{"id":83416,"date":"2021-01-19T17:09:55","date_gmt":"2021-01-19T15:09:55","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=83416"},"modified":"2021-01-19T10:02:19","modified_gmt":"2021-01-19T08:02:19","slug":"25-09-54","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=83416","title":{"rendered":"Dzieci \u017cydowskie wiedzia\u0142y, \u017ce nie maj\u0105 prawa do \u017cycia"},"content":{"rendered":"

\u017bydowskie dzieci w \u0142\u00f3dzkim getcie, 1940 r. (Fot. Bundesarchiv)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Dzieci \u017cydowskie wiedzia\u0142y, \u017ce nie maj\u0105 prawa do \u017cycia<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Anna Bikont<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

“M\u00f3wili\u015bmy, \u017ce kotom i psom lepiej jest od nas. Kot ma sw\u00f3j piec, pies swoj\u0105 bud\u0119, a nas goni\u0105 jak zaj\u0105c\u00f3w z jednego miejsca na drugie”. Polecamy ksi\u0105\u017ck\u0119 Joanny Michlic<\/strong><\/h4>\n

.<\/p>\n

Pami\u0119tam od tej chwili, jak mamusia mnie odprowadzi\u0142a do Polak\u00f3w \u2013 opisywa\u0142a Lena, c\u00f3rka Rozalii Atlas, lubelskiej szwaczki, kt\u00f3ra mia\u0142a pi\u0119\u0107 lat, kiedy si\u0119 rozsta\u0142a z matk\u0105. \u2013 Nieraz widzia\u0142am na wsi, jak Niemcy zabijali \u017byd\u00f3w. Raz dwie kobiety zabili na moich oczach i nawet nie zakopali, lecz odeszli dalej. My\u0142am naczynia i sprz\u0105ta\u0142am. Czasem mnie ta pani bi\u0142a mocno. Jedzenie dawa\u0142a mi inne jak swoim dzieciom, gorsze. Dzieci nie wiedzia\u0142y, \u017ce jestem \u017byd\u00f3wk\u0105, tylko ta pani\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

\u015awiadectwo Leny otwiera ksi\u0105\u017ck\u0119 Joanny Beaty Michlic, historyczki, kt\u00f3ra od lat z kompetencj\u0105 i pasj\u0105 pisze o dzieciach ocala\u0142ych z Holocaustu. Jej artyku\u0142y rozproszone w angielskoj\u0119zycznych publikacjach wyda\u0142 \u017bydowski Instytut Historyczny.<\/span><\/p>\n

Czy\u015b ty przypadkiem nie \u017byd?<\/strong><\/h4>\n

Dzieci wiedzia\u0142y, \u017ce nie maj\u0105 prawa do \u017cycia, widzia\u0142y trupy, widzia\u0142y zabijanie. To niewyobra\u017calne, ile odwagi, zaradno\u015bci, inteligencji wytrwa\u0142o\u015bci wk\u0142ada\u0142y w swoje prze\u017cycie. Dwunastoletnia Dwora Kirszenblatt z Otwocka uciek\u0142a sama z getta, posz\u0142a na cmentarz, znalaz\u0142a gr\u00f3b chrze\u015bcija\u0144skiej dziewczynki w jej wieku, zapami\u0119ta\u0142a jej nazwisko, daty urodzenia i \u015bmierci i w kancelarii parafialnej przedstawi\u0142a si\u0119 jako rodzina dziewczynki, kt\u00f3ra pilnie potrzebuje dostarczy\u0107 jej akt zgonu rodzinie z Lublina. Odt\u0105d mia\u0142a dobre papiery na Zofi\u0119 Leszczy\u0144sk\u0105.<\/span><\/p>\n

