{"id":84044,"date":"2021-04-11T17:09:44","date_gmt":"2021-04-11T15:09:44","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=84044"},"modified":"2021-04-04T18:44:14","modified_gmt":"2021-04-04T16:44:14","slug":"26-09-55","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=84044","title":{"rendered":"Historia kaliskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej"},"content":{"rendered":"

KALISZ. MA\u0141\u017bONKOWIE JAKUB I SARA SZER WRAZ Z RODZE\u0143STWEM JAKUBA (1933)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Historia kaliskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Wirtualny Sztetl<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

GALERIA<\/a><\/strong><\/span>
\n<\/p>\n

Pierwsi \u017bydzi przybyli do Kalisza w po\u0142owie XII w. za panowania ksi\u0119cia Mieszka Starego, chroni\u0105c si\u0119 przed prze\u015bladowaniami w Czechach i Niemczech. Ju\u017c w XIII w. zorganizowana by\u0142a tu gmina \u017cydowska (kaha\u0142), jedna z najznaczniejszych w Wielkopolsce i na ziemiach polskich. \u017bydzi zarz\u0105dzali kr\u00f3lewsk\u0105 mennic\u0105, o czym \u015bwiadcz\u0105 monety, tzw. brakteaty (wybijane jednostronnie na cienkiej blaszce, typowe dla \u015bredniowiecza), z napisami w j\u0119zyku hebrajskim, niew\u0105tpliwie bite przez \u017cydowskich mincerzy.<\/span><\/p>\n

Jednym z najwa\u017cniejszych wydarze\u0144 w dziedzinie pocz\u0105tk\u00f3w \u017cydowskiego osadnictwa w Polsce by\u0142o nadanie w 1264 r. przez ksi\u0119cia Boles\u0142awa Pobo\u017cnego tzw. Statutu Kaliskiego, t.j. przywileju okre\u015blaj\u0105cego w punktach kwestie dla \u017byd\u00f3w szczeg\u00f3lnie istotne. Statut by\u0142 szczeg\u00f3lnym dokumentem, kt\u00f3ry zapewnia\u0142 pe\u0142ne bezpiecze\u0144stwo \u017bydom, ich wsp\u00f3lnotom i maj\u0105tkom. Tekst, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z wielu paragraf\u00f3w i klauzul, odzwierciedla\u0142 wra\u017cliwo\u015b\u0107 w\u0142adcy na potrzeby ma\u0142ej grupy poddanych. Okre\u015bli\u0142 ich status prawny jako ludzi wolnych, bezpo\u015brednio podleg\u0142ych ksi\u0119ciu i przez niego s\u0105dzonych. Gwarantowa\u0142 ochron\u0119 \u017cycia i mienia oraz prawo do posiadania synagog i cmentarzy. Unormowa\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 zawodow\u0105 \u2013 handlow\u0105 i kredytowo-pieni\u0119\u017cn\u0105 oraz zabezpiecza\u0142 przed samowol\u0105 chrze\u015bcija\u0144skich s\u0105siad\u00f3w. Boles\u0142aw Pobo\u017cny zabroni\u0142 pos\u0105dza\u0107 \u017byd\u00f3w o u\u017cywanie krwi chrze\u015bcija\u0144skich dzieci do cel\u00f3w rytualnych, poniewa\u017c judaizm zakazuje u\u017cywania jakiejkolwiek krwi. Co wi\u0119cej, orzek\u0142, i\u017c ka\u017cdy chrze\u015bcijanin, kt\u00f3ry fa\u0142szywie oskar\u017cy \u017byda o t\u0119 zbrodni\u0119, ma ponie\u015b\u0107 tak\u0105 sam\u0105 kar\u0119, jak\u0105 otrzyma\u0142by \u00f3w \u017byd, gdyby wysuni\u0119te pod jego adresem zarzuty okaza\u0142y si\u0119 prawdziwe. W 1364 r. na r\u0119ce kaliskiego \u017byda, Falkena, kr\u00f3l Kazimierz Wielki z\u0142o\u017cy\u0142 potwierdzenie praw dla wszystkich \u017byd\u00f3w zamieszkuj\u0105cych ziemie polskie. Na podkre\u015blenie zas\u0142uguje fakt, \u017ce Statut by\u0142 najbardziej znacz\u0105cym dokumentem wydanym dla \u017byd\u00f3w w dawnej Polsce, \u015bwiadcz\u0105cym o poszanowaniu odmienno\u015bci religijnej i wyznaniowej. Wraz z wprowadzonymi p\u00f3\u017aniej uzupe\u0142nieniami, normowa\u0142 stan publiczno-prawny tej spo\u0142eczno\u015bci do ko\u0144ca istnienia I Rzeczypospolitej.<\/span><\/p>\n

Po przeniesieniu centrum osadniczego Kalisza na obecne miejsce i lokacji miasta dokonanej ok. 1257 r. przez ksi\u0119cia Boles\u0142awa Pobo\u017cnego, \u017bydzi zamieszkali w jego po\u0142udniowo-zachodniej cz\u0119\u015bci, pomi\u0119dzy bram\u0105 Piskorzewsk\u0105 a Ko\u0144skim Targiem. W roku 1285 r. Przemys\u0142 II zatwierdzi\u0142 sprzeda\u017c cz\u0119\u015bci gruntu na Rypinku z przeznaczeniem na za\u0142o\u017cenie cmentarza \u017cydowskiego. W 1287 r. kaliski kaha\u0142 wzi\u0105\u0142 w dzier\u017caw\u0119 od rycerza Rufina teren na wzg\u00f3rzu, na granicy wsi Dobrzec i Rypinek, aby poszerzy\u0107 obszar nekropolii. Czynsz za cmentarz op\u0142acany by\u0142 pieprzem, szafranem i korzeniami. Przez ca\u0142e wieki miejsce to s\u0142u\u017cy\u0142o wyznawcom religii moj\u017ceszowej. W po\u0142owie XIV w. istnia\u0142a w Kaliszu dzielnica \u017cydowska, kt\u00f3rej centralnym punktem by\u0142a synagoga. Zezwolenie na jej budow\u0119 wyda\u0142 kr\u00f3l Kazimierz Wielki w 1358 r. Najstarsza \u015bwi\u0105tynia by\u0142a zapewne drewniana, ale jej dok\u0142adana lokalizacja nie jest znana. Gmina dopiero w 1659 r. wykupi\u0142a plac na tzw. Rozmarku, gdzie postawiono synagog\u0119 murowan\u0105. Dzia\u0142a\u0142a przy niej szko\u0142a \u017cydowska. Wychodz\u0105ca z naro\u017cnika rynku ulica \u017bydowska by\u0142a g\u0142\u00f3wn\u0105 arteri\u0105 dzielnicy (obecnie nosi nazw\u0119 ul. Z\u0142otej). W 1555 r. kr\u00f3l Zygmunt August zagwarantowa\u0142 kaliskim \u017bydom prawo prowadzenia swobodnego handlu, za\u015b w 1676 r. Jan III Sobieski w obecno\u015bci w\u0142adz administracyjnych potwierdzi\u0142 wa\u017cno\u015b\u0107 Statutu Kaliskiego.<\/span><\/p>\n

Po okresie handlowej prosperity po\u0142o\u017cenie kaliskiej gminy uleg\u0142o znacznemu pogorszeniu, zw\u0142aszcza w XVI w., kiedy to kaha\u0142 popad\u0142 w du\u017ce zad\u0142u\u017cenie \u2013 w owym czasie \u017bydzi mogli zajmowa\u0107 w Kaliszu jedynie 6 dom\u00f3w, a za ka\u017cdy dom ponad t\u0119 liczb\u0119 mieli p\u0142aci\u0107 na rzecz miasta po grzywnie. W 1565 r. posiadali oni 18 dom\u00f3w, a w 1579 r. 170 \u017byd\u00f3w op\u0142aca\u0142o pog\u0142\u00f3wne w wysoko\u015bci 130 z\u0142otych polskich. W XVI i XVII w. wyznawcy religii moj\u017ceszowej zajmowali si\u0119 powszechnie handlem, udzielaniem po\u017cyczek oraz rzemios\u0142ami \u2013 np. rze\u017anictwem, krawiectwem, piekarstwem, tkactwem i z\u0142otnictwem.<\/span><\/p>\n

Dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105 ze wzgl\u0119du na jej ciasn\u0105 zabudow\u0119 trawi\u0142y cz\u0119ste po\u017cary. Do najtragiczniejszych nale\u017ca\u0142a po\u017coga, kt\u00f3ra w 1792 r. spustoszy\u0142a ca\u0142e miasto. Sp\u0142on\u0119\u0142a w\u00f3wczas bo\u017cnica oraz wszystkie domy w \u017cydowskiej cz\u0119\u015bci miasta. Wed\u0142ug spisu dokonanego z 1793 r. \u017bydzi zamieszkuj\u0105cy w obr\u0119bie ulic Z\u0142otej i Garbarskiej z zau\u0142kami \u017cyli w 91 domach, a gmina posiada\u0142a mykw\u0119, synagog\u0119, cmentarz, przytu\u0142ek i koszerne jatki. W 1804 r. mieszka\u0142o w Kaliszu 2113 \u017byd\u00f3w (30% ludno\u015bci miasta).<\/span><\/p>\n

