![\"\"](\"https:\/\/scontent-arn2-1.xx.fbcdn.net\/v\/t1.6435-0\/p180x540\/156767925_5519672271383681_1387389107299402088_n.jpg?_nc_cat=106&ccb=1-3&_nc_sid=730e14&_nc_ohc=fQQl9BUTpFgAX8SwFNV&_nc_ht=scontent-arn2-1.xx&tp=6&oh=31d44d15ad29a77b4dd7cc0616d053b9&oe=6093D2AB\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/chidusz.png\")
<\/a>Walka i m\u0119cze\u0144stwo, czyli Stolpersteiny w Polsce<\/a><\/strong><\/h5>\nKATARZYNA ANDERSZ<\/strong><\/span><\/p>\n .<\/p>\n Stolpersteiny<\/i> to sze\u015bcienne kostki pokryte warstw\u0105 mosi\u0105dzu, na kt\u00f3rych wygrawerowane s\u0105 imiona, nazwiska, daty urodzenia oraz daty i miejsca \u015bmierci ofiar nazizmu, g\u0142\u00f3wnie \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w Zag\u0142adzie. Jeden kamie\u0144 upami\u0119tnia jedn\u0105 osob\u0119. Kamienie wmurowuje si\u0119 w miejsce zwyk\u0142ych kostek brukowych przed domem, w kt\u00f3rym osoby te mieszka\u0142y, lub \u2013 je\u015bli budynek zosta\u0142 zniszczony \u2013 w miejscu, w kt\u00f3rym on sta\u0142. Od po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych niemiecki artysta Gunter Demnig w ca\u0142ej Europie umie\u015bci\u0142 ponad siedemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy Stolperstein\u00f3w<\/i>. To najwi\u0119kszy rozproszony pomnik Zag\u0142ady na \u015bwiecie. Nie pilnuj\u0105 go kamery, nie odgradzaj\u0105 barierki, nie prowadz\u0105 do niego drogowskazy. Nieopatrzne nadepni\u0119cie na Stolperstein<\/i> (czyli dos\u0142ownie kamie\u0144, o kt\u00f3ry si\u0119 potykamy), ma sk\u0142oni\u0107 do refleksji, zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na los jednej z milion\u00f3w ofiar, sprawi\u0107, \u017ce zapami\u0119tamy jej imi\u0119.<\/span><\/p>\n \u201eStolpersteiny<\/i> to jeden z najpi\u0119kniejszych projekt\u00f3w upami\u0119tnienia Zag\u0142ady, jaki widzia\u0142am\u201d, twierdzi Hannah Kozak, fotografka z Kalifornii. O Demnigu m\u00f3wi: \u201ePodziwiam jego pasj\u0119 upami\u0119tniania os\u00f3b, kt\u00f3re zgin\u0119\u0142y, o kt\u00f3rych zapomniano\u201d.<\/span><\/p>\n Hannah jest c\u00f3rk\u0105 urodzonego w 1925 roku w B\u0119dzinie Abrahama Izraela Ko\u017cucha. Abraham prze\u017cy\u0142 pobyt w o\u015bmiu obozach i ocala\u0142 jako jedyny z o\u015bmiorga rodze\u0144stwa. Gdy zosta\u0142 wyzwolony z D\u00f6rnhau (dzisiejsze Kolce nieopodal G\u0142uszycy w G\u00f3rach Sowich), wa\u017cy\u0142 mniej ni\u017c trzydzie\u015bci kilogram\u00f3w. \u201eTyle razy ucieka\u0142em \u015bmierci, \u017ce wydaje si\u0119 to a\u017c niemo\u017cliwe\u201d, m\u00f3wi\u0142. Po wojnie wyemigrowa\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych, gdzie sta\u0142 si\u0119 Solem Kozakiem. Kiedy w Bo\u017ce Narodzenie 