Trzynastoletni Jakub Michlewicz z Warszawy, kt\u00f3ry pracowa\u0142 u gospodarza, pope\u0142ni\u0142 b\u0142\u0105d, ale go naprawi\u0142: \u201eRaz przybieg\u0142em z roboty i umy\u0142em si\u0119 w czapce na g\u0142owie. Gospodyni to zauwa\u017cy\u0142a i zapyta\u0142a: \u00bbCzy\u015b ty przypadkiem nie \u017byd?\u00ab. Powiedzia\u0142em, \u017ce nie. Kaza\u0142a mi zm\u00f3wi\u0107 pacierz. Nie umia\u0142em, powiedzia\u0142em, \u017ce nie mam czasu, \u017ce powiem wieczorem, jak przyjd\u0119 z roboty. Zabra\u0142em ksi\u0105\u017ceczk\u0119 do nabo\u017ce\u0144stwa i nauczy\u0142em si\u0119 pacierza, pas\u0105c krowy. Wieczorem ju\u017c umia\u0142em. Gospodyni powiedzia\u0142a, \u017ce gdybym by\u0142 \u017byd, toby mnie na miejscu da\u0142a zabi\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

O\u015bmioletni\u0105 Rachel\u0119 Einstein z Mielca, kt\u00f3ra dobrze m\u00f3wi\u0142a po ukrai\u0144sku, przechowywa\u0142a si\u0119 w ukrai\u0144skiej rodzinie, zadenuncjowa\u0142a s\u0105siadka. \u201eZacz\u0119li mnie ukrai\u0144scy milicjanci bardzo bi\u0107 i pytali si\u0119 o moich rodzic\u00f3w. Moja opiekunka upiera\u0142a si\u0119 ci\u0105gle, \u017ce jestem jej dzieckiem, broni\u0142a mnie, ale oni ci\u0105gle bili mnie i pytali, gdzie s\u0105 moi rodzice, gdzie s\u0105 ukryci. Wiedzia\u0142am, \u017ce nie wolno mi powiedzie\u0107, bo \u017byd\u00f3w zabijaj\u0105 i mnie te\u017c zabij\u0105. Wyci\u0105gn\u0119li mnie na pod\u0142og\u0119, potem na podw\u00f3rze i znowu bili. Strzelali w powietrze, nie trafili. Krew si\u0119 la\u0142a ze mnie z nosa i ust. Nie mog\u0142am ju\u017c m\u00f3wi\u0107, ale ci\u0105gle wskazywa\u0142am na moich opiekun\u00f3w, \u017ce to s\u0105 moi rodzice\u201d.<\/span><\/p>\n

Id\u017a sobie, gdzie chcesz!<\/strong><\/h4>\n

Najbardziej zainteresowa\u0142 mnie tekst o samopomocy dzieci\u0119cej. Pomoc \u017byd\u00f3w \u015bwiadczona \u017bydom, w wielu wypadkach filar przerwania, jest gorzej zbadana ni\u017c pomoc Sprawiedliwych. Tu mamy opowie\u015b\u0107 o pomocy dzieci, samych skazanych na \u015bmier\u0107, innym dzieciom. Michlic opisuje, jak dzieci, kt\u00f3re si\u0119 w\u0142\u00f3czy\u0142y po wsiach, doradza\u0142y sobie np., do kogo pod koniec dnia zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 z pro\u015bb\u0105 o talerz zupy. Starsi Polacy \u017cyj\u0105cy samotnie na skraju wsi uchodzili za bardziej \u017cyczliwych ni\u017c rodziny z dzie\u0107mi. \u201eDzielili si\u0119 te\u017c wiedz\u0105, jak zachowa\u0107 si\u0119 w ko\u015bciele i ch\u0142opskich domach, jak zm\u00f3wi\u0107 chrze\u015bcija\u0144skie modlitwy, jak wita\u0107 si\u0119 z miejscowymi i gdzie szuka\u0107 bezpiecznego schronienia\u201d.<\/span><\/p>\n

