\u0142ni\u0107 jaki\u015b podoficer po szkole podstawowej. Zreszt\u0105 wtedy wiadomo by\u0142o, \u017ce z Warszawy nikt nie b\u0119dzie si\u0119 chcia\u0142 ruszy\u0107. Nie mog\u0142em odm\u00f3wi\u0107, ale napisa\u0142em odwo\u0142anie, \u017ce uwa\u017cam, i\u017c z moj\u0105 praktyk\u0105, wyszkoleniem i tak dalej bardziej przyda\u0142bym si\u0119 na innym stanowisku. Dosta\u0142em odpowied\u017a \u2013 oni nie widz\u0105 takiego miejsca. Zwolniono mnie do rezerwy. Kiedy dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce mnie zwalniaj\u0105, rozmawia\u0142em po linii partyjnej, niewa\u017cne, z kim. M\u00f3wi\u0119: \u201cPrzecie\u017c zwalniacie mnie tylko dlatego, \u017ce jestem \u017bydem\u201d. Nikt mi nie odpowiedzia\u0142. Potem szuka\u0142em pracy, zaproponowano mi stanowisko w jakim\u015b zak\u0142adzie na Ochocie albo jeszcze dalej, ale jak si\u0119 dowiedzia\u0142em, \u017ce tam prowadz\u0105 produkcj\u0119 mi\u0119dzy innymi dla wojska \u2013 ju\u017c wtedy by\u0142em zorientowany, jaki jest stosunek do tych zwalnianych \u201csyjonist\u00f3w\u201d \u2013 to zrezygnowa\u0142em. Wiedzia\u0142em, \u017ce jak si\u0119 tam zg\u0142osz\u0119, to mnie odrzuc\u0105. W tamtym okresie spotka\u0142em na ulicy genera\u0142a Skibi\u0144skiego, kt\u00f3rego zna\u0142em jeszcze z Akademii Sztabu Generalnego. Pyta mnie: \u201cCo robisz?\u201d. \u201cNic, zwolnili mnie…\u201d. A on na to: \u201cZwolnili ci\u0119, b\u0105d\u017a szcz\u0119\u015bliwy, \u017ce teraz nie stawiaj\u0105 tak jak dawniej gdzie indziej \u2013 pod \u015bcian\u0119\u201d. P\u00f3\u017aniej trafi\u0142em do \u017bydowskiego Instytutu Historycznego. Nam\u00f3wi\u0142 mnie do tego profesor \u2013 \u00f3wczesny docent \u2013 Marian Fuks, kt\u00f3ry tam pracowa\u0142. Od tego czasu pracuj\u0119 w Instytucie.<\/span><\/p>\n Od kt\u00f3rego roku?<\/strong><\/p>\n Nie pami\u0119tam dok\u0142adnie, ale to by\u0142 chyba sze\u015b\u0107dziesi\u0105ty dziewi\u0105ty rok.<\/span><\/p>\n Wspomina\u0142 pan o r\u00f3\u017cnych podejmowanych przez pana pr\u00f3bach dostania si\u0119 do wojska. Co pana ci\u0105gn\u0119\u0142o do wojska?<\/strong><\/p>\n Co mnie ci\u0105gn\u0119\u0142o?… Ca\u0142e \u017cycie w Polsce \u2013 wychowany by\u0142em w Polsce, zwi\u0105zany z kultur\u0105 polsk\u0105. My\u015bmy nie mieli w gimnazjum wydzielonej lekcji wychowania obywatelskiego, ale to wychowanie obywatelskie, nazwijmy \u2013 mi\u0142o\u015b\u0107 do Polski, wpajano w ucznia w czasie lekcji polskiego, geografii, historii. Nie uczono mnie \u2013 kochaj Polsk\u0119, ale t\u0119 mi\u0142o\u015b\u0107 do kraju jako\u015b przekazywano. Nic dziwnego, \u017ce czu\u0142em si\u0119 Polakiem! Do wojska przed wojn\u0105 nie poszed\u0142em dlatego, \u017ce studiuj\u0105c na uniwersytecie, mia\u0142em kategori\u0119 \u201cB\u201d, dosta\u0142em odroczenie. Potem, kiedy trafi\u0142em do tej wioski pod Stalingradem, najbli\u017cszy Polak by\u0142 w odleg\u0142o\u015bci trzystu, czterystu kilometr\u00f3w. Chcia\u0142em wr\u00f3ci\u0107 do Polski…<\/span><\/p>\n A czy w ko\u0142chozie kto\u015b wiedzia\u0142 o pa\u0144skim \u017cydowskim pochodzeniu?