2012 roku Sol zmar\u0142, Hannah kupi\u0142a bilet na samolot. Dziewi\u0119\u0107 dni p\u00f3\u017aniej by\u0142a w Polsce. W 2015 roku wr\u00f3ci\u0142a, \u017ceby analogowym aparatem sfotografowa\u0107 wszystkie obozy, w kt\u00f3rych by\u0142 jej ojciec. Podr\u00f3\u017c zaowocowa\u0142a wystaw\u0105 My Father\u2019s Ghosts<\/i> (Duchy mojego ojca<\/i>), kt\u00f3ra pokazywana by\u0142a w Los Angeles Museum of the Holocaust. Teraz Hannah chcia\u0142aby przywie\u017a\u0107 j\u0105 r\u00f3wnie\u017c do Polski, najlepiej do B\u0119dzina.<\/span><\/p>\n Podr\u00f3\u017c po Polsce (\u201ePr\u00f3bowa\u0142am jedzenia, pozna\u0142am niesamowit\u0105 histori\u0119, uwielbiam tam by\u0107\u201d) przynios\u0142a jej jeszcze jeden pomys\u0142 \u2013 upami\u0119tnienie rodze\u0144stwa i rodzic\u00f3w ojca dziewi\u0119cioma Stolpersteinami<\/i>.<\/span><\/p>\n Hannah nie pami\u0119ta dok\u0142adnie, kiedy zacz\u0119\u0142a korespondencj\u0119 w sprawie Stolperstein\u00f3w<\/i> z Urz\u0119dem Miejskim w B\u0119dzinie, ale odnajduje odpowied\u017a prezydenta miasta \u0141ukasza Komoniewskiego (SLD) z listopada 2017 roku. Po \u201eg\u0142\u0119bokiej analizie\u201d i \u201ezapoznaniu si\u0119 z opini\u0105 Instytutu Pami\u0119ci Narodowej z 2016 roku\u201d informuje on, \u017ce nie mo\u017ce wyda\u0107 zgody na wmurowanie kamieni pami\u0119ci. Argumentuje, \u017ce umieszczenie Stolperstein\u00f3w<\/i> w chodniku nie jest godn\u0105 form\u0105 upami\u0119tnienia. \u201eAby wyrazi\u0107 szacunek dla ofiar, permanentne formy upami\u0119tnienia takie jak pomniki, tablice i obeliski powinny by\u0107 umieszczone wertykalnie, tak aby by\u0142y widoczne dla ka\u017cdego\u201d. To jednak nie jedyna motywacja. Prezydent obawia si\u0119, \u017ce pozytywna decyzja w sprawie Stolperstein\u00f3w<\/i> dla rodziny Ko\u017cuch\u00f3w spowodowa\u0142aby nap\u0142yw kolejnych poda\u0144, a to \u201ewywo\u0142a\u0142oby komplikacje natury zar\u00f3wno moralnej, jak i funkcjonalnej\u201d. Wymienia, \u017ce kamienie b\u0119d\u0105 nara\u017cone na zabrudzenie \u201eb\u0142otem, li\u015b\u0107mi, zwierz\u0119cymi odchodami\u201d, mog\u0105 ulec zniszczeniu lub zosta\u0107 ukradzione, poza tym \u0142atwo si\u0119 na nich po\u015blizgn\u0105\u0107. Troskliwy w\u0142odarz przewiduje w zasadzie ka\u017cd\u0105, nawet najmniej prawdopodobn\u0105 okoliczno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n Hannah, zanim jeszcze przyjdzie ta odpowied\u017a, wymienia kilka e-maili z Adamem Szyd\u0142owskim, samorz\u0105dowcem, dzia\u0142aczem na rzecz kultury \u017cydowskiej, tw\u00f3rc\u0105 Cafe Jerozolima (znajduj\u0105cej si\u0119 niemal dok\u0142adnie naprzeciwko dzia\u0142ki, na kt\u00f3rej sta\u0142 dom Ko\u017cuch\u00f3w) i prezesem Fundacji Centrum Kultury \u017bydowskiej im. Rutki Laskier. W wywiadzie dla regionalnego \u201eTwojego Zag\u0142\u0119bia\u201d m\u00f3wi\u0142 o sobie: \u201eJak kto\u015b pyta o sprawy \u017cydowskie, to s\u0142yszy \u2013 \u00abid\u017a do Adama\u00bb. To ju\u017c ma charakter bardzo mi\u0142y\u201d.