Dzieci \u017cydowskie, szczeg\u00f3lnie mieszkaj\u0105ce na terenie otwartych gett w ma\u0142ych miejscowo\u015bciach, wymyka\u0142y si\u0119 z nich i wynajmowa\u0142y do pracy ch\u0142opom, \u017ceby cokolwiek zje\u015b\u0107 i wspom\u00f3c rodzin\u0119. Wynajmowanie \u017byd\u00f3w, te\u017c doros\u0142ych, by\u0142o legalne, ale gdy jesieni\u0105 1942 r. zacz\u0119\u0142a si\u0119 likwidacja gett, Polacy nie mogli ju\u017c trzyma\u0107 u siebie \u017cydowskich pracownik\u00f3w. Abram Sztybel, kt\u00f3ry pracowa\u0142 jako parobek w wiosce Wolica niedaleko Zamo\u015bcia, opisywa\u0142, jak gospodarz da\u0142 mu chleba. \u201eI kaza\u0142 mi i\u015b\u0107, gdzie ja tylko chc\u0119, i powiedzia\u0142, \u017ce jak b\u0119d\u0119 tu w pobli\u017cu i nikt nie b\u0119dzie widzia\u0142, to mog\u0119 wst\u0105pi\u0107 i dostan\u0119 jedzenie\u201d. Sztybel nie wiedzia\u0142, dok\u0105d ma p\u00f3j\u015b\u0107. \u201eNa polu sta\u0142a sterta s\u0142omy. Wlaz\u0142em pod t\u0119 stert\u0119 i zasn\u0105\u0142em. Kiedy zacz\u0119\u0142o \u015bwita\u0107, wesz\u0142em do zagajnika, tu spotka\u0142em ca\u0142\u0105 grup\u0119 \u017cydowskich ch\u0142opc\u00f3w i dziewczynek z naszego miasteczka Komarowa, kt\u00f3rzy tak jak ja musieli opu\u015bci\u0107 swoich gospodarzy i kr\u0119cili si\u0119 tu, w tym zagajniku. By\u0142o mi ju\u017c troch\u0119 weselej i l\u017cej na sercu. M\u00f3wili\u015bmy, \u017ce kotom i psom lepiej jest od nas. Kot ma sw\u00f3j piec, pies swoj\u0105 bud\u0119, a nas goni\u0105 jak zaj\u0105c\u00f3w z jednego miejsca na drugie. Trzymali\u015bmy si\u0119 na razie wszyscy razem \u2013 by\u0142o nas oko\u0142o dziesi\u0119cioro \u2013 o\u015bmiu ch\u0142opc\u00f3w i dwie dziewczynki. Wszystko jeszcze dzieci \u2013 najstarszy mia\u0142 mo\u017ce siedemna\u015bcie lat, najm\u0142odsza by\u0142a dziewczynka, kt\u00f3ra mia\u0142a mo\u017ce osiem lat. \u017byli\u015bmy wszyscy dobrze ze sob\u0105, dzielili\u015bmy si\u0119 chlebem. Ka\u017cdy by\u0142 smutny, p\u0142akali\u015bmy. Spali\u015bmy w li\u015bciach w lesie. M\u00f3wili\u015bmy o tem, \u017ce trzeba si\u0119 rozbi\u0107 na ma\u0142e grupy, bo ch\u0142opcy pastuchy wiejscy mog\u0105 nas zobaczy\u0107 i mog\u0105 nas wyda\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

Trzymajmy si\u0119 razem<\/strong><\/h4>\n

Dziewczynka, kt\u00f3ra ukrywa\u0142a si\u0119 w okolicach Serocka, wspomina\u0142a, jak jej \u201eokropnie samotne \u017cycie ma\u0142ej \u017cebraczki po stronie aryjskiej sta\u0142o si\u0119 bardziej zno\u015bne, gdy zacz\u0119\u0142a je dzieli\u0107 z dwojgiem rodze\u0144stwa: dwunastoletni\u0105 Brach\u0105 oraz sze\u015bcioletnim Izraelem Nejmarkami.<\/span><\/p>\n

