{"id":83401,"date":"2021-10-16T17:09:09","date_gmt":"2021-10-16T15:09:09","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=83401"},"modified":"2021-10-07T13:24:07","modified_gmt":"2021-10-07T11:24:07","slug":"24-09-57","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=83401","title":{"rendered":"Moj\u017cesz uniewa\u017cnia przysi\u0119g\u0119 [komentarz do parszy Ki tisa]"},"content":{"rendered":"

Arabska ceremonia przebaczenia \u201eSulha” w wiosce Druz\u00f3w Julis\/ fot. PINN HANS (GPO)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Moj\u017cesz uniewa\u017cnia przysi\u0119g\u0119 [komentarz do parszy Ki tisa]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

RABIN JONATHAN SACKS
\n<\/strong>T\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

PARSZA KI TISA 14 MARCA 2020\/ 15 ADAR 5780<\/strong><\/h4>\n

Modlitwa Kol nidre<\/i>, recytowana w \u015bwi\u0119to Jom Kipur, to wielowarstwowa zagadka i chyba jeden z najdziwniejszych wytwor\u00f3w religijnej wyobra\u017ani. Przede wszystkim nie jest to klasyczna modlitwa, ani nawet rodzaj spowiedzi. To formu\u0142a prawna dotycz\u0105ca anulowania przysi\u0119gi. Napisana zosta\u0142a w j\u0119zyku aramejskim i nie ma w niej ani s\u0142owa o Bogu. Nie jest elementem nabo\u017ce\u0144stwa i nie musi by\u0107 recytowana w synagodze. Nie pochwala\u0142y jej, a przynajmniej kwestionowa\u0142y, ca\u0142e pokolenia halachicznych autorytet\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Pierwsza wzmianka o Kol nidre<\/i> pochodzi z VIII wieku. Ju\u017c wtedy sprzeciwia si\u0119 jej Raw Natronaj Gaon \u2013 jeden z wielu m\u0119drc\u00f3w, kt\u00f3ry uwa\u017ca\u0142 formu\u0142\u0119 za problematyczn\u0105. Jego zdaniem nie powinno si\u0119 wykorzystywa\u0107 jej do anulowania wszystkich przysi\u0105g sk\u0142adanych przez  wsp\u00f3lnot\u0119. Nawet je\u015bli by\u0142aby taka mo\u017cliwo\u015b\u0107, nie powinno si\u0119 tego robi\u0107, aby ludzie nie zacz\u0119li bagatelizowa\u0107 sk\u0142adanych obietnic. Poza tym anulowanie przyrzecze\u0144 od zawsze odbywa\u0142o si\u0119 dziesi\u0119\u0107 dni wcze\u015bniej, w poranek przed \u015bwi\u0119tem Rosz ha-Szana, o czym pisze<\/span> Talmud (tr. Nedarim <\/i>23b). Nie ma w nim jednak informacji o podobnej tradycji w Jom Kipur.<\/span><\/p>\n

Rabejnu Tam, wnuk Rasziego, szczeg\u00f3lnie upiera\u0142 si\u0119 przy tym, \u017ce uniewa\u017cnienie w formie Kol nidre<\/i> nie mo\u017ce dzia\u0142a\u0107 wstecz. Twierdzi\u0142, \u017ce modlitwa nie mo\u017ce dotyczy\u0107 z\u0142o\u017conych ju\u017c \u015blubowa\u0144, ale ewentualnie stanowi\u0107 wst\u0119pn\u0105 deklaracj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 \u015blub\u00f3w z\u0142o\u017conych w przysz\u0142o\u015bci. W zwi\u0105zku z tym wnosi\u0142, \u017ceby s\u0142owa formu\u0142y zosta\u0142y zmienione tak, aby nie odnosi\u0142y si\u0119 do obietnic z\u0142o\u017conych w minionym roku, ale w tym, kt\u00f3ry ma si\u0119 zacz\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce dlatego Kol nidre<\/i> sta\u0142o si\u0119 podstaw\u0105 wrogo\u015bci wobec \u017byd\u00f3w. Niekt\u00f3rzy twierdzili, \u017ce skoro praktykuj\u0105 oni podobny zwyczaj, pewnie nie czuj\u0105 si\u0119 zobowi\u0105zani, aby dotrzymywa\u0107 obietnice. Uniewa\u017cniaj\u0105 je przecie\u017c w naj\u015bwi\u0119tsz\u0105 noc w roku. Na pr\u00f3\u017cno wielokrotnie t\u0142umaczono, \u017ce Kol nidre<\/i> dotyczy wy\u0142\u0105cznie przysi\u0105g sk\u0142adanych Bogu a nie innym ludziom. W \u015bredniowieczu (a w niekt\u00f3rych krajach jeszcze do XVIII wieku) \u017bydzi zmuszeni byli sk\u0142ada\u0107 dodatkowo w s\u0105dzie specjaln\u0105 przysi\u0119g\u0119 zwan\u0105 More Judaica<\/i>.<\/span><\/p>\n

