{"id":84002,"date":"2021-02-24T17:09:30","date_gmt":"2021-02-24T15:09:30","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=84002"},"modified":"2021-02-24T17:55:38","modified_gmt":"2021-02-24T15:55:38","slug":"24-09-58","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=84002","title":{"rendered":"Historia spo\u0142eczno\u015bci \u017bydow w Otwocku"},"content":{"rendered":"


\nTitle of photo: Otwock. Rodzina Meinemer\u00f3w (ok. 1920)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Historia spo\u0142eczno\u015bci \u017bydow w Otwocku<\/a><\/strong><\/span><\/strong><\/h5>\n
\n

Title of photo: Otwock. Rodzina Meinemer\u00f3w (ok. 1920)<\/em><\/p>\n

GALERIA<\/strong><\/span><\/a><\/p>\n

Pierwsi \u017bydzi zacz\u0119li osiedla\u0107 si\u0119 w Otwocku pod koniec XIX wieku. W owym czasie Otwock rozwija\u0142 si\u0119 ju\u017c jako uzdrowisko i o\u015brodek wypoczynkowy dla mieszka\u0144c\u00f3w pobliskiej Warszawy. Umozliwi\u0142o to otwarcie w 1877 r. linii kolejowej \u0142\u0105cz\u0105cej Warszaw\u0119, przez Lublin i Che\u0142m, z Kowlem, kt\u00f3ra przecina\u0142a pas sosnowych las\u00f3w ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 wzd\u0142u\u017c prawego brzegu Wis\u0142y. Nota bene, koncesj\u0119 na budow\u0119 Drogi \u017belaznej Nadwi\u015bla\u0144skiej uzyska\u0142 w 1874 r. Leopold Kronenberg, przedsi\u0119biorca i bankier pochodzenia \u017cydowskiego.  Piaszczyste tereny, poro\u015bni\u0119te sosnowymi lasami, z aromatycznym i suchym powietrzem, po\u0142o\u017cone wzd\u0142u\u017c szlaku kolejowego w bliskiej odleg\u0142o\u015bci od Warszawy, nadawa\u0142y si\u0119 idealnie do wypoczynku dla warszawiak\u00f3w. W kr\u00f3tkim czasie pojawi\u0142 si\u0119 tam \u0142a\u0144cuch letnisk. Dotarcie do nich u\u0142atwia\u0142a kolejka w\u0105skotorowa Jab\u0142onna \u2013 Karczew, biegn\u0105ca blisko brzegu Wis\u0142y. Uzdrowisko sta\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c bardzo popularne w\u015br\u00f3d warszawskich \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W 1880 r.  Micha\u0142 Elwiro Andriolli (1836\u20131893), wybitny rysownik, malarz i ilustrator, autor m. in. ilustracji do Pana Tadeusza <\/em>oraz Meira Ezofowicza<\/em>, naby\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 folwarku Anielin, nale\u017c\u0105cego do d\u00f3br Otwock Wielki. Posiad\u0142o\u015b\u0107 nazwa\u0142 Brzegami i postanowi\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 w niej dochodowe letnisko dla mieszka\u0144c\u00f3w stolicy. W 1885 r. przeni\u00f3s\u0142 do Brzeg\u00f3w cztery drewniane, bogato zdobione pawilony z wystawy przemys\u0142owo-rolniczej w Warszawie. Kolejne projektowane przez niego letniska zachwyca\u0142y bogactwem bry\u0142 i dekoracji wycinanych w drewnie. Tak narodzi\u0142 si\u0119 styl znany potocznie jako \u201e\u015bwidermajer\u201d. Do \u015bmierci Andriollego powsta\u0142o tu 14 dom\u00f3w letniskowych, a kolonia dosta\u0142a nazw\u0119 \u015awider (dzi\u015b dzielnica Otwocka).<\/span><\/p>\n