<\/strong><\/p>\n Ich to nie interesowa\u0142o. Traktowali mnie jak Polaka \u2013 bie\u017ce\u0144ca z Polski. By\u0142o wiadomo, \u017ce nie jestem prawos\u0142awny. Przyznam jednak, \u017ce nie zetkn\u0105\u0142em si\u0119 ani razu z pytaniem, aluzj\u0105 \u2013 niczym, co by wskazywa\u0142o, \u017ce traktuj\u0105 mnie jako\u015b inaczej. Trafi\u0142a do tego ko\u0142chozu \u017cydowska rodzina z Mo\u0142dawii. On by\u0142 z zawodu blacharzem. M\u00f3wi\u0142 po \u017cydowsku. \u017bydowski o tyle rozumiem, \u017ce znam niemiecki, czytam \u2013 powoli, ale czytam w jidysz…<\/span><\/p>\n A w domu u pana po jakiemu si\u0119 m\u00f3wi\u0142o?<\/strong><\/p>\n Po polsku, ale tak jak chyba w wielu domach, kiedy rodzice chcieli, \u017cebym czego\u015b nie zrozumia\u0142, m\u00f3wili po \u017cydowsku.<\/span><\/p>\n A p\u00f3\u017aniej, ju\u017c w wojsku, czy zetkn\u0105\u0142 si\u0119 pan z jakim\u015b innym traktowaniem wynikaj\u0105cym z \u017cydowskiego pochodzenia?<\/strong><\/p>\n Poza tym, \u017ce odes\u0142ano tych kilku… Ale wtedy nie zdawa\u0142em sobie sprawy, dlaczego ich nie przyj\u0119to. Cz\u0142owiek jest czasami m\u0105dry po szkodzie. W wojsku \u2013 nie. Na kursach by\u0142 taki zwyczaj, na kursie w Rembertowie w ka\u017cdym razie, \u017ce po zbi\u00f3rce wieczorem by\u0142a komenda \u201cdo modlitwy\u201d i kto chcia\u0142, ten si\u0119 modli\u0142. Wyst\u0119powa\u0142o wtedy kilku kursant\u00f3w, katolik\u00f3w i modli\u0142o si\u0119. W gimnazjum, w klasie maturalnej, by\u0142o nas wszystkich razem mo\u017ce dwunastu, trzynastu. W tym czterech \u017byd\u00f3w i jeden prawos\u0142awny. Nauczyciele nie robili \u017cadnej r\u00f3\u017cnicy. Gdy pracowa\u0142em w Sztabie Generalnym, naszymi prze\u0142o\u017conymi byli przedwojenni oficerowie. W moim wydziale by\u0142 jeszcze jeden \u017byd, a reszta to byli nie-\u017bydzi, m\u0142odzi oficerowie Ludowego Wojska Polskiego lub oficerowie sanacyjni. Moim bezpo\u015brednim prze\u0142o\u017conym by\u0142 Staff \u2013 brat Leopolda. Prze\u0142o\u017conym wydzia\u0142u by\u0142 genera\u0142 Heliodor Cepa \u2013 oficer sanacyjny, wspania\u0142y cz\u0142owiek. Inni oficerowie, z kt\u00f3rymi mia\u0142em lu\u017any kontakt, nigdy nie dawali nam nic odczu\u0107. Nie odczuwa\u0142o si\u0119 tego… W ko\u0144cu byli to kulturalni ludzie i je\u017celi nawet mieli zastrze\u017cenia co do \u017byd\u00f3w, to tego nie okazywali i nie wypowiadali. Dopiero w 1967, 1968 roku. Obraca\u0142em si\u0119 w zamkni\u0119tym \u015brodowisku. Co prawda nie \u017cydowskim \u2013 katolickim, ale nikt mi nie dawa\u0142 do zrozumienia \u2013 a, ty jeste\u015b \u017bydem… Zreszt\u0105 niestety wielu moich koleg\u00f3w, Polak\u00f3w katolik\u00f3w, z owego czasu umar\u0142o i wszyscy mieli pogrzeb \u015bwiecki.<\/span><\/p>\n Mia\u0142 pan przed wojn\u0105 jakie\u015b zdecydowane przekonania polityczne?