Kol nidre <\/i>przetrwa\u0142a jednak pr\u00f3b\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci i obaw, mimo spo\u0142ecznych i halachicznych podstaw, aby j\u0105 odrzuci\u0107. Modlitwa nadal jest kwintesencj\u0105 powagi i uroczystego charakteru \u015bwi\u0119ta. Jej niezmienna moc wymyka si\u0119 wszelkim oczywistym wyja\u015bnieniom. Formu\u0142a wydaje si\u0119 wskazywa\u0107 na jak\u0105\u015b wa\u017cniejsz\u0105 kwesti\u0119 \u2013 czy to \u017cydowskiej historii, czy te\u017c duszy.<\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3rzy historycy twierdz\u0105, \u017ce podnios\u0142y charakter modlitwy ma zwi\u0105zek z przymusowymi konwersjami na chrze\u015bcija\u0144stwo i islam, do kt\u00f3rych dochodzi\u0142o w \u015bredniowieczu, szczeg\u00f3lnie w XIV i XV wieku w Hiszpanii i Portugalii. \u017bydzi stawiani byli przed wyborem: konwersja albo prze\u015bladowania. Czasami kar\u0105 za niepodporz\u0105dkowanie si\u0119 by\u0142o wygnanie, a czasami \u015bmier\u0107. Niekt\u00f3rzy zmieniali religi\u0119. Po hebrajsku m\u00f3wiono o nich anusim <\/i>(ci, kt\u00f3rzy ulegli przymusowi), po hiszpa\u0144sku conversos <\/i>lub pogardliwie marranos<\/i> (\u015bwinie).<\/span><\/p>\n

Wielu z nich nadal praktykowa\u0142o \u017cydowskie tradycje, a raz w roku, w noc Jom Kipur, sz\u0142o w tajemnicy do synagogi. Tam uwalniali si\u0119 od \u015blub\u00f3w, kt\u00f3re z\u0142o\u017cyli podczas przyjmowania innej religii. Wa\u017cnym argumentem by\u0142 fakt, \u017ce nie mieli innego wyj\u015bcia. Przychodzenie do synagogi by\u0142o dla nich jak powr\u00f3t do domu \u2013 tszuwa<\/i>.<\/span><\/p>\n

Z t\u0105 tez\u0105 wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 pewne oczywiste problemy. Po pierwsze Kol nidre <\/i>istnia\u0142o na wiele wiek\u00f3w przed er\u0105 przymusowych konwersji. Historyk Joseph S. Bloch twierdzi, \u017ce geneza modlitwy mo\u017ce by\u0107 zwi\u0105zana z wcze\u015bniejszymi prze\u015bladowaniami \u017byd\u00f3w. W 613 roku w\u0142adca Wizygot\u00f3w Sisebur wyda\u0142 dekret, zgodnie z kt\u00f3rym \u017bydzi, kt\u00f3rzy nie \u201enawr\u00f3c\u0105 si\u0119\u201d na chrze\u015bcija\u0144stwo, zostan\u0105 wydaleni z kraju. Przewidzia\u0142 tym samym wygnanie \u017byd\u00f3w z Hiszpanii w XV wieku. Ma\u0142o jednak prawdopodobne, aby \u017cydowscy konwertyci tak ryzykowali. W czasach inkwizycji za praktykowanie judaizmu grozi\u0142y im tortury, proces i \u015bmier\u0107. Ponadto tekst Kol nidre <\/i>nie m\u00f3wi nawet w zawoalowany spos\u00f3b o konwersji, powrocie, to\u017csamo\u015bci czy pokucie. Jest po prostu uniewa\u017cnieniem przysi\u0119gi.<\/span><\/p>\n