Od 1828 r. wyznawcy religii moj\u017ceszowej mogli mieszka\u0107 jedynie w obr\u0119bie wydzielonej cz\u0119\u015bci miasta. Jednak na mocy specjalnych zezwole\u0144 23 domy poza obszarem dzielnicy by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 \u017cydowsk\u0105. W 1836 r. otwarto \u017cydowski szpital, a w 1875 r. \u2013 szko\u0142\u0119 z j\u0119zykiem rosyjskim. Tragicznie zapisa\u0142 si\u0119 w dziejach miasta rok 1852, kiedy to okrutne \u017cniwo zebra\u0142a epidemia cholery. Tego samego roku wybuch\u0142 tak\u017ce po\u017car. Sp\u0142on\u0119\u0142o 157 dom\u00f3w nale\u017c\u0105cych do \u017byd\u00f3w. Zniszczeniu uleg\u0142a r\u00f3wnie\u017c stara synagoga. Odbudowana bo\u017cnica nie dor\u00f3wna\u0142a kszta\u0142tem architektonicznym poprzedniczce.<\/span><\/p>\n

W 1876 r. w\u0142adze miejskie podj\u0119\u0142y decyzj\u0119 o przebudowie obszaru miasta zamieszkiwanego przez \u017byd\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w przesiedlono za przecinaj\u0105c\u0105 go odnog\u0119 Prosny. Tutaj te\u017c zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 ma\u0142e \u017cydowskie fabryczki, g\u0142\u00f3wnie koronkarskie. Wraz z post\u0119puj\u0105cym uprzemys\u0142owieniem \u017bydzi zasilali te\u017c szeregi robotnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cliwo\u015b\u0107 zamieszkiwania na obszarze ca\u0142ego miasta spowodowa\u0142a w II po\u0142owie XIX w. wzrost liczebno\u015bci \u017byd\u00f3w w Kaliszu \u2013 w 1875 r. stanowili 45% og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w. Zamo\u017cniejsi nabywali oni parcele i wznosili reprezentacyjne kamienice w r\u00f3\u017cnych punktach miasta, r\u00f3wnie\u017c przy G\u0142\u00f3wnym Rynku, nieopodal ratusza. Kolejne lata przynios\u0142y jednak emigracj\u0119 wielu m\u0142odych ludzi. W 1908 r., wed\u0142ug oficjalnych danych, 14 318 os\u00f3b, t.j. 36% og\u00f3\u0142u ludno\u015bci, stanowili wyznawcy judaizmu.<\/span><\/p>\n

W drugiej po\u0142owie XIX w. kaliscy \u017bydzi przejawiali na og\u00f3\u0142 sympatie niepodleg\u0142o\u015bciowe. Przyk\u0142adem takiej postawy mo\u017ce by\u0107 uroczysta modlitwa w intencji arcybiskupa Antoniego Fija\u0142kowskiego, metropolity warszawskiego, wykazuj\u0105cego si\u0119 zdecydowan\u0105 postaw\u0105 wobec w\u0142adz rosyjskich w czasie manifestacji patriotycznych, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce 14 pa\u017adziernika 1861 r. w synagodze. Na uroczysto\u015b\u0107 licznie przybyli \u017bydzi oraz chrze\u015bcijanie. Nast\u0119pnego dnia nabo\u017ce\u0144stwo w tej intencji odprawione zosta\u0142o w ko\u015bciele katolickim. W 1863 r. \u017byd\u00f3wki kaliskie wyhaftowa\u0142y chor\u0105giew bojow\u0105 dla powsta\u0144c\u00f3w walcz\u0105cych na tym terenie, z napisem \u201eWalecznym braciom Polakom od Polek-Izraelitek z Kalisza\u201d.<\/span><\/p>\n

Po upadku powstania styczniowego sytuacja spo\u0142eczna i ekonomiczna by\u0142a trudna. Nasili\u0142y si\u0119 represje zaborcy. Dopiero przywr\u00f3cenie miastu rangi stolicy guberni (1866) i budowa kolei \u017celaznej (1902), da\u0142y impuls do rozwoju Kalisza oraz poprawy warunk\u00f3w \u017cycia spo\u0142ecznego.<\/span><\/p>\n

Czarnym dniem dla kaliskich wyznawc\u00f3w judaizmu by\u0142 26 czerwca 1878 r. W\u00f3wczas w czasie procesji Bo\u017cego Cia\u0142a wybuch\u0142y gwa\u0142towne zamieszki, kt\u00f3rych powodem by\u0142o pos\u0105dzenie \u017byd\u00f3w o zniszczenie o\u0142tarzy, przygotowanych na to \u015bwi\u0119to na Nowym Rynku. Kto\u015b mia\u0142 tak\u017ce krzycze\u0107, \u017ce \u201ez domu rabina \u017bydzi rzucali kamieniami w ludzi\u201d. T\u0142um uzbrojony w kije i kamienie rozpocz\u0105\u0142 demolowanie dzielnicy \u017cydowskiej, dom\u00f3w i sklep\u00f3w, zniszczy\u0142 synagog\u0119. Zamieszki trwa\u0142y do zmierzchu przy bierno\u015bci w\u0142adz rosyjskich. P\u00f3\u017aniejsze \u015bledztwo prowadzone w tej sprawie wykaza\u0142o, \u017ce pom\u00f3wienie by\u0142o ca\u0142kowicie nies\u0142uszne, a pod\u017cegacze zostali ukarani wi\u0119zieniem.<\/span><\/p>\n

W czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej, w sierpniu 1914 r., w wyniku ostrza\u0142u artyleryjskiego, burzenia i palenia bezbronnego miasta przez oddzia\u0142y niemieckie, staromiejskie centrum oraz wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 zabudowa\u0144 dzielnicy \u017cydowskiej leg\u0142y w gruzach. Do odbudowy miasta przyczyni\u0142 si\u0119 znany i ceniony rabin Jechaskiel Lipszyc, kt\u00f3ry zebra\u0142 w Stanach Zjednoczonych znaczn\u0105 kwot\u0119 pieni\u0119dzy przeznaczon\u0105 na ten cel.<\/span><\/p>\n

Okres II Rzeczpospolitej by\u0142 czasem intensywnej odbudowy wojennych zniszcze\u0144 i rozwoju Kalisza. W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym handel i rzemios\u0142o \u017cydowskie rozwija\u0142y si\u0119 pr\u0119\u017cnie. W mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142a tak\u017ce sp\u00f3\u0142dzielczo\u015b\u0107 \u017cydowska, kt\u00f3ra nabra\u0142a rozmachu w czasie kryzysu gospodarczego, w latach 1929\u20131932, ale czas jej najwi\u0119kszego rozwoju przypada\u0142 na lata 1935\u20131939. W Kaliszu istnia\u0142o 6 sp\u00f3\u0142dzielni kredytowych (m.in. Sp\u00f3\u0142dzielczy Bank Handlowo-Kredytowy, Sp\u00f3\u0142dzielcza Kasa Drobnego Kupiectwa), 1 konsumencka (\u017bydowska Kooperatywa Spo\u017cywc\u00f3w) i 1 wytw\u00f3rczo-rzemie\u015blnicza (Sp\u00f3\u0142dzielnia Czapnik\u00f3w i Kapelusznik\u00f3w), z czego po\u0142owa przetrwa\u0142a do 1939 roku.<\/span><\/p>\n

 W okresie mi\u0119dzywojennym spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska aktywnie uczestniczy\u0142a w \u017cyciu publicznym. Powsta\u0142o wiele \u017cydowskich instytucji i stowarzysze\u0144, dzia\u0142a\u0142y liczne partie polityczne. Na 34 mandaty w radzie miejskiej 11 przypad\u0142o przedstawicielom r\u00f3\u017cnych \u017cydowskich partii. \u017bycie polityczne \u017byd\u00f3w w Kaliszu dzieli\u0142o si\u0119, og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, na trzy nurty: religijno-ortodoksyjny (kt\u00f3ry tworzy\u0142a partia Aguda wraz z organizacj\u0105 kobiec\u0105 Bnos Agudas Isroel \u2013 C\u00f3rki Zwi\u0105zku Izraela oraz nieformalne grupy chasydzkie), narodowo-mieszcza\u0144ski (Organizacja Syjonistyczna, Mizrachi, prawicowy Zwi\u0105zek Syjonist\u00f3w-Rewizjonist\u00f3w, organizacje m\u0142odzie\u017cowe i kobiece) oraz robotniczy, skupiaj\u0105cy ugrupowania zdecydowanie socjalistyczne (w tym syjonistyczne: Poalej Syjon-Prawica, Poalej Syjon-Lewica, m\u0142odzie\u017c\u00f3wki syjonistyczne typu Ha-Szomer ha-Cair i He-Chaluc ha-Merkazi, antysyjonistyczny Bund z m\u0142odzie\u017c\u00f3wk\u0105 Cukunft oraz nieliczna grupa cz\u0142onk\u00f3w KPP).<\/span><\/p>\n