<\/i> W B\u0119dzinie na jednej z kamienic wywiesi\u0142 w 2018 roku wielki baner ze swoim zdj\u0119ciem i podpisem \u201eWe remember and we will remember. The History of Jews from B\u0119dzin is History of B\u0119dzin\u201d (\u201ePami\u0119tamy i b\u0119dziemy pami\u0119ta\u0107. Historia \u017byd\u00f3w z B\u0119dzina jest histori\u0105 B\u0119dzina\u201d). Hannah jest z nim w kontakcie wiosn\u0105 2017 roku. Szyd\u0142owski odpisuje jej, \u017ce sprawy nie wygl\u0105daj\u0105 dobrze. Na kolejny e-mail z grudnia 2018 roku ju\u017c nie odpowiada.<\/span><\/p>\n Samorz\u0105dowiec potwierdza, \u017ce temat jest mu znany. \u201eTyle, ile mog\u0142em, zrobi\u0142em\u201d, m\u00f3wi. Wypowiada si\u0119 ostro\u017cnie. Podkre\u015bla, \u017ce miasto wspiera wiele jego dzia\u0142a\u0144, \u017ce uczestniczy\u0142o finansowo w renowacji domu modlitwy w B\u0119dzinie i \u201e\u017ce jest dobra wola od wielu lat\u201d. W kuluarach s\u0142ysza\u0142 obawy o to, \u017ce kolejne rodziny b\u0119d\u0105 chcia\u0142y wmurowa\u0107 Stolpersteiny<\/i>. I dodaje: \u201eDziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 procent nieruchomo\u015bci w B\u0119dzinie jest w tak zwanym przymusowym zarz\u0105dzie, to mienie po\u017cydowskie\u201d.<\/span><\/p>\n Radzi, \u017ceby Hannah wys\u0142a\u0142a miastu kompletny projekt i pe\u0142n\u0105 list\u0119 os\u00f3b, kt\u00f3re maj\u0105 zosta\u0107 upami\u0119tnione, poniewa\u017c s\u0142ysza\u0142, \u017ce to te braki s\u0105 najwi\u0119ksz\u0105 przeszkod\u0105. Tyle \u017ce w p\u00f3\u017aniejszej korespondencji Hannah z miastem temat projektu pojawia si\u0119 jedynie jako jedna z wielu komplikacji, wcale nie ta najwa\u017cniejsza.<\/span><\/p>\n W lipcu 2019 roku Hannah Kozak dopytuje dalej. Wcze\u015bniejsz\u0105 korespondencj\u0119 prowadzi\u0142a po angielsku, teraz prosi znajom\u0105 o pomoc w t\u0142umaczeniu na polski, licz\u0105c, \u017ce zmiana j\u0119zyka u\u0142atwi w\u0142adzom B\u0119dzina prac\u0119. Wskazuje, \u017ce Stolpersteiny<\/i> zosta\u0142y wmurowane w kolejnych kilku miastach w Polsce i opinie IPN-u nie by\u0142y tam potrzebne. W za\u0142\u0105czeniu wysy\u0142a list\u0119 os\u00f3b z rodziny Ko\u017cuch\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142yby by\u0107 upami\u0119tnione.