Przedstawione wy\u017cej teorie nie rozja\u015bniaj\u0105 wi\u0119c kwestii problematycznej modlitwy.<\/span><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce wi\u0119c geneza Kol nidre <\/i>jest zupe\u0142nie inna i ma zwi\u0105zek z niezwyk\u0142\u0105 interpretacj\u0105 parszy Ki tisa<\/i>. Oto, co ma ona wsp\u00f3lnego ze \u015bwi\u0119tem Jom Kipur. Oko\u0142o sze\u015b\u0107 tygodni po objawieniu na g\u00f3rze Synaj Izraelici zgrzeszyli w niewybaczalny wydawa\u0142oby si\u0119 spos\u00f3b \u2013 stworzyli z\u0142otego cielca. Moj\u017cesz wielokrotnie modli\u0142 si\u0119 w ich imieniu o przebaczenie, a\u017c w ko\u0144cu je otrzyma\u0142. Dziesi\u0105tego dnia miesi\u0105ca tiszri zszed\u0142 z g\u00f3ry z now\u0105 par\u0105 tablic \u2013 oryginalne rozbi\u0142 w gniewie, kiedy zobaczy\u0142 Izraelit\u00f3w ta\u0144cz\u0105cych wok\u00f3\u0142 cielca ze z\u0142ota. St\u0105d Jom Kipur, dzie\u0144 pokuty, obchodzony jest dziesi\u0105tego tiszri \u2013 na pami\u0105tk\u0119 dnia, w kt\u00f3rym Izraelitom wybaczono ich wielki grzech.<\/span><\/p>\n

Modlitwy Moj\u017cesza, jak wiemy z Tory, by\u0142y do\u015b\u0107 odwa\u017cne. Midrasz czyni je jednak jeszcze bardziej zuchwa\u0142ymi. Tekst, w kt\u00f3rym je zapisano, zaczyna si\u0119 od s\u0142\u00f3w wajechal Mosze<\/i> (Szemot 32:11). Zazwyczaj fraz\u0119 t\u0142umaczy si\u0119 jako \u201ei b\u0142aga\u0142\u201d, \u201euprasza\u0142\u201d albo \u201epr\u00f3bowa\u0142 uspokoi\u0107 Boga Moj\u017cesz\u201d. Ten sam czasownik u\u017cywany jest jednak r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie uniewa\u017cniania obietnic (Ba-midbar 30:3). Na tej podstawie M\u0119drcy wysnuli niezwyk\u0142\u0105 interpretacj\u0119:<\/span><\/p>\n

[Wajechal Mosze<\/i> oznacza] \u201eMoj\u017cesz zwolni\u0142 Boga z Jego przysi\u0119gi\u201d. Kiedy Izraelici stworzyli z\u0142otego cielca, Moj\u017cesz stara\u0142 si\u0119 przekona\u0107 Boga, \u017ceby im wybaczy\u0142, ale B\u00f3g odpowiedzia\u0142: \u201eJu\u017c z\u0142o\u017cy\u0142em przysi\u0119g\u0119, \u017ce ktokolwiek ofiarowa\u0107 b\u0119dzie innym bogom ni\u017c Wiekuistemu, zostanie ukarany\u201d (Szemot 22:19). Nie cofn\u0119 tego, com raz rzek\u0142. Moj\u017cesz odpowiedzia\u0142: \u201ePanie wszech\u015bwiata, da\u0142e\u015b mi moc uniewa\u017cniania przyrzecze\u0144, bowiem nauczy\u0142e\u015b mnie, \u017ce ten, kto przysi\u0119ga, s\u0142owa z\u0142ama\u0107 nie mo\u017ce, ale m\u0119drzec mo\u017ce go rozgrzeszy\u0107. Niniejszym zatem zwalniam Ci\u0119 z Twojego przyrzeczenia\u201d (skr. Szemot Raba <\/i>43:4).<\/span><\/p>\n