W Gminie Wyznaniowej \u017bydowskiej przez lata dominowa\u0142a partia ortodoks\u00f3w \u2013 Aguda. W wyborach do rady miejskiej w 1920 r. Aguda nie zdoby\u0142a \u017cadnego mandatu, jednak w 1927 r. \u2013 ju\u017c 5. W latach poprzedzaj\u0105cych II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 nast\u0105pi\u0142 jednak znacz\u0105cy spadek popularno\u015bci tej partii. Z ortodoksami zaciekle walczy\u0142y ugrupowania syjonistyczne. W 1927 r. radny syjonistyczny Leon Dancygier zosta\u0142 wiceprzewodnicz\u0105cym Rady Miejskiej i przewodnicz\u0105cym komisji finansowo-bud\u017cetowej. Niewielkim poparciem cieszyli si\u0119 w mie\u015bcie syjoni\u015bci-rewizjoni\u015bci. Spo\u015br\u00f3d ugrupowa\u0144 socjalistycznych wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 Bund \u2013 najstarsza partia robotnicza w mie\u015bcie, kt\u00f3ra mia\u0142a na swoim koncie tradycj\u0119 walki z caratem \u2013 w czasie rewolucji 1905 r. zorganizowa\u0142a dwa wiece protestacyjne, a nawet atak na wi\u0119zienie w celu uwolnienia wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych. Partia organizowa\u0142a zwi\u0105zki zawodowe oraz sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 spo\u017cywc\u00f3w, a w 1925 r. \u2013 szko\u0142\u0119 \u017cydowsk\u0105 z jidysz jako j\u0119zykiem wyk\u0142adowym. W 1930 r. utworzy\u0142a pierwsze \u017cydowskie przedszkole. Bundowcy okazjonalnie wsp\u00f3\u0142pracowali z PPS. W 1934 r. Bund wyst\u0105pi\u0142 z t\u0105 parti\u0105 we wsp\u00f3lnym bloku wyborczym w wyborach do Rady Miejskiej, uzyskuj\u0105c 2 mandaty. Wzgl\u0119dnie wrogi stosunek do Bundu mia\u0142a Poalej Syjon-Lewica, r\u00f3wnie\u017c aktywna na polu dzia\u0142alno\u015bci spo\u0142ecznej. W 1920 r. otworzy\u0142a Dom Dzieci\u0119cy (przedszkole dla najbiedniejszych dzieci). Ugrupowanie zbudowa\u0142o r\u00f3wnie\u017c silne wp\u0142ywy w zwi\u0105zkach zawodowych, organizowa\u0142o strajki. Dzia\u0142acze koncentrowali si\u0119 na walce z ortodoksyjn\u0105 Agud\u0105, sprzeciwiaj\u0105c si\u0119 jej dominacji we w\u0142adzach gminy. W lutym 1933 r. dzia\u0142acze Poalej Syjon-Lewicy w ge\u015bcie protestu zaj\u0119li kalisk\u0105 synagog\u0119. Jedn\u0105 z najaktywniejszych robotniczych organizacji m\u0142odzie\u017cowych w mie\u015bcie by\u0142a m\u0142odzie\u017c\u00f3wka Poalej Syjon-Lewicy nosz\u0105ca nazw\u0119 Jugent.<\/span><\/p>\n

19 kwietnia 1933 r., w reakcji na doj\u015bcie do w\u0142adzy Hitlera, powsta\u0142 Komitet do Walki z Prze\u015bladowaniami \u017byd\u00f3w w Niemczech, kt\u00f3ry zorganizowa\u0142 bojkot niemieckich towar\u00f3w i publikowa\u0142 nazwiska kupc\u00f3w, kt\u00f3rzy si\u0119 od niego uchylali. W sk\u0142ad Komitetu wesz\u0142o 20 os\u00f3b, przedstawicieli partii politycznych oraz \u015brodowisk dziennikarskich.<\/span><\/p>\n

W Kaliszu w okresie mi\u0119dzywojennym dzia\u0142a\u0142y liczne organizacje spo\u0142eczne, kulturalne oraz charytatywne. Do tych ostatnich nale\u017ca\u0142y stowarzyszenia wspieraj\u0105ce najbiedniejszych: Linas ha-Cedek (\u201eUczciwy nocleg\u201d);  Towarzystwo Ochrony Zdrowia  TOZ,  organizuj\u0105ce m.in. kolonie letnie; ORT (mi\u0119dzynarodowa organizacja propaguj\u0105ca nauk\u0119 rzemios\u0142a); Jesojmim Hojz (Dom Sierot); Moszaw Zkenim (Dom Starc\u00f3w); Chesed Szel Emes (\u201e\u0141aska Prawdy\u201d, stowarzyszenie pogrzebowe) czy Bejs Lechem (\u201eDom Chleba\u201d).<\/span><\/p>\n

Aktywne by\u0142y w Kaliszu towarzystwa sportowe: \u017bRKS \u201eGwiazda\u201d, RKS \u201eJutrznia\u201d przy Bundzie, Ha-Poel przy Poalej Syjon-Prawicy oraz \u017bydowskie Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowe \u2013 jedno z najstarszych \u017cydowskich organizacji sportowych w Polsce, urz\u0105dzaj\u0105ce pokazy gimnastyczne, posiadaj\u0105ce aktywn\u0105 sekcj\u0119 kobiec\u0105 i w\u0142asn\u0105 orkiestr\u0119. W 1932 r. to ostatnie przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 w klub Makabi Kalisz.<\/span><\/p>\n

Do organizacji kulturalno-o\u015bwiatowych nale\u017ca\u0142y: Towarzystwo \u017bydowskich Szk\u00f3\u0142 \u015arednich, prowadz\u0105ce koedukacyjne gimnazjum i od 1934 r. 7-klasow\u0105 szko\u0142\u0119 powszechn\u0105; Stowarzyszenie Pomocy Akademikom \u017bydowskim; Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 JIWO (\u017bydowskiego Instytutu Naukowego w Wilnie); stowarzyszenie Talmud Tora, kieruj\u0105ce szko\u0142\u0105 religijn\u0105; Biblioteka im. Szaloma Alejchema; \u017bydowskie Towarzystwo Kulturalne; \u017bydowskie Towarzystwo Krajoznawcze i inne. W mie\u015bcie funkcjonowa\u0142y \u017cydowskie teatry amatorskie (m.in. teatr miniaturowy \u201eKomety\u201d), orkiestry d\u0119te, mandolinowe i symfoniczne, ch\u00f3r miejski. W Kaliszu tworzyli tak\u017ce literaci \u017cydowscy: Szymon Horo\u0144czyk \u2013 robotnik pisz\u0105cy opowiadania i szkice w jidysz, opisuj\u0105ce \u017cycie codzienne ni\u017cszych klas spo\u0142ecznych; Herszel Solnik \u2013 redaktor gazety \u201eKaliszer Lebn\u201d, autor wierszy i felieton\u00f3w; pochodz\u0105ca z zamo\u017cnej bur\u017cuazji poetka Roza Jakubowicz, kt\u00f3ra zgin\u0119\u0142a w 1943 r. w Treblince.<\/span><\/p>\n

Prasa \u017cydowska w okresie mi\u0119dzywojennym rozwija\u0142a si\u0119 w Kaliszu powoli. Do 1927 r. spo\u0142eczno\u015b\u0107 nie posiada\u0142a w\u0142asnego organu prasowego. W tym roku zacz\u0105\u0142 wychodzi\u0107 bezpartyjny tygodnik w j\u0119zyku jidysz \u201eKaliszer Lebn\u201d. Od 1930 r. pod redakcj\u0105 Jakuba Jareckiego zacz\u0105\u0142 ukazywa\u0107 si\u0119 konkurencyjny wobec pierwszego tytu\u0142u, krytyczny wobec wi\u0119kszo\u015bci ortodoksyjnej w gminie tygodnik \u201eKaliszer Woch\u201d. Obie gazety posiada\u0142y kilku korespondent\u00f3w zagranicznych. Opr\u00f3cz tego w mie\u015bcie ukazywa\u0142o si\u0119 kilka mniejszych tytu\u0142\u00f3w prasowych, kt\u00f3rym jednak nie uda\u0142o si\u0119 zaistnie\u0107 na d\u0142u\u017cej.<\/span><\/p>\n

R\u00f3\u017cne organizacje prowadzi\u0142y w Kaliszu plac\u00f3wki o\u015bwiatowe. W mie\u015bcie funkcjonowa\u0142a \u017cydowska Szko\u0142a Rzemios\u0142, szko\u0142a dla dziewcz\u0105t i przedszkole “Bejs Jakow” oraz dwie jesziwy (prowadzone przez Agud\u0119), prywatna koedukacyjna szko\u0142a powszechna prowadzona przez parti\u0119 Mizrachi, szko\u0142a powszechna im. B. Borochowa oraz przedszkole pod auspicjami Poalej Syjon-Lewicy, szko\u0142a powszechna im L. Pereca i przedszkole Bundu oraz kilka prywatnych, komercyjnych szk\u00f3\u0142 powszechnych, religijnych i innych plac\u00f3wek edukacyjnych.<\/span><\/p>\n