\n

Cho\u0107 Chava m\u00f3wi\u0142a po polsku lepiej ni\u017c Nejmarkowie, to, jak wspomina, to oni byli skuteczniejsi w wypraszaniu i kradzie\u017cy po\u017cywienia, kt\u00f3rym zawsze si\u0119 z ni\u0105 dzielili.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Chava i Nejmarkowie troszczyli si\u0119 wzajemnie o swoj\u0105 higien\u0119, zdobywali stare szmaty, kt\u00f3rymi odziewali si\u0119 jesieni\u0105 i zim\u0105, i spali razem w le\u015bnych ziemiankach w pobli\u017cu Legionowa. Gdy wojna si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, dzieci nadal trzyma\u0142y si\u0119 razem i troszczy\u0142y o siebie. Znalaz\u0142y pusty dom, do kt\u00f3rego si\u0119 wprowadzi\u0142y\u201d.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

Wiele \u015bwiadectw opowiada o starszym rodze\u0144stwie, kt\u00f3re po \u015bmierci rodzic\u00f3w przej\u0119\u0142o opiek\u0119 nad m\u0142odszym. Pi\u0119tnastoletni Witold Wajnman wyprowadzi\u0142 z getta w Skar\u017cysku-Kamiennej dw\u00f3jk\u0119 rodze\u0144stwa. Sze\u015bcioletni\u0105 siostr\u0119 Danut\u0119 zabra\u0142 do Warszawy i zostawi\u0142 w jednym z ko\u015bcio\u0142\u00f3w, wyuczy\u0142 j\u0105 najpierw, \u017ce nazywa si\u0119 Barbara, przyjecha\u0142a z wizyt\u0105 do babci, zacz\u0119\u0142a si\u0119 bawi\u0107 z innymi dzie\u0107mi i si\u0119 zgubi\u0142a. Niespe\u0142na dwuletniego Henryka zabra\u0142 do Krakowa i zostawi\u0142 w bramie kamienicy przy ulicy Krakowskiej 45, obok katolickiego sieroci\u0144ca. Wszyscy troje prze\u017cyli.<\/span><\/p>\n

Inne teksty zebrane w ksi\u0105\u017cce Joanny Michlic opisuj\u0105 stosunki polsko-\u017cydowskie w czasie Zag\u0142ady, \u017cycie dzieci \u017cydowskich w powojennej Polsce, pami\u0119\u0107 dzieci\u0119c\u0105 czasu wojny, uprzytamniaj\u0105c nam, jak \u015bwiadectwa dzieci s\u0105 istotnym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy o Holocau\u015bcie.<\/span><\/p>\n

‘Pi\u0119tno Zag\u0142ady. Wojenna i powojenna historia oraz pami\u0119\u0107 \u017cydowskich dzieci ocala\u0142ych w Polsce’, Joanna Beata Michlic, t\u0142um. Adam Musia\u0142, \u017bydowski Instytut Historyczny 2020 Fot. materia\u0142y wydawnictwa<\/em><\/span><\/p>\n

\n

Pi\u0119tno Zag\u0142ady. Wojenna i powojenna historia oraz pami\u0119\u0107 \u017cydowskich dzieci ocala\u0142ych w Polsce<\/em><\/span><\/strong>
\nJoanna Beata Michlic<\/strong>, t\u0142um. Adam Musia\u0142<\/em><\/span>
\n\u017bydowski Instytut Historyczny 2020<\/em><\/span><\/strong><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017bydowskie dzieci w \u0142\u00f3dzkim getcie, 1940 r. (Fot. Bundesarchiv) Dzieci \u017cydowskie wiedzia\u0142y, \u017ce nie maj\u0105 prawa do \u017cycia Anna Bikont “M\u00f3wili\u015bmy, \u017ce kotom i psom lepiej jest od nas. Kot ma sw\u00f3j piec, pies swoj\u0105 bud\u0119, a nas goni\u0105 jak zaj\u0105c\u00f3w z jednego miejsca na drugie”. Polecamy ksi\u0105\u017ck\u0119 Joanny Michlic . Pami\u0119tam od tej chwili, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/83416"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=83416"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/83416\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":83426,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/83416\/revisions\/83426"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=83416"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=83416"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=83416"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}