Ze wzgl\u0119du na to, \u017ce nie wprowadzono w mie\u015bcie \u017cadnych ogranicze\u0144 w nabywaniu nieruchomo\u015bci i osiedlaniu si\u0119 \u017bydow, zacz\u0119li oni przybywa\u0107 do Otwocka w du\u017cej liczbie. Byli to g\u0142\u00f3wnie litwacy \u2013 \u017bydzi z zachodnich guberni Rosji, kt\u00f3rzy po 1881 r. uciekli przed pogromami. Wkr\u00f3tce po wschodniej stronie tor\u00f3w wyros\u0142a dzielnica \u017cydowskich pensjonat\u00f3w, restauracji i dom\u00f3w mieszkalnych. W 1890 r. wybudowano pierwsz\u0105 murowan\u0105 synagog\u0119. Zamieszka\u0142 tutaj warecki cadyk Symcha Bunem Kalisz (1851\u20131907), z kt\u00f3rego inicjatywy w 1890 r. wzniesiono dom studi\u00f3w religijnych. W\u015br\u00f3d pierwszych \u017cydowskich w\u0142a\u015bcicieli posesji by\u0142 felczer J\u00f3zef Przygoda i bankier Stanis\u0142aw Lesser.<\/span><\/p>\n

Izaak Bashevis Singer tak opisywa\u0142 Otwock: \u201eW odleg\u0142o\u015bci kilkunastu kilometr\u00f3w od Warszawy le\u017cy ma\u0142e miasteczko Otwock. By\u0142o ono s\u0142ynne na ca\u0142\u0105 Polsk\u0119 ze swego krystalicznego powietrza i sanatori\u00f3w dla ludzi cierpi\u0105cych na choroby p\u0142uc. (…) Kilometrami ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 sosnowe lasy i na tych \u017cywicznych terenach \u017bydzi stawiali sobie domy, nazywane te\u017c willami. Drewniane, pomalowane na br\u0105zowo i koniecznie z werand\u0105, prawie wszystkie wygl\u0105da\u0142y identycznie. (…) Latem do Otwocka i s\u0105siednich miejscowo\u015bci przybywa\u0142y tysi\u0105ce rodzin. (…) Trudno sobie wyobrazi\u0107, \u017ce nie ma tam ju\u017c \u017byd\u00f3w. Pozosta\u0142 tylko piasek, na kt\u00f3rym budowali\u015bmy…\u201d[1.1]<\/a>.<\/span><\/p>\n

\u017bydowski Otwock dzieli\u0142 si\u0119 na dwie cz\u0119\u015bci: willow\u0105 i uzdrowiskow\u0105, w kt\u00f3rej mieszkali zamo\u017cni, zasymilowani \u017bydzi (lewa strona tor\u00f3w) oraz okolice placu bazarowego, gdzie w niewielkich, drewnianych domkach mieszkali \u017bydzi biedni. Miasto by\u0142o bardzo popularnym miejscem wypoczynku dla \u017byd\u00f3w z Warszawy, kt\u00f3rzy stanowili 3\/4 tutejszych kuracjuszy. <\/span><\/p>\n

Otwock i tutejszy mikroklimat idealnie sprzyja\u0142 leczeniu gru\u017alicy, kt\u00f3ra w tamtym okresie by\u0142a niezwykle gro\u017an\u0105 chorob\u0105. W 1893 r. warszawski lekarz J\u00f3zef Geisler za\u0142o\u017cy\u0142 pierwsz\u0105 lecznic\u0119 dla chorych na gru\u017alic\u0119. W 1895 r., w do dzi\u015b zachowanych, drewnianych budynkach przy ul. Warszawskiej 5, otwarto pierwsze \u017cydowskie sanatorium, kt\u00f3re prowadzi\u0142a a\u017c do wybuchu II wojny \u015bwiatowej rodzina Przygod\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku XX w. powsta\u0142o sanatorium \u201eBrijus\u201d (\u201eZdrowie\u201d), do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142o prewentorium dla m\u0142odzie\u017cy, poradnia przeciwgru\u017alicza \u201eDaw til\u201d i stacja odmy, oraz poradnia przeciwgru\u017alicza \u201eMarpe\u201d \u2013 nale\u017c\u0105ce do warszawskiej gminy \u017cydowskiej. Wielu \u017byd\u00f3w za\u0142o\u017cy\u0142o tu prywatne pensjonaty oraz koszerne restauracje. W 1908 r. Towarzystwo Opieki nad Umys\u0142owo i Nerwowo Chorymi \u017bydami za\u0142o\u017cy\u0142o sanatorium \u201eZofi\u00f3wka\u201d, posiadaj\u0105ce 40 miejsc dla kobiet i 40 dla m\u0119\u017cczyzn. W 1945 r. zak\u0142ad dysponowa\u0142 ju\u017c 275 \u0142\u00f3\u017ckami. W 1919 r. w prywatnej willi Towarzystwo \u201eBrijus\u201d za\u0142o\u017cy\u0142o drugie sanatorium, prowadzone przez Maksymiliana Augartena, pod nazw\u0105 \u201eHaszehefet\u201d (\u201eGru\u017alica\u201d).<\/span><\/p>\n