<\/strong><\/p>\n Nie nale\u017ca\u0142em do \u017cadnej organizacji \u2013 ani syjonistycznej, ani lewicowej. Pami\u0119tam, jak w czasie studi\u00f3w na Uniwersytecie, podszed\u0142 do mnie jaki\u015b student i m\u00f3wi: \u201cS\u0142uchaj, daj sk\u0142adk\u0119 na MOPR\u201d. Pytam: \u201cA co to jest?\u201d. On m\u00f3wi, \u017ce dla wspomo\u017cenia rodzin wi\u0119\u017ani\u00f3w. Da\u0142em 50 groszy, wtedy to by\u0142o du\u017co, ale poprosi\u0142em go o pokwitowanie, bym m\u00f3g\u0142 je pokaza\u0107 nast\u0119pnemu, kt\u00f3ry przyjdzie i te\u017c poprosi o sk\u0142adk\u0119. MOPR to by\u0142a Mi\u0119dzynarodowa Organizacja Pomocy Rewolucjonistom, oczywi\u015bcie nielegalna. Tak wi\u0119c w kwestiach politycznych by\u0142em niewyrobiony. W domu czytywa\u0142o si\u0119 \u201cNowy Dziennik\u201d \u2013 gazet\u0119 syjonistyczn\u0105. Wisia\u0142a u nas skarbonka Keren Kajemet le Israel. Interesowa\u0142em si\u0119 wtedy problemami religii i przeczyta\u0142em nawet dosy\u0107 dok\u0142adnie ksi\u0105\u017ck\u0119 Cunowa Pochodzenie religii i wiary w Boga<\/em>. Ksi\u0105\u017cka na\u015bwietla pochodzenie religii z intelektualnego, lewicowego punktu widzenia. Generalnie wi\u0119c my\u015bl\u0119, \u017ce mia\u0142em nastawienie lewicowe, dostrzega\u0142em niesprawiedliwo\u015b\u0107, gdzie\u015b to we mnie tkwi\u0142o, ale specjalnie si\u0119 tym nie przejmowa\u0142em.<\/span><\/p>\n A czy b\u0119d\u0105c w wojsku, nale\u017ca\u0142 pan do partii?<\/strong><\/p>\n Przede wszystkim, kiedy sko\u0144czy\u0142em kurs kolejowy we Lwowie, musia\u0142em wst\u0105pi\u0107 do Zwi\u0105zku Zawodowego. Nie by\u0142o mowy, \u017ceby nie wst\u0105pi\u0107. Do PPR wst\u0105pi\u0142em w wojsku. W podaniu napisa\u0142em, \u017ce chc\u0119 budowa\u0107 socjalizm na ca\u0142ym \u015bwiecie. Widocznie by\u0142em internacjonalist\u0105, nie nacjonalist\u0105 polskim \u2013 nie wspomnia\u0142em tam o budowie socjalizmu w Polsce, tylko na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n Do PPR wst\u0105pi\u0142 pan jeszcze w czasie wojny czy ju\u017c po?<\/strong><\/p>\n To by\u0142o w czasie jednego z kurs\u00f3w wojskowych po wojnie.<\/span><\/p>\n A czy razem z odej\u015bciem z wojska odda\u0142 pan legitymacj\u0119?<\/strong><\/p>\n Zosta\u0142em w partii po prostu z bierno\u015bci.<\/span><\/p>\n Czy tu\u017c po wojnie, kiedy pan wr\u00f3ci\u0142 do Polski, mia\u0142 pan jakie\u015b kontakty z \u017cyciem \u017cydowskim?<\/strong><\/p>\n Raczej nie. Jedynie \u2013 je\u015bli \u017cycie \u017cydowskie rozci\u0105gn\u0105\u0107 bardzo szeroko \u2013 to mia\u0142em kontakty z oficerami, o kt\u00f3rych wiedzia\u0142em, \u017ce byli \u017bydami. To by\u0142y kontakty towarzyskie. Utrzymywanie ich by\u0142o trudne, dlatego \u017ce si\u0119 rozjechali, ju\u017c nie m\u00f3wi\u0119 p\u00f3\u017aniej, do Izraela, za granic\u0119, ale po Polsce. Zreszt\u0105 czu\u0142em si\u0119 obywatelem Polski, a kwestia, czy jestem \u017bydem z pochodzenia, czy nie jestem, bo matka