<\/span><\/p>\n Po miesi\u0105cu przychodzi odpowied\u017a od wiceprezydentki B\u0119dzina Anety Witkowskiej-Z\u0142ockiej, w kt\u00f3rej prosi o \u201eostateczn\u0105 informacj\u0119, ile sztuk kamieni pami\u0119ci mia\u0142oby zosta\u0107 wmurowanych\u201d, a tak\u017ce o projekt ka\u017cdego z nich oraz wizualizacj\u0119 ich u\u0142o\u017cenia. Hannah: \u201eNie wiem, czy oni pr\u00f3buj\u0105 si\u0119 ze mn\u0105 droczy\u0107, czy po raz kolejny prosz\u0105 o te imiona i nazwiska, bo na powa\u017cnie rozwa\u017caj\u0105 pozytywne rozpatrzenie mojej pro\u015bby\u201d. Wysy\u0142a zdj\u0119cia innych, istniej\u0105cych ju\u017c Stolperstein\u00f3w<\/i>. Na projekt (za kt\u00f3rego wykonanie musia\u0142aby zap\u0142aci\u0107, znaj\u0105c ju\u017c wcze\u015bniejsz\u0105, nieprzychyln\u0105 opini\u0119 prezydenta) jej nie sta\u0107.<\/span><\/p>\n W pa\u017adzierniku dostaje kolejny list od wiceprezydentki, w kt\u00f3rym \u201epo dokonaniu ponownej analizy\u201d Aneta Witkowska-Z\u0142ocka podtrzymuje pierwsz\u0105 opini\u0119 prezydenta Komoniewskiego. Powtarza argumenty o zagro\u017ceniu, jakie mo\u017ce stanowi\u0107 mosi\u0119\u017cna powierzchnia kamieni, o braku poszanowania godno\u015bci ofiar (\u201eodchody zwierz\u0105t\u201d). Powo\u0142uje si\u0119 na wspomnian\u0105 wcze\u015bniej opini\u0119 IPN-u. Hannah: \u201eW ca\u0142ej Europie pada i kamienie s\u0105 czasami mokre. Tam jako\u015b nie maj\u0105 z tym problemu\u201d.<\/span><\/p>\n Na pismo wiceprezydentki Hannah odpisuje: \u201eChcia\u0142abym, aby to, co przekazuj\u0119 w poni\u017cszym li\u015bcie, sk\u0142oni\u0142o Urz\u0105d Miejski w B\u0119dzinie do konstruktywnej refleksji. (\u2026) Argumenty przez Pani\u0105 podane nie s\u0105 zasadne, brzmi\u0105 natomiast jak wyszukane na si\u0142\u0119 wym\u00f3wki\u201d. I dalej: \u201eW sposobie upami\u0119tnienia nie mog\u0119 doszuka\u0107 si\u0119 absolutnie niczego uw\u0142aczaj\u0105cego. (\u2026) Cho\u0107 m\u00f3wi\u0105 o tragicznej historii, ich wymowa jest pozytywna\u201d. Proponuje te\u017c zorganizowanie debaty na temat Stolperstein\u00f3w<\/i> podczas posiedzenia Rady Miejskiej. \u201eStolpersteiny<\/i> s\u0105 umieszczane w ca\u0142ej Europie, w ka\u017cdym mie\u015bcie, kt\u00f3rego mieszka\u0144c\u00f3w dotkn\u0119\u0142a tragedia Zag\u0142ady. Pami\u0119tajmy o nich, poka\u017cmy im, \u017ce sta\u0107 nas na takie progresywne podej\u015bcie. Czy mog\u0119 na takie nastawienie liczy\u0107?\u201d.<\/span><\/p>\n \u201eNasze stanowisko (\u2026) zosta\u0142o wypracowane w oparciu o opinie wydane przez IPN dla koncepcji Stolpersteine<\/i> w innych miastach (Warszawa, Krak\u00f3w), kt\u00f3re ostatecznie nie zdecydowa\u0142y si\u0119 na realizacj\u0119 przedmiotowego projektu\u201d, odpisuje w styczniu 2020 roku Witkowska-Z\u0142ocka i prosi o zwr\u00f3cenie si\u0119 o opini\u0119 do katowickiego oddzia\u0142u Instytutu.