By\u0142y te\u017c inicjatywy prywatne, zar\u00f3wno charytatywne, jak prowadzone dla zysku. W 1907 r. Abraham Grycman zakupi\u0142 will\u0119 przy ul. \u015awiderskiej, gdzie urz\u0105dzono kuchni\u0119 dla biednych i chorych. Z kolei sp\u00f3\u0142ka Krukowskiego, Wizela i Higiera zbudowa\u0142a murowan\u0105, prywatn\u0105 lecznic\u0119 \u201eMart\u00f3w\u201d. Przyjmowa\u0142a ona osoby z chorobami kr\u0105\u017cenia i przemiany materii. By\u0142y tam urz\u0105dzenia do k\u0105pieli elektrycznych, hydroterapii, lampy kwarcowe, mo\u017cna by\u0142o za\u017cywa\u0107 k\u0105pieli z igliwia i solankowych. By\u0142 to zak\u0142ad przeznaczony dla os\u00f3b zamo\u017cnych, wyposa\u017cony w jadalnie i salony. Budynek mie\u015bci si\u0119 przy ul. S\u0142owackiego, obecnie jest tu liceum og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105ce.  Przy obecnej ul. Samorz\u0105dowej 19a stoi budynek dawnego pensjonatu Wachtmanna, gdzie w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej mie\u015bci\u0142 si\u0119 szpital zaka\u017any.  Willa \u201eNowo\u015b\u0107\u201d, przy obecnej ul. Ko\u015bciuszki, nale\u017ca\u0142a do prezesa zarz\u0105du gminy \u017cydowskiej Pinkasa Kacenelbogena. S\u0142ynne by\u0142o uzdrowisko Abrama i Szymona Gurewicz\u00f3w przy obecnej ul. Armii Krajowej 8. Okaza\u0142y, drewniany budynek w stylu \u015bwidermajer powstawa\u0142 w latach 1906\u20131921. W czasach rozkwitu m\u00f3g\u0142 pomie\u015bci\u0107 80 go\u015bci. By\u0142a tu czytelnia, bawialnia, sala koncertowa z fortepianem, park w stylu angielskim. Budynek wyposa\u017cony by\u0142 w bie\u017c\u0105c\u0105 wod\u0119, kanalizacj\u0119, telefon. W listopadzie 2014 r. budynek kupili nowi w\u0142a\u015bciciele z zamiarem urz\u0105dzenia w nim zak\u0142adu leczniczego, obiecuj\u0105c przeznaczy\u0107 jedno skrzyd\u0142o na cele lokalnej spo\u0142eczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

W 1916 r. Otwock uzyska\u0142 prawa miejskie i obecn\u0105 nazw\u0119. W\u00f3wczas powsta\u0142a tak\u017ce samodzielna gmina \u017cydowska, wcze\u015bniej otwoccy \u017bydzi nale\u017celi do gminy w Karczewie. Z pocz\u0105tkiem XX w. zbudowano w Otwocku synagog\u0119 Reinforda przy ul. G\u00f3rnej 6. W willi \u201eR\u00f3\u017ca\u201d w tym samym czasie powsta\u0142a niewielka synagoga dla ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w litewskich. Dotychczasowe miejsca modlitwy nie mog\u0142y pomie\u015bci\u0107 wiernych. Murowana synagoga w stylu klasycystycznym, zaprojektowana przez Eugeni\u0119 Jab\u0142o\u0144sk\u0105, stan\u0119\u0142a wi\u0119c w 1927 r. na posesji Szlamy i Chawy Goldberg\u00f3w. Obok synagogi wzniesiono dom modlitwy dla 10 zdolnych student\u00f3w litewskich jesziw oraz bibliotek\u0119. W 1928 r. powsta\u0142a kolejna synagoga, du\u017ca, dwukondygnacyjna, w stylu modernistycznym, zaprojektowana przez Marcina Weinfelda. By\u0142a ona podzielona na synagog\u0119 \u201eletni\u0105\u201d i \u201ezimow\u0105\u201d.  Rok p\u00f3\u017aniej powsta\u0142a synagoga przy ul. W\u0105skiej 30. W Otwocku rezydowali cadycy z Parysowa, Mszczonowa, D\u0119blina i Kozienic. W 1938 r. w mie\u015bcie by\u0142o 20 prywatnych dom\u00f3w modlitwy, z czego 18 dzia\u0142a\u0142o bez zezwolenia.<\/span><\/p>\n