Powojenna odbudowa miasta, planowane poszerzenie jego obszaru oraz dynamiczny wzrost ludno\u015bci spowodowa\u0142y, i\u017c koniecznym sta\u0142o si\u0119 wytyczenie nowych teren\u00f3w pod cmentarze. R\u00f3wnie\u017c istniej\u0105cy od po\u0142owy XIII w. cmentarz \u017cydowski zape\u0142ni\u0142 si\u0119 i nie m\u00f3g\u0142 pomie\u015bci\u0107 kolejnych poch\u00f3wk\u00f3w. W 1920 r. Zarz\u0105d \u017bydowskiej Gminy Wyznaniowej w Kaliszu zakupi\u0142 teren pomi\u0119dzy dzisiejszymi ulicami Widok i Podmiejsk\u0105. Na tym cmentarzu zgodnie z ostatni\u0105 wol\u0105 spocz\u0105\u0142 rabin Jechaskiel Lipszyc, wybitny przyw\u00f3dca kaliskiej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w latach 1906\u20131932, uczony i spo\u0142ecznik; jego ohel zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b. Do 1939 r. na nekropolii pochowano oko\u0142o 3 tys. os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

\u017bydowska spo\u0142eczno\u015b\u0107 miasta by\u0142a dynamiczna i r\u00f3\u017cnorodna. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowili przedstawiciele ortodoksyjnego, tradycyjnego judaizmu, jednak znacz\u0105c\u0105 i stale powi\u0119kszaj\u0105c\u0105 si\u0119 warstw\u0119 tworzyli zasymilowani \u017bydzi, wywodz\u0105cy si\u0119 ze \u015brodowisk inteligenckich, bogatych kupc\u00f3w i przemys\u0142owc\u00f3w. Jak pisze Pakentreger, \u201eW Kaliszu istnia\u0142a grupa przewa\u017cnie zamo\u017cnych, zasymilowanych \u017byd\u00f3w, zwolennik\u00f3w wsp\u00f3\u0142pracy z mieszcza\u0144stwem polskim na polu gospodarczym, kulturalnym, spo\u0142ecznym i sportowym. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich uwa\u017ca\u0142a si\u0119 za Polak\u00f3w wyznania moj\u017ceszowego i w latach trzydziestych skupia\u0142a si\u0119 wok\u00f3\u0142 w\u0142asnego klubu wio\u015blarskiego KW-30, od\u017cegnuj\u0105c si\u0119 od nazwy \u00ab\u017bydowski\u00bb. Dopiero w 1935 r. klub ten wst\u0105pi\u0142 do og\u00f3lnopolskiego zwi\u0105zku \u00abMakabi\u00bb.<\/span><\/p>\n

Post\u0119powi \u017bydzi zbudowali w pocz. XX w. synagog\u0119 reformowan\u0105 (tzw. niemieck\u0105) przy ul. Kr\u00f3tkiej. Pomimo r\u00f3\u017cnic \u017bydzi kaliscy razem dzia\u0142ali na rzecz wsp\u00f3lnej tradycji, utrzymuj\u0105c  instytucje dobroczynne, szpital, domy starc\u00f3w. W 1939 r. miasto liczy\u0142o 81 052 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym oko\u0142o 27 tys. \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Po wybuchu II wojny \u015bwiatowej cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci \u017cydowskiej Kalisza ruszy\u0142a pieszo do pobliskich miast \u2013 B\u0142aszek, Warty, Sieradza. Zamo\u017cniejsi udali si\u0119 do \u0141odzi i Warszawy. W pierwszych dniach wojny co najmniej 20% \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Kalisza opu\u015bci\u0142o miasto. W drugiej po\u0142owie wrze\u015bnia wi\u0119kszo\u015b\u0107 uchod\u017ac\u00f3w \u017cydowskich powr\u00f3ci\u0142a do dom\u00f3w. Lepiej sytuowani \u017bydzi, kt\u00f3rzy na pocz\u0105tku wojny uciekli w pop\u0142ochu do \u0141odzi i Warszawy, ju\u017c nie powr\u00f3cili. Cz\u0119\u015bci \u017cydowskiej m\u0142odzie\u017cy uda\u0142o si\u0119 wyjecha\u0107 do Zwi\u0105zku Radzieckiego, wykorzystuj\u0105c istniej\u0105ce jeszcze w\u00f3wczas mo\u017cliwo\u015bci oraz pomoc polskich koleg\u00f3w, kt\u00f3rzy kupowali im bilety kolejowe[1.1]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Przemoc niemiecka w stosunku do \u017byd\u00f3w zamieszkuj\u0105cych Kalisz rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 z chwil\u0105 wkroczenia oddzia\u0142\u00f3w Wehrmachtu do miasta. Bezkarne bicie \u017byd\u00f3w, bezczeszczenie miejsc kultu religijnego, grabie\u017ce, szykany i upokorzenia stanowi\u0142y codzienno\u015b\u0107 ludno\u015bci \u017cydowskiej we wrze\u015bniowych dniach 1939 roku. Rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 \u0142apanki, a schwytanych ludzi kierowano do ci\u0119\u017ckich i brudnych rob\u00f3t, w czasie kt\u00f3rych maltretowano ich fizycznie i psychicznie. Dla uciechy gawiedzi \u017co\u0142nierze niemieccy rozpocz\u0119li \u201ezabawy\u201d z \u017bydami, zmuszaj\u0105c ich do odprawiania mod\u0142\u00f3w na ulicy, ta\u0144czenia i \u015bpiewania. Ulubionym zaj\u0119ciem \u017co\u0142nierzy Wehrmachtu by\u0142o zatrzymywanie ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w i obcinanie, podpalanie lub wyrywanie im br\u00f3d i pejs\u00f3w oraz nakaz dokonywania ablucji w Pro\u015bnie. Zatrzymywano tak\u017ce kobiety, kierowano je do mycia pod\u0142\u00f3g (cz\u0119sto musia\u0142y to robi\u0107 w\u0142asn\u0105 odzie\u017c\u0105) i obierania kartofli. By\u0142 to jedynie tylko wst\u0119p do tego, co ju\u017c wkr\u00f3tce mia\u0142o spotka\u0107 tych ludzi \u2013 wysiedlenie i Zag\u0142ada.<\/span><\/p>\n

Ju\u017c w pierwszych tygodniach okupacji pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze zarz\u0105dzenia dyskryminuj\u0105ce \u017byd\u00f3w. Wszelkie instytucje i organizacje \u017cydowskie otrzyma\u0142y zakaz jakiegokolwiek dzia\u0142ania, zakazano \u017bydom \u017cycia religijnego, zamkni\u0119to synagogi i bo\u017cnice, zagrabiono cenniejsze przedmioty kultu religijnego i sprofanowano zwoje Tory. Miasto coraz bardziej zacz\u0119\u0142o nabiera\u0107 charakteru niemieckiego. Usuni\u0119to wszystkie polskie napisy i zast\u0105piono je niemieckimi, ulice otrzyma\u0142y niemieckie nazwy, w oknach wystawowych pokaza\u0142y si\u0119 podobizny Hitlera.<\/span><\/p>\n

Z pocz\u0105tkiem pa\u017adziernika wprowadzono szereg zarz\u0105dze\u0144 ograniczaj\u0105cych prawa \u017byd\u00f3w. Pierwszym takim zarz\u0105dzeniem by\u0142 zakaz uboju rytualnego, a 9 pa\u017adziernika 1939 r. okupacyjny burmistrz Walther Grabowski zakaza\u0142 dokonywania akt\u00f3w kupna i sprzeda\u017cy czynnych i zamkni\u0119tych przedsi\u0119biorstw handlowych. Dnia 10 pa\u017adziernika landrat <\/em>(starosta) Herman Marggraf wezwa\u0142 do siebie kantora synagogi reformowanej przy ul. Kr\u00f3tkiej, Gerszona Hahna, i nakaza\u0142 mu utworzenie 25-osobowego Judenratu. Do Rady weszli: Gerszon Hahn, adw. J\u00f3zef Perkal, in\u017c. Stefan Cukier \u2014 fabrykant, Mosze Zajdel \u2014 kupiec, Abe Lewkowicz \u2014 prezes kupieckiego banku \u017cydowskiego, adw. Moryc Kacynel, dr med. Juda P\u0142ocki, dr Mosze Szlumper \u2014 cz\u0142onek zarz\u0105du miasta i dzia\u0142acz Bundu, Leon Siemiatycki \u2014 kupiec, prezes zarz\u0105du kupieckiego banku \u017cydowskiego, Boruch Rzepkowicz \u2014 kupiec, cz\u0142onek zarz\u0105du rady banku, dr med. Beatus, Izydor Wi\u015bniewski \u2014 fabrykant, Ben-Cijon Arkusz \u2014 sekretarz \u017cydowskiego zwi\u0105zku rzemie\u015blnik\u00f3w, dr med. Rafa\u0142 Lubelski, dr med. Dawid Seid, Dawid Herman \u2014 urz\u0119dnik, Lajzer Mic \u2014 kupiec, Ajzyk Fiszer \u2014 in\u017cynier, Aleksander Pozna\u0144ski \u2014 kupiec, Stefan Frenkel \u2014 fabrykant, Micha\u0142 Ajzenberg \u2014 fabrykant, Leon Rynek \u2014 kupiec oraz Szyja Kott \u2014 fabrykant. Sekretarzem Rady zosta\u0142 Dawid Herman, a po jego wyje\u017adzie z Kalisza Ben-Cijon Arkusz. Mimo \u017ce prze\u0142o\u017conym Rady w\u0142adze niemieckie mianowa\u0142y Hahna, to faktycznie kierowa\u0142 ni\u0105 adwokat Perkal.<\/span><\/p>\n