i ojciec byli \u017bydami \u2013 dla mnie nie odgrywa\u0142a \u017cadnej roli. \u017bydem poczu\u0142em si\u0119 dopiero, kiedy mnie za niego uznano, powiedziano mi \u2013 jeste\u015b \u017bydem. Nie by\u0142o wa\u017cne, czy si\u0119 uwa\u017cam za \u017byda, Polaka, Chi\u0144czyka czy Eskimosa, ale \u017ce uwa\u017caj\u0105 mnie za \u017byda. M\u00f3j rosyjski dow\u00f3dca, Pi\u0144kowski, mawia\u0142: \u201cJak ci m\u00f3wi\u0105, \u017ce jeste\u015b pijany, to id\u017a i po\u0142\u00f3\u017c si\u0119 spa\u0107. Jak ci m\u00f3wi\u0105, \u017ce jeste\u015b \u017bydem \u2013 to jeste\u015b\u201d. Chocia\u017c gros<\/em> moich znajomych, chocia\u017cby s\u0105siedzi, nie robi w tej kwestii \u017cadnych aluzji, z ich strony nic mnie z\u0142ego nie spotyka.<\/span><\/p>\n Pa\u0144skie pochodzenie \u2013 jak rozumiem z wcze\u015bniejszych pana wypowiedzi \u2013 nie blokowa\u0142o awans\u00f3w przed 1968 rokiem?<\/strong><\/p>\n Nie.<\/span><\/p>\n Wspomina\u0142 pan kilkakrotnie o swoim stosunku do religii, bardziej intelektualnym ni\u017c emocjonalnym. Czy tak pozosta\u0142o?<\/strong><\/p>\n Jestem niewierz\u0105cy, cho\u0107 szanuj\u0119 tych, kt\u00f3rzy wierz\u0105. Oboj\u0119tne, czy to s\u0105 \u017bydzi, katolicy czy prawos\u0142awni, to jest ich sprawa. Zastrzeg\u0142em sobie, \u017ceby mnie pochowano na cmentarzu \u017cydowskim, ale bez rabina.<\/span><\/p>\n \u0179r\u00f3d\u0142o: \u201eMIDRASZ\u201d nr 1 (93)\/2005<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> Wywiad z Janem Rochwergerem Ewa Ko\u017ami\u0144ska-Frejlak W dniu 28.08.2019 w wieku 103 lat zmar\u0142 nasz wieloletni pracownik i kolega Jan Rochwerger. Chcieliby\u015bmy przypomnie\u0107 rozmow\u0119, jak\u0105 z panem Janem przeprowadzi\u0142a nasza pracowniczka naukowa Ewa Ko\u017ami\u0144ska-Frejlak. Wywiad ukaza\u0142 si\u0119 w czasopi\u015bmie \u201eMidrasz\u201d w 2005 r. Czy m\u00f3g\u0142by pan w skr\u00f3cie opowiedzie\u0107, jak pan trafi\u0142 do wojska w czasie II wojny \u015bwiatowej? Chcia\u0142abym tak\u017ce prosi\u0107 o kilka s\u0142\u00f3w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82898"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=82898"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82898\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":83016,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/82898\/revisions\/83016"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=82898"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=82898"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=82898"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nW dniu 28.08.2019 w wieku 103 lat zmar\u0142 nasz wieloletni pracownik i kolega Jan Rochwerger. Chcieliby\u015bmy przypomnie\u0107 rozmow\u0119, jak\u0105 z panem Janem przeprowadzi\u0142a nasza pracowniczka naukowa Ewa Ko\u017ami\u0144ska-Frejlak. Wywiad ukaza\u0142 si\u0119 w czasopi\u015bmie \u201eMidrasz\u201d w 2005 r.<\/h4>\n
\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"