W Otwocku kipia\u0142o \u017cydowskie \u017cycie spo\u0142eczne i polityczne. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 mia\u0142a sw\u00f3j w\u0142asny dodatek do tygodnika \u201e\u017bycie Otwockie\u201d. Szczeg\u00f3lnie silne by\u0142y tu wp\u0142ywy syjonistyczne. Dzia\u0142a\u0142y tu wszystkie partie syjonistyczne oraz kobieca organizacja WIZO. W 1921 r. powo\u0142ano Zwi\u0105zek Syjonistyczny \u201eKadima\u201d. Dzia\u0142a\u0142y liczne \u017cydowskie organizacje charytatywne \u2013 tradycyjna Bikur Cholim, religijne Towarzystwo Wspierania Biednych Chorych \u201eTomchaj Cholim\u201d, Towarzystwo Ochrony Zdrowia (TOZ), prowadz\u0105ce ochronk\u0119 i lecznic\u0119, Towarzystwo Utrzymywania Rabin\u00f3w im. Nadrabina Modrzyckiego \u201eFifert Izrael\u201d, Towarzystwo Opieki nad Biednymi Gru\u017aliczochorymi \u017bydami \u201eChim Szel Tajro\u201d i inne. Organizacje kulturalno-o\u015bwiatowe prowadzi\u0142o kilka szk\u00f3\u0142 religijnych, m.in. szko\u0142\u0119 towarzystwa Tarbut.<\/span><\/p>\n

\u017bywe by\u0142o r\u00f3wnie\u017c \u017cycie kulturalne. Dzia\u0142a\u0142 Dom Ludowy, w kt\u00f3rym odbywa\u0142y si\u0119 odczyty, przedstawienia amatorskie, kursy hebrajskiego, angielskiego i polskiego organizowane przez stowarzyszenie Tarbut. Dzia\u0142a\u0142o \u017bydowskie Stowarzyszenie Kultury \u017bydowskiej w Otwocku, Stowarzyszenie Zjednoczonych Szk\u00f3\u0142 \u017bydowskich, Zwi\u0105zek Rodzic\u00f3w \u017bydowskich oraz Towarzystwo Popierania Budowy Szk\u00f3\u0142 Powszechnych, czynne przy dw\u00f3ch istniej\u0105cych w mie\u015bcie \u017cydowskich szko\u0142ach powszechnych. Pierwsz\u0105 szko\u0142\u0119, nr 2, otwarto w 1919 r. przy ul. Karczewskiej, w lokalu wynaj\u0119tym od rodziny Borenstein\u00f3w. Druga, nr 4, mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy ul. Staszica, a od 1937 r. w nowym budynku przy ul. Szkolnej. Po uko\u0144czeniu szko\u0142y podstawowej dzieci \u017cydowskie mog\u0142y kontynuowa\u0107 nauk\u0119 w Gimnazjum Koedukacyjnym przy ul. Warszawskiej.<\/span><\/p>\n

By\u0142 kluby sportowe: Hapoel, Klub Sportowy Wulkan oraz \u017bydowski Klub Sportowy Nordija. W Otwocku funkcjonowa\u0142y tak\u017ce stowarzyszenia bran\u017c zawodowych, cechy oraz Kooperatywa Rzemie\u015blnik\u00f3w \u017byd\u00f3w. Istnia\u0142 tak\u017ce Zwi\u0105zek W\u0142a\u015bcicieli Sanatori\u00f3w i Pensjonat\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Po odzyskaniu przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci zawarto w Otwocku porozumienie w sprawie rz\u0105dzenia miastem, na mocy kt\u00f3rego chrze\u015bcija\u0144skich radnych mia\u0142o by\u0107 13, a \u017cydowskich \u2013 11 (cho\u0107 to \u017bydzi stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w). Burmistrzem miasta mia\u0142 by\u0107 chrze\u015bcijanin, wiceburmistrzem \u2013 \u017byd. W Radzie Miejskiej Otwocka zasiadali \u017cydowscy lekarze, kupcy oraz w\u0142a\u015bciciele pensjonat\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W okresie mi\u0119dzywojennym Otwock bardzo szybko sie rozwija\u0142, w czym ogromn\u0105 rol\u0119 odgrywali miejscowi \u017bydzi. W 1917 r. 85% handlu znajdowa\u0142o si\u0119 w r\u0119kach \u017cydowskich. W 1939 r. 80% sklep\u00f3w i warsztat\u00f3w posiadali \u017bydzi. Zajmowali pierwsze miejsca zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d szewc\u00f3w, krawc\u00f3w, fryzjer\u00f3w, fotograf\u00f3w, zegarmistrz\u00f3w, poligraf\u00f3w, kamasznik\u00f3w, tapicer\u00f3w, rymarzy, czapnik\u00f3w. Byli te\u017c w\u0142a\u015bcicielami ponad po\u0142owy nieruchomo\u015bci na terenie Otwocka. Centrum miejscowego handlu stanowi\u0142 copi\u0105tkowy jarmark.<\/span><\/p>\n