Biura Judenratu znajdowa\u0142y si\u0119 w gmachu gminy \u017cydowskiej przy ul. Kanonickiej. Jednym z pierwszych nakaz\u00f3w w\u0142adzy niemieckiej by\u0142o przeprowadzenie spisu pozosta\u0142ych w mie\u015bcie \u017byd\u00f3w. Spis opr\u00f3cz nazwisk zawiera\u0142 r\u00f3wnie\u017c dok\u0142adne dane dotycz\u0105ce wieku, liczby dzieci, posiadanych nieruchomo\u015bci, sklep\u00f3w i magazyn\u00f3w, mebli, odzie\u017cy, bielizny, bi\u017cuterii, dewiz i sum pieni\u0119\u017cnych ponad 2000 z\u0142. Oszacowano, i\u017c w mie\u015bcie pozosta\u0142o 18 tys. \u017byd\u00f3w. W\u0142adze okupacyjne bardzo szybko zorientowa\u0142y si\u0119, i\u017c \u017bydzi mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 doskona\u0142ym \u017ar\u00f3d\u0142em dochodu. Zacz\u0119to domaga\u0107 si\u0119 dostarczenia przez Rad\u0119 wi\u0119kszych sum pieni\u0119\u017cnych oraz kosztowno\u015bci. W tej sytuacji, wobec braku \u015brodk\u00f3w, Rada na\u0142o\u017cy\u0142a podatek na zamo\u017cnych kaliskich \u017byd\u00f3w. Ponadto Niemcy zobowi\u0105zali Rad\u0119 do codziennego wysy\u0142ania robotnik\u00f3w do prac na potrzeby wojska i gestapo, czyni\u0105c jednocze\u015bnie odpowiedzialn\u0105 za punktualne przysy\u0142anie \u201ezam\u00f3wionych\u201d robotnik\u00f3w. Do pracy codziennie kierowano 150\u2014200 robotnik\u00f3w, a w przypadkach szczeg\u00f3lnych do 400 os\u00f3b (np. na pocz\u0105tku listopada \u017bydzi chowali na terenie cmentarza \u017cydowskiego przy ul. Podmiejskiej rozstrzelanych tam kilkudziesi\u0119ciu Polak\u00f3w). Zamo\u017cniejsi \u017bydzi, kt\u00f3rzy nie chcieli pracowa\u0107 u Niemc\u00f3w (obawiaj\u0105c si\u0119 szykan i bicia), p\u0142acili po 3 z\u0142ote za dzie\u0144 roboczy. Za zebrane w ten spos\u00f3b pieni\u0105dze wynajmowano po\u0142ow\u0119 robotnik\u00f3w, p\u0142ac\u0105c im po 2 z\u0142ote dziennie. Brygady \u017cydowskie wykonywa\u0142y r\u00f3\u017cne roboty fizyczne (nierzadko najbrudniejsze), ponadto \u017bydzi pracowali w koszarach przy ul. Piskorzewskiej, w szpitalu \u015aw. Tr\u00f3jcy, w gmachu Landrata, policji pomocniczej i w gestapo przy ul. Jasnej. Niemcy nie p\u0142acili zatrudnionym \u017bydom. Czasami dawano im chleb i troch\u0119 zupy, nie oszcz\u0119dzano jednak raz\u00f3w i poni\u017cania godno\u015bci osobistej.<\/span><\/p>\n

Nadchodz\u0105ce dni oznacza\u0142y zakazy. Dnia 12 pa\u017adziernika 1939 r. zakazano \u017cydowskim w\u0142a\u015bcicielom m\u0142yn\u00f3w skupu zbo\u017ca i ograniczono wielko\u015b\u0107 przemia\u0142u, zmniejszono ponadto liczb\u0119 \u017cydowskich piekarzy do 3 w\u0142a\u015bcicieli piekarni. Dnia 23 pa\u017adziernika w\u0142adze wyda\u0142y zarz\u0105dzenie o obowi\u0105zkowej sprzeda\u017cy posiadanych dewiz niemieckim kasom kredytowym. Tego samego dnia ukaza\u0142o si\u0119 obwieszczenie, nakazuj\u0105ce Polakom i \u017bydom Kalisza i powiatu natychmiastowe z\u0142o\u017cenie w\u0142adzom policyjnym aparat\u00f3w radiowych.<\/span><\/p>\n

Pocz\u0105tek listopada 1939 r. przyni\u00f3s\u0142 zaostrzenie represji anty\u017cydowskich w Kaliszu. Dnia 2 listopada burmistrz wyda\u0142 zakaz ucz\u0119szczania do lokali publicznych, kt\u00f3ry obejmowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u017byd\u00f3w ochrzczonych. 8 listopada ukaza\u0142o si\u0119 zarz\u0105dzenie, zobowi\u0105zuj\u0105ce ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 i \u017cydowsk\u0105 Kalisza i powiatu do przebywania w swoich mieszkaniach po godz. 17.00. Rozwin\u0119\u0142y si\u0119 tak\u017ce szykany religijne \u2013 z ma\u0142ych b\u00f3\u017cnic przy ul. Ciasnej Niemcy wyj\u0119li zwoje Tory i spalili na podw\u00f3rzu, zmuszaj\u0105c \u017cydowskie dziewcz\u0119ta do ta\u0144ca wok\u00f3\u0142 stosu. \u017bo\u0142nierze niemieccy zdemolowali wielk\u0105 bo\u017cnic\u0119 przy ul. Z\u0142otej i wrzucili do kana\u0142u Prosny zwoje Tory i inne przedmioty rytualne. W po\u0142owie listopada wprowadzono obowi\u0105zek znakowania ludno\u015bci \u017cydowskiej. \u017bydzi mieli nosi\u0107 (bez wzgl\u0119du na wiek i p\u0142e\u0107), 10-centymetrowej szeroko\u015bci \u017c\u00f3\u0142t\u0105 opask\u0119 na prawym ramieniu. Ponadto rozporz\u0105dzenie przewidywa\u0142o zakaz opuszczania przez \u017byd\u00f3w mieszka\u0144 od godz. 17.00 do godz. 8.00 rano. Za nieprzestrzeganie postanowie\u0144 grozi\u0142a kara \u015bmierci. Dnia 18 listopada zniesiono prawo swobodnego poruszania si\u0119 \u017byd\u00f3w i Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Listopad by\u0142 tak\u017ce miesi\u0105cem, w kt\u00f3rym mia\u0142y si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107 ostatecznie losy spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej tego miasta. W dniu 7 listopada 1939 r. Niemcy zawiadomili Rad\u0119 Starsze\u0144stwa, i\u017c w Kaliszu zostanie zorganizowane getto. By\u0142 to jedynie wybieg zmierzaj\u0105cy do wprowadzenia w b\u0142\u0105d ludno\u015bci \u017cydowskiej \u2013 chodzi\u0142o o to, aby \u017bydzi mieszkaj\u0105cy poza \u201egranicami\u201d nieistniej\u0105cego jeszcze getta dobrowolnie opu\u015bcili swoje mieszkania i przenie\u015bli si\u0119 do rodzin mieszkaj\u0105cych na zach\u00f3d od ul. Babina (proponowana dzielnica \u017cydowska).<\/span><\/p>\n

Hitlerowski plan \u201eoczyszczenia\u201d ziem wcielonych do Rzeszy przewidywa\u0142 usuni\u0119cie w okresie od listopada 1939 r. do lutego 1940 r. wszystkich \u017byd\u00f3w do Generalnego Gubernatorstwa. Od 10 listopada nast\u0105pi\u0142y masowe wysiedlenia \u017byd\u00f3w z zamo\u017cniejszych ulic \u2013 w mieszkaniach tych Niemcy lokowali przyby\u0142ych do Kalisza Niemc\u00f3w ba\u0142tyckich. Na zapakowanie rzeczy \u017bydom dawano 10 minut, mo\u017cna by\u0142o zabra\u0107 jedynie podstawowe przedmioty, a sam baga\u017c nie m\u00f3g\u0142 przekracza\u0107 15 kg. \u017byd\u00f3w czasowo umieszczono w klasztorze oo. Bernardyn\u00f3w, sk\u0105d niekt\u00f3rym z nich uda\u0142o si\u0119 uciec.<\/span><\/p>\n

Dnia 20 listopada 1939 r. w\u0142adze niemieckie przyst\u0105pi\u0142y do wzmo\u017conej akcji wyp\u0119dzania \u017byd\u00f3w z miasta. Wyrzuconych z mieszka\u0144 zamkni\u0119to w budynku hali targowej braci Szrajer, gdzie panowa\u0142a ogromna ciasnota i fatalne warunki sanitarne. \u017bywno\u015b\u0107 dostarczono dopiero po kilku dniach, zakazano udziela\u0107 Polakom, kt\u00f3rzy pocz\u0105tkowo przynosili \u017cywno\u015b\u0107, jakiejkolwiek pomocy. Przed wprowadzeniem do hali wszyscy \u017bydzi poddani zostali rewizji osobistej, podczas kt\u00f3rej zabierano im warto\u015bciowe przedmioty i pieni\u0105dze. Dnia 20 listopada Niemcy aresztowali i osadzili w hali targowej tak\u017ce pozosta\u0142ych w mie\u015bcie cz\u0142onk\u00f3w Rady Starszych.<\/span><\/p>\n