<\/span><\/p>\n Sk\u0105d wybi\u00f3rczo\u015b\u0107 w jej pi\u015bmie i powo\u0142anie si\u0119 jedynie na przyk\u0142ady miast, w kt\u00f3rych Stolpersteiny <\/i>nie zosta\u0142y wmurowane? Wymieniam miejsca, w kt\u00f3rych kamienie umieszczono bez przeszk\u00f3d: Wroc\u0142aw, Bia\u0142\u0105 Podlask\u0119, Zamo\u015b\u0107, O\u015bwi\u0119cim, Mi\u0144sk Mazowiecki, \u0141om\u017c\u0119, i pytam o nie pani\u0105 wiceprezydent. Po trzech tygodniach rzeczniczka prasowa Urz\u0119du odpowiada, \u017ce miasto natrafi\u0142o jedynie \u201ena opinie dost\u0119pne w internecie, dotycz\u0105ce w\u0142a\u015bnie Krakowa i Warszawy\u201d. Nie uda\u0142o im si\u0119 odnale\u017a\u0107 rekomendacji dla innych miast. IPN od 2018 roku nie odpowiedzia\u0142 na pismo z Urz\u0119du Miejskiego (mimo kilkukrotnych, jak twierdzi rzeczniczka, pr\u00f3b kontaktu) w sprawie opinii dotycz\u0105cej Stolperstein\u00f3w<\/i> w B\u0119dzinie.<\/span><\/p>\n Zar\u00f3wno Urz\u0105d Miejski w B\u0119dzinie, jak i IPN zgodne s\u0105 co do tego, \u017ce w sprawie Stolperstein\u00f3w<\/i> obowi\u0105zuje artyku\u0142 53 Ustawy o Instytucie Pami\u0119ci Narodowej. Zgodnie z nim organy, kt\u00f3re wydaj\u0105 zezwolenie na wykonanie trwa\u0142ych upami\u0119tnie\u0144 walki i m\u0119cze\u0144stwa, maj\u0105 najpierw zasi\u0119gn\u0105\u0107 opinii prezesa IPN-u. Adam Siwek, dyrektor Biura Upami\u0119tniania Walk i M\u0119cze\u0144stwa: \u201eIPN nie zezwala<\/b> na powstanie upami\u0119tnienia, czy te\u017c tego nie zakazuje <\/b>[podkre\u015blenie A.S.]. Nie wydaje te\u017c decyzji w takich sprawach \u2013 od tego s\u0105 w\u0142a\u015bciwe organy administracji pa\u0144stwowej i samorz\u0105dowej. IPN wydaje opini\u0119 na potrzeby w\u0142a\u015bciwego organu, kt\u00f3ry jest zobowi\u0105zany tak\u0105 opini\u0119 uzyska\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n Ustawa wyszczeg\u00f3lnia opiek\u0119 nad \u201emiejscami walk i m\u0119cze\u0144stwa\u201d oraz upami\u0119tnienie \u201emiejsc i wydarze\u0144 historycznych, a tak\u017ce wybitnych postaci\u201d. W przypadku Stolperstein\u00f3w<\/i> nie mo\u017cna jednak m\u00f3wi\u0107 o \u201ewybitnych postaciach\u201d, bo na kamienie trafiaj\u0105 z regu\u0142y nazwiska zupe\u0142nie nieznanych os\u00f3b. Fakt ich tragicznej \u015bmierci nie \u015bwiadczy o chwalebnym \u017cyciorysie. Na tej samej zasadzie nie mo\u017cna nazwa\u0107 ostatniego miejsca zamieszkania tych ludzi miejscami \u201ewalki\u201d czy \u201em\u0119cze\u0144stwa\u201d.<\/span><\/p>\n Dlaczego w takim razie Stolpersteiny <\/i>mia\u0142yby by\u0107 obj\u0119te t\u0105 ustaw\u0105?