Spo\u0142eczno\u015b\u0107 miasta do dzisiaj dobrze wspomina posta\u0107 legendarnego doktora W\u0142adys\u0142awa Wajdenfelda, kt\u00f3ry by\u0142 lekarzem szkolnym w miejscowym gimnazjum. W 1936 r. kupi\u0142 posesj\u0119, na kt\u00f3rej w 1915 r. mieszka\u0142 J\u00f3zef Pi\u0142sudski. Wajdenfeld przekaza\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 posesji Radzie Miejskiej, kt\u00f3ra wybudowa\u0142a tam obelisk ku czci Marsza\u0142ka. Obelisk stoi u zbiegu obecnych ulic Ko\u015bciuszki i Chopina. W \u015brodowisku otwockich \u017byd\u00f3w wzrasta\u0142a p\u00f3\u017aniejsza dzia\u0142aczka Rady Pomocy \u017byd\u00f3w \u201e\u017begota\u201d, ratuj\u0105ca \u017cydowskie dzieci Irena Sendlerowa. Jej ojciec, dr Krzy\u017canowski, leczy\u0142 nieraz bezp\u0142atnie otwockich \u017byd\u00f3w. Po jego \u015bmierci gmina \u017cydowska zaproponowa\u0142a pomoc finansow\u0105 dla ma\u0142ej Ireny.<\/span><\/p>\n

W 1927 r. na 11 350 sta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w przypada\u0142o 16 177 kuracjuszy. W 1929 r. ponad 76% letnik\u00f3w spo\u015br\u00f3d 14 813, kt\u00f3rzy przyjechali do Otwocka, stanowili \u017bydzi. W 1939 r. w mie\u015bcie \u017cy\u0142o ok. 10 tys. \u017byd\u00f3w, stanowi\u0105c 55% og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

1 wrze\u015bnia 1939 r. Otwock zosta\u0142 zbombardowany przez Niemc\u00f3w. \u0141adunek trafi\u0142 m.in. w budynek zak\u0142adu leczniczego towarzystwa \u201eCentos\u201d przy Glinieckiej, gdzie przebywa\u0142o 180 dzieci. Siedmioro zgin\u0119\u0142o, 32 zosta\u0142o ci\u0119\u017cko rannych.<\/span><\/p>\n

Od pocz\u0105tku okupacji niemieckiej \u017bydzi zostali poddani szykanom ze strony Niemc\u00f3w: obcinaniu br\u00f3d, rabowaniu mieszka\u0144, sklep\u00f3w, biciu. Cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w zosta\u0142a zmuszona do pracy w koszarach.  W pa\u017adzierniku 1939 r. Niemcy spalili otwockie synagogi. Od listopada 1939 r. \u017bydzi musieli nosi\u0107 opaski z Gwiazd\u0105 Dawida i oznacza\u0107 swoje sklepy. Od marca 1940 r. ich maj\u0105tek podlega\u0142 kontroli w\u0142adz niemieckich. Od 1940 r. \u017bydzi nie mogli korzysta\u0107 z kolei, kolejek podmiejskich i publicznych \u015brodk\u00f3w transportu. W tym roku w ca\u0142ym Generalnym Gubernatorstwie rozwi\u0105zano stowarzyszenia \u017cydowskie, z wyj\u0105tkiem tych o charakterze opieku\u0144czym.<\/span><\/p>\n

31 grudnia 1939 r. utworzono w Otwocku Judenrat. Latem 1940 r. wywieziono kilkudziesi\u0119ciu m\u0142odych \u017byd\u00f3w do obozu pracy przymusowej w Tyszowcach na Lubelszczy\u017anie \u2013 Judenrat musia\u0142 dostarczy\u0107 robotnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