 Akcja wysiedle\u0144cza \u017byd\u00f3w zgromadzonych w hali targowej trwa\u0142a do 14 grudnia. Wysy\u0142ano ich poci\u0105gami do miast Generalnego Gubernatorstwa, g\u0142\u00f3wnie Lubelszczyzny i Podlasia. Cz\u0119\u015b\u0107 pozosta\u0142ych wywieziono do Ko\u017aminka do obozu pracy. Podr\u00f3\u017c wysiedlonych odbywa\u0142a si\u0119 w w bydl\u0119cych, nieopalanych wagonach, podczas ponad dwudziestostopniowego mrozu, bez jedzenia, wody i mo\u017cliwo\u015bci za\u0142atwiania potrzeb fizjologicznych. Wielu zmar\u0142o z zimna i wycie\u0144czenia. Kaliscy \u017bydzi zostali wcieleni do miejscowych gett i podzielili los tamtejszych spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej \u2013 gin\u0119li w obozie zag\u0142ady w Be\u0142\u017ccu, cz\u0119\u015b\u0107 w Sobiborze.<\/span><\/p>\n

W Warszawie w 1940 r. znalaz\u0142o si\u0119 oko\u0142o 6830 kaliskich \u017byd\u00f3w \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 zgin\u0119\u0142a w komorach gazowych niemieckich nazistowskich oboz\u00f3w zag\u0142ady Treblinka i Birkenau.<\/span><\/p>\n

W samym Kaliszu na wiosn\u0119 1940 r. pozosta\u0142ych w mie\u015bcie \u017byd\u00f3w przeniesiono do fabryki Lustiga i innych budynk\u00f3w fabrycznych przy ul. Z\u0142otej. Szacuje si\u0119, \u017ce w Kaliszu przebywa\u0142o wtedy 612 \u017byd\u00f3w, za\u015b w rok p\u00f3\u017aniej zaledwie 430. Ludno\u015b\u0107 getta pracowa\u0142a w warsztatach rzemie\u015blniczych, miejscowych przedsi\u0119biorstwach i przy porz\u0105dkowaniu miasta.<\/span><\/p>\n

W listopadzie 1940r. wielu chorych ze szpitala \u017cydowskiego zosta\u0142o zabranych do zapiecz\u0119towanych, czarnych ci\u0119\u017car\u00f3wek. U\u015bmiercono w nich przez zagazowanie 270 starc\u00f3w i chorych. W listopadzie 1941 r. czarne ci\u0119\u017car\u00f3wki pojawi\u0142y si\u0119 jeszcze raz. Zamordowano wtedy oko\u0142o 290 os\u00f3b. Zagazowanych chowano w lasach wok\u00f3\u0142 Kalisza.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku maja 1942 r. w getcie Niemcy wi\u0119zili ju\u017c tylko 150 os\u00f3b. Jego likwidacj\u0119 przeprowadzono w dniach 4\u20138 lipca 1942 r., wywo\u017c\u0105c pozosta\u0142ych przy \u017cyciu do getta w \u0141odzi.<\/span><\/p>\n

W Kaliszu latem 1945 r. powo\u0142ano Komitet \u017bydowski. Do 1946 r. zarejestrowa\u0142o si\u0119 w nim 2225 os\u00f3b. W latach 1946\u20131947 w ramach repatriacji ze Zwi\u0105zku Radzieckiego przyjecha\u0142o jeszcze oko\u0142o 150 os\u00f3b, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 tam prze\u017cy\u0107 wojn\u0119. Jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 ocala\u0142ych przybywa\u0142a do Kalisza tylko po to, aby sprawdzi\u0107, kto z rodziny i przyjaci\u00f3\u0142 prze\u017cy\u0142 Zag\u0142ad\u0119, za\u0142atwiano sprawy maj\u0105tkowe i wyruszano dalej w Polsk\u0119 lub w \u015bwiat, w poszukiwaniu miejsca na nowy dom.<\/span><\/p>\n

W listopadzie 1945 r. z inicjatywy Komitetu \u017bydowskiego przeprowadzono ekshumacj\u0119 zamordowanych przez Niemc\u00f3w w autach-komorach gazowych 1,5 tys. cia\u0142 kaliskich \u017byd\u00f3w. Zamordowanych wykopano z masowych mogi\u0142 znajduj\u0105cych si\u0119 w pod kaliskich lasach, byli to m\u0119\u017cczy\u017ani, kobiety, a nawet niemowl\u0119ta (znajdowano butelki ze smoczkami). Ekshumowane cia\u0142a pochowano na cmentarzu \u017cydowskim.<\/span><\/p>\n

Po prawie czterdziestu latach odnaleziono w Kaliszu karty ewidencyjne Komitetu \u017bydowskiego. Zawieraj\u0105 one informacje dotycz\u0105ce 2132 os\u00f3b (karty ko\u0144cz\u0105 si\u0119 na numerze 2270, brak jest 138 kart), kt\u00f3re po wojnie zarejestrowa\u0142y si\u0119 w tutejszym komitecie. Przechowa\u0142a je kaliszanka, zamieszka\u0142a w lokalu po Michale Kohnie, ostatnim urz\u0119dniku kaliskiego komitetu. Orygina\u0142y dokument\u00f3w znajduj\u0105 si\u0119 w Muzeum Okr\u0119gowym Ziemi Kaliskiej. Odnalezione dokumenty to jedyne w swoim rodzaju zapiski, pozwalaj\u0105ce odtworzy\u0107 powojenne dzieje kaliskich \u017byd\u00f3w. Znajdziemy w nich pe\u0142n\u0105 informacj\u0119 o losach ludzi, a cz\u0119sto ca\u0142ych rodzin, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 wojn\u0119. Dokumenty te maj\u0105 ogromn\u0105 warto\u015b\u0107 historyczn\u0105 i genealogiczn\u0105. Karty ewidencyjne cz\u0119\u015bciowo sporz\u0105dzone zosta\u0142y na specjalnych drukach; inne zapisane s\u0105 na kwadratowych tekturkach, jednak i w tych przypadkach starano si\u0119 zachowa\u0107 systematyk\u0119 wpis\u00f3w. Pr\u00f3cz imienia, nazwiska i numeru ewidencyjnego karty zawieraj\u0105 adnotacj\u0119 o dacie i miejscu urodzenia, imionach rodzic\u00f3w (w tym tak\u017ce nazwisku panie\u0144skim matki), wykonywanym zawodzie, stanie rodzinnym, adresie zamieszkania przed 1 wrze\u015bnia 1939 r., obecnym adresie zamieszkania oraz miejscu pobytu przed oswobodzeniem. Wiele kart zawiera tak\u017ce informacj\u0119 o dalszych wyjazdach zarejestrowanych os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Komitet \u017bydowski w Kaliszu (dalej K\u017b) rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 wkr\u00f3tce po zaj\u0119ciu miasta przez Armi\u0119 Radzieck\u0105. Jego siedziba mie\u015bci\u0142a si\u0119 w kamienicy przy pl. 11 Listopada 15 (dzi\u015b Rynek G\u0142\u00f3wny 15). Pierwsze osoby zarejestrowa\u0142y si\u0119 w K\u017b w marcu 1945 r. W kartach ewidencyjnych pod numerem pierwszym figuruje Estera \u0141aja Pregerowa, przedwojenna piel\u0119gniarka i akuszerka z Kalisza, kt\u00f3ra wojn\u0119 prze\u017cy\u0142a w Warszawie. W sierpniu 1945 r. zarejestrowano tu ju\u017c 344 ocalonych \u017byd\u00f3w, do 11 listopada 1945 r. liczba ta wzros\u0142a do 479 os\u00f3b. W 1946 r. zarejestrowa\u0142o si\u0119 1818 os\u00f3b (w tym wielu repatriant\u00f3w z ZSRR oraz zdemobilizowanych \u017co\u0142nierzy).<\/span><\/p>\n