PRENUMERATA<\/strong><\/span>
\n<\/a>Wed\u0142ug M\u0119drc\u00f3w pierwotnym aktem uniewa\u017cnienia danej przysi\u0119gi, kt\u00f3ry jest genez\u0105 \u015bwi\u0119ta Jom Kipur, by\u0142a w\u0142a\u015bnie opisana wy\u017cej sytuacja. M\u0119drcy uwa\u017cali, \u017ce werset \u201eI u\u017cali\u0142 si\u0119 Wiekuisty nad z\u0142em, o kt\u00f3rem m\u00f3wi\u0142, \u017ce sprowadzi je na lud Sw\u00f3j\u201d (Szemot 32:14) oznacza, \u017ce B\u00f3g wyrazi\u0142 \u017cal z powodu z\u0142o\u017conej przysi\u0119gi \u2013 a to jest wst\u0119pnym warunkiem jej anulowania.<\/span><\/p>\n

Dlaczego B\u00f3g mia\u0142by \u017ca\u0142owa\u0107 swojego postanowienia, \u017ceby ukara\u0107 Izraelit\u00f3w za ich grzech? Na to pytanie w r\u00f3wnie radykalny spos\u00f3b odpowiada inny midrasz. Pierwsze s\u0142owa psalmu sze\u015b\u0107dziesi\u0105tego pierwszego to la-menaceach<\/i>. T\u0142umaczy si\u0119 je zazwyczaj \u201edyrygentowi\u201d. M\u0119drcy odczytywali je jednak jako \u201eZwyci\u0119zcy\u201d, czyli Bogu. W zaskakuj\u0105cym komentarzu wyja\u015bniali:<\/span><\/p>\n

Zwyci\u0119zcy, kt\u00f3ry chcia\u0142 by\u0107 pokonany (Ks. Izajasza 57:16): \u201eBo nie wiecznie gromi\u0119, ani bezustannie si\u0119 gniewam, boby duch przed obliczem Mojem zamiera\u0142 i dusze, kt\u00f3re stworzy\u0142em\u201d. Nie czytaj \u201eb\u0119d\u0119 oskar\u017ca\u0142, aby zosta\u0107 pokonanym\u201d. Dlaczego? Tak powiedzia\u0142 \u015awi\u0119ty b\u0142ogos\u0142awiony: \u201eKiedy wygrywam, przegrywam, a kiedy przegrywam, zyskuj\u0119. Zniszczy\u0142em pokolenie Potopu, ale nie straci\u0142em przez to, bo zniszczy\u0142em to, co sam stworzy\u0142em, jak napisano\u201d (Be-reszit 7:23) \u2013  \u201eI wygin\u0119\u0142o wszelkie cia\u0142o, poruszaj\u0105ce si\u0119 na ziemi\u201d. To samo sta\u0142o si\u0119 z pokoleniem wie\u017cy Babel i mieszka\u0144cami Sodomy. W pokoleniu Moj\u017cesza, kt\u00f3ry mnie pokona\u0142 (przekonuj\u0105c, abym wybaczy\u0142 Izraelitom, kt\u00f3rych przysi\u0105g\u0142em zg\u0142adzi\u0107), zwyci\u0119\u017cy\u0142em, po nie zniszczy\u0142em Izraela (Pesikta rabati <\/i>[Isz szalom<\/i>] 9).<\/span><\/p>\n