4 listopada 1940 r. Niemcy utworzyli w Otwocku getto, w kt\u00f3rym zgromadzili oko\u0142o 12 tys. \u017byd\u00f3w. Sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z trzech dzielnic: \u201emiasteczkowej\u201d, \u201e\u015brodkowej\u201d oraz \u201ekuracyjnej\u201d (teren sanatorium \u201eBrijus\u201d, zak\u0142ad \u201eZofi\u00f3wka\u201d i zak\u0142ad towarzystwa \u201eCentos\u201d). Nad przeprowadzk\u0105 \u017byd\u00f3w do getta nadz\u00f3r sprawowa\u0142a \u017cydowska Policja Getta w Otwocku, kt\u00f3rej komisariat mie\u015bci\u0142 si\u0119 przy Samorz\u0105dowej 9. Pocz\u0105tkowo na wyj\u015bcie z getta obowi\u0105zywa\u0142y przepustki, jednak uniewa\u017cniono je 29 maja 1941 r. pod pretekstem tyfusu. W okresie okupacji niemieckiej \u017bydzi stracili g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o dochod\u00f3w, jakim byli letnicy i kuracjusze. Zajmowali si\u0119 wyprzeda\u017c\u0105 swojego dobytku lub szmuglowaniem \u017cywno\u015bci, co cz\u0119sto robi\u0142y dzieci. Judenrat uruchomi\u0142 Wydzia\u0142 Opieki Spo\u0142ecznej, kt\u00f3ry m.in. zajmowa\u0142 si\u0119 pomoc\u0105 lekarsk\u0105, prawn\u0105, zbi\u00f3rkami datk\u00f3w i odzie\u017cy.<\/span><\/p>\n

Pod koniec 1941 r. nasili\u0142 si\u0119 w getcie g\u0142\u00f3d i choroby. Uruchomiono w nim w\u00f3wczas utrzymuj\u0105cy si\u0119 ze sk\u0142adek o\u015brodek zdrowia TOZ, kt\u00f3ry przeprowadza\u0142 m.in. akcje szczepie\u0144 przeciwko durowi brzusznemu, do\u017cywia\u0142 r\u00f3wnie\u017c dzieci. Wci\u0105\u017c funkcjonowa\u0142o sanatorium przeciwgru\u017alicze \u201eBrijus\u201d oraz zak\u0142ad dla nerwowo i umys\u0142owo chorych \u201eZofi\u00f3wka\u201d \u2013 jedyne w Generalnym Gubernatorstwie specjalistyczne o\u015brodki lecznicze dla \u017byd\u00f3w. Przebywa\u0142o tam wielu intelektualist\u00f3w \u017cydowskich, co pozwoli\u0142o utrzymanie \u017cycia kulturalnego. Utworzono grup\u0119 literack\u0105 pod kierunkiem Kalmana Lisa, dyrektora \u201eCentosu\u201d. Powsta\u0142 Komitet Krzewienia Literatury \u017bydowskiej, kt\u00f3ry organizowa\u0142 wyk\u0142ady. Dzia\u0142a\u0142a amatorska grupa aktorska.<\/span><\/p>\n