W pocz\u0105tkowym okresie dzia\u0142ania K\u017b najwi\u0119cej przybywa\u0142o wi\u0119\u017ani\u00f3w oboz\u00f3w koncentracyjnych: KL Auschwitz-Birkenau \u2013 47 os\u00f3b, KL Cz\u0119stochowa \u2013 40 os\u00f3b, KL Teresin \u2013 14 os\u00f3b, KL Buchenwald \u2013 8 os\u00f3b, KL Stutthof \u2013 7 os\u00f3b, KL Mauthausen \u2013 6 os\u00f3b, KL Bergen-Belsen \u2013 5 os\u00f3b, KL Lublin (Majdanek) \u2013 5 os\u00f3b, KL Ravensbr\u00fcck \u2013 5 os\u00f3b, Dachau \u2013 4 osoby, KL Gross-Rosen \u2013 3 osoby, KL Sachsenhausen \u2013 2 osoby, KL Blechhammer (Jaworzno) \u2013 1 osoba, inne obozy koncentracyjne \u2013 188 os\u00f3b. Og\u00f3\u0142em z oboz\u00f3w \u015bmierci powr\u00f3ci\u0142o w\u00f3wczas do Kalisza 337 \u017byd\u00f3w. Z wojska zg\u0142osi\u0142o si\u0119 66 \u017byd\u00f3w, z partyzantki \u2013 19 os\u00f3b. W Generalnym Gubernatorstwie prze\u017cy\u0142o wojn\u0119 68 os\u00f3b. W p\u00f3\u017aniejszym okresie przybywali g\u0142\u00f3wnie repatrianci z ZSRR, kt\u00f3rych zarejestrowano (w zachowanych kartach) w latach 1945\u20131950 \u0142\u0105cznie 1278.<\/span><\/p>\n

Og\u00f3\u0142em zarejestrowa\u0142o si\u0119 w K\u017b w Kaliszu 2270 os\u00f3b (w zachowanych kartach odnajdziemy 996 os\u00f3b p\u0142ci \u017ce\u0144skiej i 1136 m\u0119\u017cczyzn). W wi\u0119kszo\u015bci by\u0142y to osoby doros\u0142e, cho\u0107 zarejestrowano tak\u017ce spor\u0105 grup\u0119 dzieci, zar\u00f3wno urodzonych podczas wojny, jak i po jej zako\u0144czeniu. Jak wynika z tej ewidencji, podczas wojny 116 dzieci kaliszan urodzi\u0142o si\u0119 na terenach ZSRR, 19 – w innych miejscach. Po 1945 r. przysz\u0142o na \u015bwiat 117 dzieci: 59 w ZSRR, 24 w Kaliszu, 34 \u2013 w innych miastach Polski. Cz\u0119\u015b\u0107 zarejestrowanych w Kaliszu znalaz\u0142a si\u0119 tu w czasie wojny tylko przejazdem. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jednak (1277 os\u00f3b) jako miejsce zamieszkania przed wybuchem wojny podawa\u0142a Kalisz oraz okoliczne miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych przed wojn\u0105 istnia\u0142y samodzielne gminy \u017cydowskie lub silne skupiska \u017byd\u00f3w. W\u015br\u00f3d powracaj\u0105cych najliczniejsz\u0105 grup\u0119 zawodow\u0105 stanowili rzemie\u015blnicy: krawcy, szewcy, a tak\u017ce elektrycy, mechanicy i kupcy. Niewiele wr\u00f3ci\u0142o inteligencji (lekarzy, adwokat\u00f3w, nauczycieli). Do Kalisza przyjecha\u0142o tak\u017ce dw\u00f3ch aktor\u00f3w i jeden re\u017cyser.<\/span><\/p>\n

Teren dzia\u0142ania kaliskiego Komitetu obejmowa\u0142 \u2013 poza samym Kaliszem \u2013 tak\u017ce B\u0142aszki, Ko\u017aminek, Opat\u00f3wek, Ostr\u00f3w Wielkopolski, Szczytniki i inne okoliczne miejscowo\u015bci. W Kaliszu rejestrowali si\u0119 tak\u017ce przedwojenni mieszka\u0144cy Sieradza, Zdu\u0144skiej Woli, Turku, Konina czy \u0141odzi. Wielu ocalonych przebywa\u0142o tu tylko tymczasowo. Inni decydowali si\u0119 pozosta\u0107 w Kaliszu. Zdarza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce nie mog\u0105c znale\u017a\u0107 tu dla siebie miejsca, ruszali w dalsz\u0105 drog\u0119 w poszukiwaniu lepszych warunk\u00f3w \u017cycia. Dosy\u0107 powszechn\u0105 praktyk\u0105 by\u0142o rejestrowanie si\u0119 tej samej osoby w kilku Komitetach \u017bydowskich, kt\u00f3re stara\u0142y si\u0119 obj\u0105\u0107 sw\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 ca\u0142\u0105 ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. Komitety by\u0142y cz\u0119sto traktowane jako biura po\u015brednictwa w znalezieniu pracy, mieszkania, krewnych czy przyjaci\u00f3\u0142. Nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 ocala\u0142ych kaliszan zarejestrowa\u0142a si\u0119 w innych miastach lub te\u017c nie rejestrowa\u0142a si\u0119 w og\u00f3le, opuszczaj\u0105c szybko Polsk\u0119.<\/span><\/p>\n

W maju 1945 r. odby\u0142o si\u0119 walne zebranie ludno\u015bci \u017cydowskiej, na kt\u00f3rym wybrano Zarz\u0105d K\u017b w sk\u0142adzie: Aleksander Nag\u00f3rski \u2013 przewodnicz\u0105cy, J\u00f3zef (Icchak) Sieradzki \u2013 zast\u0119pca przewodnicz\u0105cego, Moszek (Mojse) B\u0142aszkowski \u2013 sekretarz; Abram Jakub Friedman, Boles\u0142aw Hamburger, Estera \u0141aja Pragerowa-Bolkowska \u2013 cz\u0142onkowie zarz\u0105du. Ponadto w komitecie pracowali: Franciszka Zaksowa \u2013 referat o\u015bwiaty i kultury, Arje Heber \u2013 urz\u0119dnik komitetu, Hanna Skowro\u0144ska \u2013 kierownik kuchni, Bronis\u0142aw Paryzenberg \u2013 magazynier, Feliks Lesman \u2013 wo\u017any, Jetta Grynwald Frankiel \u2013 pomocnik kuchenny, Filip Bia\u0142ek \u2013 pomocnik kuchenny. W 1946 r. przewodnicz\u0105cym K\u017b zosta\u0142 Lejb Diament.<\/span><\/p>\n

W pierwszym okresie swojej dzia\u0142alno\u015bci kaliski K\u017b koncentrowa\u0142 si\u0119 na zapewnieniu wszystkim przyby\u0142ym nocleg\u00f3w oraz wy\u017cywienia. Pierwsze posi\u0142ki wydawano ju\u017c w kwietniu 1945 r. \u017bywno\u015b\u0107 pochodzi\u0142a z Wojew\u00f3dzkiego K\u017b w \u0141odzi oraz z zasob\u00f3w miejskich. Komitet zajmowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce pomoc\u0105 dla os\u00f3b podr\u00f3\u017cuj\u0105cych transportami kolejowymi, a na dworcu kolejowym w Kaliszu zorganizowa\u0142 punkt wydawania \u017cywno\u015bci, materia\u0142\u00f3w opatrunkowych oraz lekarstw. Jednym z najbardziej istotnych zada\u0144 by\u0142o jednak prowadzenie ewidencji ocalonych \u017byd\u00f3w nie tylko w formie kart rejestrowych. Na pomalowanej na bia\u0142o \u015bcianie w biurze K\u017b rejestruj\u0105cy wpisywali swoje personalia i podawali adresy, pod kt\u00f3re si\u0119 udawali. Przyklejano tam tak\u017ce kartki z notatkami typu: \u201eChaim Markowicz syn Lajzera, ur. w 1913 r. w Kaliszu ul. Ciasna No. 6. Obecny adres \u2013 Saut curson Los Angeles California USA\u201d.<\/span><\/p>\n

Powracaj\u0105cy do Kalisza \u017bydzi otrzymywali od Komitetu wsparcie finansowe i rzeczowe. Wi\u0119\u017aniowie oboz\u00f3w koncentracyjnych otrzymywali jednorazow\u0105 zapomog\u0119 w wysoko\u015bci do 20 tys. z\u0142, repatrianci z ZSRR od 2 do 10 tys. z\u0142. Przyznawano tak\u017ce pomoc rzeczow\u0105 w postaci odzie\u017cy i \u017cywno\u015bci. Rozdzielano paczki, nap\u0142ywaj\u0105ce od kaliszan mieszkaj\u0105cych w Palestynie, kt\u00f3rzy utworzyli tam w\u0142asny Kaliski Komitet Pomocy, a tak\u017ce dary organizacji UNRRA (na jedn\u0105 osob\u0119 przypada\u0142a po\u0142owa paczki).<\/span><\/p>\n