B\u00f3g chce, aby Jego przebaczenie przewa\u017ca\u0142o nad Jego s\u0105dem, poniewa\u017c surowy wymiar sprawiedliwo\u015bci szkodzi ludzko\u015bci, kt\u00f3r\u0105 B\u00f3g stworzy\u0142 na sw\u00f3j obraz i podobie\u0144stwo. Dlatego \u017ca\u0142owa\u0142 z\u0142o\u017conej przysi\u0119gi i pozwoli\u0142 Moj\u017ceszowi j\u0105 uniewa\u017cni\u0107. St\u0105d tak wielka moc Kol nidre<\/i>. Modlitwa nawi\u0105zuje do najwi\u0119kszego grzechu, jakiego dopu\u015bcili si\u0119 Izraelici, ale i do przebaczenia, kt\u00f3re dope\u0142ni\u0142o si\u0119, gdy Moj\u017cesz zszed\u0142 z g\u00f3ry dziesi\u0105tego tiszri z nowymi tablicami. Przebaczenie by\u0142o nast\u0119pstwem odwa\u017cnych modlitw Moj\u017cesza, kt\u00f3re M\u0119drcy interpretowali jako uniewa\u017cnienie z\u0142o\u017conych przez Boga \u015blub\u00f3w. St\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 formu\u0142a Kol nidre<\/i>.<\/span><\/p>\n

Modlitwa nie ma wi\u0119c wiele wsp\u00f3lnego z przymusow\u0105 konwersj\u0105. Kol nidre <\/i>przypomina o dniu, w kt\u00f3rym Moj\u017ceszowi uda\u0142o si\u0119 przekona\u0107 Boga, by wybaczy\u0142 ca\u0142emu ludowi Izraela mimo wagi ich grzechu. Podczas recytowania modlitwy Musaf w Jom Kipur wspominamy szczeg\u00f3\u0142owo drugi w historii Dzie\u0144 Pokuty \u2013 rytua\u0142 ofiarny odprawiany przez arcykap\u0142ana Aarona, opisany w szesnastym rozdziale ksi\u0119gi Wa-jikra. Odmawiaj\u0105c Kol nidre<\/i> nawi\u0105zujemy za\u015b do pierwszego Jom Kipur, kiedy to Moj\u017cesz uniewa\u017cni\u0142 przyrzeczenie Wszechmog\u0105cego, pozwalaj\u0105c, aby Jego \u0142aska przewy\u017cszy\u0142a nad sprawiedliwym s\u0105dem, co jest podstaw\u0105 Bo\u017cej \u0142aski.<\/span><\/p>\n

Wierz\u0119, \u017ce zawsze powinni\u015bmy d\u0105\u017cy\u0107 do spe\u0142nienia danych obietnic. Je\u015bli nie b\u0119dziemy dotrzymywa\u0107 s\u0142owa, w ko\u0144cu utracimy wolno\u015b\u0107. Jednak przebaczenie zawsze powinni\u015bmy stawia\u0107 ponad sprawiedliwo\u015bci\u0105. Kiedy wybaczamy i zas\u0142ugujemy na wybaczenie, uwalniamy si\u0119 od przesz\u0142o\u015bci, aby budowa\u0107 lepsz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

PRZEKA\u017b DAROWIZN\u0118
\n<\/a><\/h4>\n
\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Arabska ceremonia przebaczenia \u201eSulha” w wiosce Druz\u00f3w Julis\/ fot. PINN HANS (GPO) Moj\u017cesz uniewa\u017cnia przysi\u0119g\u0119 [komentarz do parszy Ki tisa] RABIN JONATHAN SACKS T\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o PARSZA KI TISA 14 MARCA 2020\/ 15 ADAR 5780 Modlitwa Kol nidre, recytowana w \u015bwi\u0119to Jom Kipur, to wielowarstwowa zagadka i chyba jeden z najdziwniejszych wytwor\u00f3w religijnej wyobra\u017ani. Przede wszystkim […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/83401"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=83401"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/83401\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":89455,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/83401\/revisions\/89455"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=83401"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=83401"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=83401"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}