W pogarszaj\u0105cych si\u0119 warunkach w getcie ponad 2 tys. \u017byd\u00f3w zmar\u0142o z g\u0142odu i chor\u00f3b. 19 sierpnia 1942 r. Niemcy rozpocz\u0119li akcj\u0119 likwidacji dzielnicy \u017cydowskiej. Do getta wjecha\u0142y ci\u0119\u017car\u00f3wki z Ukrai\u0144cami, a przez megafon og\u0142oszono, \u017ce pod gro\u017ab\u0105 spalenia dzielnicy nale\u017cy wyj\u015b\u0107 z dom\u00f3w. Nast\u0119pnie wszyscy mieszka\u0144cy musieli stawi\u0107 si\u0119 na placu przy ul. G\u00f3rnej, w pobli\u017cu tor\u00f3w kolejowych. Sp\u0119dzano \u017byd\u00f3w na plac, strzelaj\u0105c do nich. Zgromadzono tam 8 tys. ludzi. Cz\u0119\u015b\u0107 lekarzy \u201eBrijusa\u201d i \u201eZofi\u00f3wki\u201d pope\u0142ni\u0142o samob\u00f3jstwo w czasie likwidacji. Pozosta\u0142ych pracownik\u00f3w i chorych sp\u0119dzono do pawilonu pierwszego w Zofi\u00f3wce. Ci\u0119\u017cej chorych rozstrzelano na miejscu. Dzieciom Niemcy rostrzaskiwali g\u0142owy. W sumie zgin\u0119\u0142o w sanatorium tego dnia 140 os\u00f3b. Zamordowano r\u00f3wnie\u017c dzieci z o\u015brodka \u201eCentos\u201d oraz personel. Po po\u0142udniu 8 tys. otwockich \u017byd\u00f3w za\u0142adowano do 50 wagon\u00f3w towarowych, po czym wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu Treblinka, gdzie zgin\u0119li 20 lub 21 sierpnia 1942 roku. Przez kilka nast\u0119pnych tygodni \u017cydowscy policjanci, kt\u00f3rych pozostawiono na miejscu, musieli uprz\u0105tn\u0105\u0107 getto oraz pomaga\u0107 wyci\u0105ga\u0107 pozosta\u0142ych \u017byd\u00f3w z kryj\u00f3wek. Znalezione osoby rozstrzeliwano, grzebi\u0105c w zbiorowych mogli\u0142ach na terenie getta (najwi\u0119ksza znajduje si\u0119 przy ul. Reymonta, inne pomi\u0119dzy ul. G\u00f3rn\u0105 i Staszica, na terenie \u201eZofi\u00f3wki\u201d oraz w pobli\u017cu zak\u0142ad\u00f3w \u201eMarpe\u201d i \u201eCentos\u201d).Og\u00f3\u0142em zamordowano w ten spos\u00f3b od 3 do 4 tys. os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Nieliczni \u017bydzi otwoccy ocaleli dzi\u0119ki pomocy Polak\u00f3w, cho\u0107 by\u0142y tak\u017ce przypadki wydawania Niemcom \u017byd\u00f3w przez Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Dzieci \u017cydowskie z Otwocka bywa\u0142y oddawane siostrom zakonnym. Siostry Ludwika Ma\u0142kiewicz i Krystyna Bykowska uratowa\u0142y Rut Noy i nast\u0119pnie odda\u0142y j\u0105 rodzicom, kt\u00f3rzy przetrwali w Warszawie, za co dosta\u0142y tytu\u0142 Sprawiedliwych W\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata. Krystyna Da\u0144ko otrzyma\u0142a medal za pomoc kole\u017cance z \u0142awki szkolnej, Lusi Kokoszko i jej rodzinie, kt\u00f3rej uda\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 schronienie w Warszawie i przetrwa\u0107 wojn\u0119. Lech i Halina Wittingowie pomogli prze\u017cy\u0107 \u017cydowskim s\u0105siadom. Romana i Stanis\u0142aw Rekrajtisowie ukrywali cz\u0119\u015b\u0107 rodziny B\u0142\u0119dowskich. Emma Fiebig, piel\u0119gniarka z \u201eZofi\u00f3wki\u201d, pomog\u0142a pracuj\u0105cemu tu dr Sierpi\u0144skiemu wydosta\u0107 si\u0119 z getta. Zamieszkiwa\u0142 u niej przez miesi\u0105c, by potem do\u0142\u0105czy\u0107 do Gwardii Ludowej. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo S\u0142onimskich za\u0142atwi\u0142o aryjskie dokumenty i udzieli\u0142o schronienia wielu \u017cydowskim rodzinom w swoich willach na terenie Otwocka. Aleksandra Szpakowska uratowa\u0142a ma\u0142\u0105 dziewczynk\u0119, Marysi\u0119 Osowieck\u0105, kt\u00f3r\u0105 znalaz\u0142a na komisariacie. Rodzina Zdu\u0144skich ukrywa\u0142a skutecznie rodzin\u0119 Brzostk\u00f3w. Zygmunt Buszmic otrzyma\u0142 wsparcie Jana Ja\u0144czaka, kelnera w restauracji jego rodzic\u00f3w, oraz brata Jana, Stanis\u0142awa. Obaj bracia otrzymali medal Sprawiedliwych W\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata. Maria Kukulska z c\u00f3rk\u0105 Ann\u0105 ukrywa\u0142y wielu \u017byd\u00f3w, m.in. w wynaj\u0119tych mieszkaniach w \u015awidrze i Otwocku. Gdy doniesiono na ni\u0105, musia\u0142a zap\u0142aci\u0107 \u0142ap\u00f3wk\u0119 za aresztowanych. Rodzina D\u0119bickich zatrudnia\u0142a pokoj\u00f3wk\u0119, Blim\u0119 Fryd, na aryjskich papierach. Albin Szerepko ukrywa\u0142 dzieci swojego kierowcy. Bronis\u0142aw Marchlewicz, kierownik komisariatu policji w Otwocku, by\u0142 jednocze\u015bnie oficerem Armii Krajowej. Zwalnia\u0142 \u017byd\u00f3w przyprowadzanych na komisariat, nie kara\u0142 \u017byd\u00f3w za przekroczenie granic getta, chroni\u0142 przed aresztowaniam. Zosta\u0142 w czasach stalinowskich skazany na 6 lat wi\u0119zienia. To on umo\u017cliwi\u0142 zabranie Marysi Osowieckiej z komisariatu. Instytut Yad Vashem odznaczy\u0142 go po\u015bmiertnie. Marceli i Janina G\u00f3rscy uratowali swoich wsp\u00f3lnik\u00f3w, dziel\u0105c si\u0119 z nimi pieni\u0119dzmi w czasie wojny i urz\u0105dzaj\u0105c im kryj\u00f3wk\u0119. Rodzina Filejk\u00f3w ukrywa\u0142a w swoim domu w Otwocku pi\u0105tk\u0119 \u017cydowskich uchod\u017ac\u00f3w. Mimo \u017ce m\u0105\u017c, Boles\u0142aw, kaza\u0142 si\u0119 \u017bydom wynie\u015b\u0107, \u017cona, p\u00f3\u017aniej odznaczona medalem Sprawiedliwych W\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata, uprosi\u0142a go, \u017ceby mogli zosta\u0107.<\/span><\/p>\n