Bardzo istotn\u0105 spraw\u0105 by\u0142o stworzenie ludno\u015bci \u017cydowskiej warunk\u00f3w do rozwijania dzia\u0142alno\u015bci religijnej. W maju 1945 r. odby\u0142o si\u0119 zebranie, na kt\u00f3rym wy\u0142oniono w\u0142adze Zrzeszenia Religijnego w Kaliszu. Przewodnicz\u0105cym zosta\u0142 Frydman, rzezakiem \u2013 Hersz Traube, a chazanem \u2013 Chil Froman, przedwojenny kantor ze Lwowa. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u017cydowskich zrzesze\u0144 religijnych zalegalizowa\u0142o Ministerstwo Administracji Publicznej ok\u00f3lnikiem z 6 lutego 1945 r., kt\u00f3ry jako g\u0142\u00f3wny obowi\u0105zek \u017cydowskich zrzesze\u0144 religijnych przedstawia\u0142 \u201eumo\u017cliwienie obywatelom wyznania moj\u017ceszowego swobodnego wykonywania ich praktyk religijnych, zgodnie z art. 111 konstytucji\u201d. Rok p\u00f3\u017aniej nast\u0105pi\u0142a zmiana nazwy zrzesze\u0144 religijnych na \u017cydowskie kongregacje wyznaniowe. Poniewa\u017c na terenie miasta nie zachowa\u0142a si\u0119 \u017cadna synagoga, sal\u0119 modlitw urz\u0105dzono w prywatnym mieszkaniu przy pl. 11 Listopada 15. Kongregacja sprawowa\u0142a tak\u017ce nadz\u00f3r nad cmentarzem \u017cydowskim przy ul. Podmiejskiej. Mia\u0142a te\u017c rozbudowany wydzia\u0142 opieki spo\u0142ecznej, zapewniaj\u0105cy opiek\u0119 ludziom starym i chorym. Liczby cz\u0142onk\u00f3w kongregacji nie mo\u017cna ustali\u0107, gdy\u017c stawa\u0142 si\u0119 nim ka\u017cdy \u017byd bior\u0105cy udzia\u0142 w modlitwach. W zwi\u0105zku z tym nie prowadzono ich rejestracji.<\/span><\/p>\n

Sytuacj\u0119 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w mie\u015bcie dobrze oddaje fragment listu z listopada 1945 r., skierowanego przez K\u017b w Kaliszu do \u017byd\u00f3w mieszkaj\u0105cych w Palestynie: \u201ePo powrocie do Kalisza pojedynczy cz\u0142owiek nikogo z rodziny nie zastaje ma wra\u017cenie, \u017ce mieszka na cmentarzu a na cmentarz zawsze sz\u0142o si\u0119 raz do roku. Ci ludzie pragn\u0105 ciep\u0142a, serca i swego \u015brodowiska. Obie synagogi s\u0105 zlikwidowane, stary cmentarz nie istnieje \u2013 zr\u00f3wnany jest z ziemi\u0105, a pomnikami ob\u0142o\u017cono brzegi rzeki Prosny, drugi cmentarz istnieje cz\u0119\u015bciowo. Szpital i mykwa nie istniej\u0105. Cmentarz jest bez parkanu. Ka\u017cden \u017byd, kt\u00f3ry wraca do Kalisza otrzymuje pomieszczenie oraz 300 z\u0142. jednorazowo. Prowadzimy sto\u0142\u00f3wk\u0119. Obiady z 2-ch da\u0144. Chorych otacza si\u0119 specjaln\u0105 opiek\u0105. Zrzeszenie Religijne istnieje przy Komitecie \u017bydowskim (…). Przy komitecie istnieje dom noclegowy\u201d.<\/span><\/p>\n

Wzorem innych miast utworzono w Kaliszu Organizacj\u0119 Rozwoju Tw\u00f3rczo\u015bci (ORT) oraz Towarzystwo Ochrony Zdrowia (TOZ). W ramach TOZ uruchomiono w budynku przy pl. 11 Listopada 15 przychodni\u0119 lekarsk\u0105, dzia\u0142aj\u0105c\u0105 do 1950 r. W tym samym budynku 1 maja 1946 r. powsta\u0142o tak\u017ce \u017cydowskie przedszkole, do kt\u00f3rego ucz\u0119szcza\u0142o 13 dzieci. \u017bydowskie dzieci, kt\u00f3re w czasie okupacji straci\u0142y swych najbli\u017cszych, umieszczono w kaliskim domu dziecka. W 1946 r. znajdowa\u0142o si\u0119 tam 26 \u017cydowskich sierot. W ramach kurs\u00f3w organizowanych przez ORT ludno\u015b\u0107 \u017cydowska zdobywa\u0142a uprawnienia do pracy w zawodach szewca, krawca, szklarza, mechanika samochodowego i innych. ORT istnia\u0142 i dzia\u0142a\u0142 do 1950 r.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi, kt\u00f3rzy zdecydowali si\u0119 pozosta\u0107 w mie\u015bcie, w wi\u0119kszo\u015bci podejmowali prac\u0119 w \u017cydowskich sp\u00f3\u0142dzielniach. W 1947 roku na terenie Kalisza dzia\u0142a\u0142y cztery takie przedsi\u0119biorstwa (\u201ePrze\u0142om\u201d i \u201eArnold\u201d \u2013 odzie\u017cowe, \u201eJedno\u015b\u0107\u201d \u2013 obuwniczo-sk\u00f3rzana, \u201eSkup\u201d \u2013 skup i sprzeda\u017c puchu), zatrudniaj\u0105c og\u00f3\u0142em 86 os\u00f3b. Wed\u0142ug sprawozdania Komitetu \u017bydowskiego w Kaliszu, w maju 1946 r. w pa\u0144stwowych fabrykach pracowa\u0142o \u2013 9 os\u00f3b, w prywatnych fabryczkach i warsztatach \u2013 5, cha\u0142upnictwem trudni\u0142y si\u0119 \u2013 3; w urz\u0119dach pracowa\u0142o 15 os\u00f3b, w tym 3 w Komitecie \u017bydowskim; do kategorii m\u0142odzie\u017cy pracuj\u0105cej zaliczono 3 osoby.<\/span><\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w aktywnie uczestniczy\u0142a w \u017cyciu politycznym Kalisza. Dzia\u0142a\u0142y tu niemal wszystkie istniej\u0105ce po wojnie \u017cydowskie partie polityczne: Zjednoczenie Syjonist\u00f3w Demokrat\u00f3w w Polsce \u201eIchud\u201d, Poalej-Syjon, Socjalistyczna Partia Pracy Hitachdut i Bund. Liczba \u017cydowskich partii czy ich cz\u0142onk\u00f3w nie \u015bwiadczy\u0142y jednak o faktycznej roli i wp\u0142ywie tych partii na lokaln\u0105 polityk\u0119.<\/span><\/p>\n

Ocalali cudem z Zag\u0142ady \u017bydzi w wi\u0119kszo\u015bci nie chcieli jednak mieszka\u0107 w kraju, kt\u00f3ry by\u0142 miejscem, gdzie wymordowano ich rodziny i gdzie mia\u0142 zgin\u0105\u0107 ca\u0142y nar\u00f3d. Ponadto, mimo tych tragicznych do\u015bwiadcze\u0144, w Polsce panowa\u0142 klimat ma\u0142o przyjazny \u017bydom, budzi\u0142y si\u0119 nastroje antysemickie, kt\u00f3re skumulowa\u0142y si\u0119 w anty\u017cydowskich zaj\u015bciach w Kielcach i Krakowie. Pog\u0142oski o podobnych incydentach dociera\u0142y do Kalisza tak\u017ce z bli\u017cszych okolic: Warty, Wielunia i Wieruszowa, budz\u0105c uzasadnione niepokoje. Niewykluczone, \u017ce w samym Kaliszu te\u017c pr\u00f3bowano sprowokowa\u0107 podobne reakcje. Na ten temat istniej\u0105 co najmniej dwie wiarygodne relacje; jedna opowiedziana przez naocznego \u015bwiadka, druga przez osob\u0119 przebywaj\u0105c\u0105 w\u00f3wczas w mie\u015bcie. W obydwu pojawiaj\u0105 si\u0119 do\u015b\u0107 podobne okoliczno\u015bci. Do incydentu mia\u0142o doj\u015b\u0107 latem (najprawdopodobniej w sierpniu) 1946 r., kiedy w budynku przy pl. 11 Listopada 15 mieszka\u0142o jeszcze wielu bezdomnych \u017byd\u00f3w. W \u015brodku dnia do drzwi wej\u015bciowych, okutych dla bezpiecze\u0144stwa \u017celazn\u0105 blach\u0119, dobija\u0142a si\u0119 grupa ludzi, podaj\u0105cych si\u0119 za milicjant\u00f3w. Kiedy dostali si\u0119 do \u015brodka, z krzykiem i poszturchiwaniami zacz\u0119li ustawia\u0107 \u017byd\u00f3w pod \u015bcianami. Sytuacj\u0119 uratowa\u0142a, niezauwa\u017cona przez intruz\u00f3w, kobieta le\u017c\u0105ca w \u0142\u00f3\u017cku s\u0105siednim pomieszczeniu, kt\u00f3ra przez okno (lub balkon) zacz\u0119\u0142a wzywa\u0107 pomocy. Rosyjscy \u017co\u0142nierze, kt\u00f3rzy znajdowali si\u0119 w pobli\u017cu, pocz\u0105tkowo nie reagowali. Do interwencji zmobilizowa\u0142 ich dopiero oficer, lekarz wojskowy, \u017byd z B\u0142aszek o nazwisku Zajf. Dzi\u0119ki niemu z\u0142apano chuligan\u00f3w, kt\u00f3rzy zd\u0105\u017cyli jednak pobi\u0107 kilku \u017byd\u00f3w, a jednego zranili. Czy by\u0142 to tylko chuliga\u0144ski wybryk czy te\u017c pr\u00f3ba wywo\u0142ania pogromu? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi.<\/span><\/p>\n

\n

BIBLIOGRAFIA<\/strong><\/span><\/p>\n