Po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych w Otwocku powsta\u0142 Komitet \u017bydowski. W sk\u0142ad jego Zarz\u0105du weszli m. in.: H. Hakien (przewodnicz\u0105cy), J. Cwajgbaum, I. Cynamon, Ch. Lejbman. 2 pa\u017adziernika 1946 r. w Komitecie zarejestrowanych by\u0142o 391 os\u00f3b. Dalsze losy \u017byd\u00f3w z Otwocka nie s\u0105 dobrze znane. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ocala\u0142ych w kolejnych latach opu\u015bci\u0142a Polsk\u0119.<\/span><\/p>\n

Synagog\u0119 Reinforda przystosowano na potrzeby miejskiej \u0142a\u017ani (dwie pozosta\u0142e b\u00f3\u017cnice nie zosta\u0142y po wojnie odbudowane); przetrwa\u0142a r\u00f3wnie\u017c stoj\u0105ca obok mykwa. W 1999 r. oba obiekty przekazano Warszawskiej Gminie Wyznaniowej \u017bydowskiej. Wkr\u00f3tce potem budynki zburzono, a na ich miejscu zbudowano centrum handlowe \u201eGaleria Otwock\u201d. W 2009 r. ods\u0142oni\u0119to przed gmachem tablic\u0119 z napisem \u201eW tym miejscu przy ul. G\u00f3rnej 6 znajdowa\u0142 si\u0119 budynek synagogi i mykwy. W 1939 r. w mie\u015bcie mieszka\u0142o ok. 11 tys. \u017byd\u00f3w. Pami\u0119ci \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Otwocka\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

BIBLIOGRAFIA<\/strong><\/span><\/p>\n

Isker-buch; Otwock-Karczew, <\/em>red. Sh. Kanc, Tel Awiw 1968.<\/span><\/p>\n

Lewandowski R., Kronenberg, Andriolli i Wilegiatura. Podwarszawskie letniska linii otwockiej<\/em>, J\u00f3zef\u00f3w 2012.<\/span><\/p>\n

Perechodnik C., Spowied\u017a, <\/em>Warszawa 2011.<\/span><\/p>\n

Prowincja noc. \u017bycie i zag\u0142ada \u017byd\u00f3w w dystrykcie warszawskim<\/em>, red. B. Engelking, J. Leociak, D. Libionka, Warszawa 2007.<\/span><\/p>\n

Rakowski S., Aby \u015blad nie pozosta\u0142… \u017bydzi Otwoccy <\/em>\u2013 zag\u0142ada i pami\u0119\u0107<\/em>, Otwock 2012.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi otwoccy. Dzieje \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci Otwocka<\/em>, \u201eOtwockie zeszyty muzealne\u201d 2008, nr 2.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n