<\/span><\/p>\n Adam Siwek: \u201eWi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z upami\u0119tnieniem wydarzenia historycznego, jakim by\u0142a zag\u0142ada \u017byd\u00f3w w czasie II wojny \u015bwiatowej poprzez odwo\u0142anie do indywidualnych ofiar. (\u2026) Jest zatem oczywiste, \u017ce Stolpersteiny<\/i> s\u0105 obj\u0119te ustaw\u0105 o IPN\u201d.<\/span><\/p>\n To, co oczywiste dla dyrektora Siwka, wcale nie jest jednoznaczne z punktu widzenia prawa. Zdaniem prawniczki, kt\u00f3rej opini\u0119 otrzymali\u015bmy, samorz\u0105dy mog\u0142yby zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do IPN-u jedynie w sprawie weryfikacji danych personalnych upami\u0119tnianych os\u00f3b (cho\u0107 i to mo\u017cna zrobi\u0107 inaczej).<\/span><\/p>\n Wed\u0142ug Adama Siwka niezwr\u00f3cenie si\u0119 do IPN-u to naruszenie przepis\u00f3w. W praktyce nie zrobi\u0142o tego wiele samorz\u0105d\u00f3w i nie ponios\u0142o z tego tytu\u0142u \u017cadnych konsekwencji. Stolpersteiny<\/i> wymykaj\u0105 si\u0119 jasnej klasyfikacji, a podci\u0105gni\u0119cie ich pod ustaw\u0119 o IPN-ie jest kwesti\u0105 dyskusyjn\u0105. Jednocze\u015bnie Instytut, kt\u00f3ry obliguje do zasi\u0119gni\u0119cia opinii, wydaje je bardzo opieszale. W przypadku Krakowa by\u0142o to jedena\u015bcie miesi\u0119cy i wymaga\u0142o licznych interwencji rodzin zainteresowanych upami\u0119tnieniem swoich krewnych (wi\u0119cej o problemach ze Stolpersteinami <\/i>pisali\u015bmy w artykule Niemieckie kamienie i polska kultura pami\u0119ci<\/i><\/a> w \u201eChiduszu\u201d nr 3\/2019).<\/span><\/p>\n Rzeczniczka Urz\u0119du Miejskiego w B\u0119dzinie pisze<\/span>, \u017ce nie jest on \u201einstytucj\u0105 kompetentn\u0105 do badania fakt\u00f3w historycznych b\u0105d\u017a rozstrzygania zasadno\u015bci oraz formy upami\u0119tnie\u0144\u201d. Jednocze\u015bnie wiceprezydentka B\u0119dzina ju\u017c wcze\u015bniej w pi\u015bmie do Hannah Kozak stwierdza, \u017ce zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 z pro\u015bb\u0105 o opini\u0119 do \u201e\u015brodowisk \u017cydowskich, aby pozna\u0107 zdanie os\u00f3b maj\u0105cych bezpo\u015bredni\u0105 wiedz\u0119 na temat historii, zwyczaj\u00f3w i tradycji narodu \u017cydowskiego\u201d. Zar\u00f3wno sugerowanie, \u017ce c\u00f3rka polskiego \u017byda z B\u0119dzina takiej \u201ebezpo\u015bredniej wiedzy\u201d nie ma, jak i zak\u0142adanie, \u017ce \u017cydowska tradycja w jakikolwiek spos\u00f3b odnosi si\u0119 do Stolperstein\u00f3w<\/i>, jest nonsensowne. Natomiast sama idea szerszych konsultacji wydaje si\u0119 jak najbardziej s\u0142uszna.<\/span><\/p>\n Czekaj\u0105c na odpowied\u017a wiceprezydentki, pr\u00f3buj\u0119 dowiedzie\u0107 si\u0119, jak\u0105 opini\u0119 wyda\u0142a Gmina Wyznaniowa \u017bydowska w Katowicach, oczywisty \u2013 jak przypuszczam \u2013 adresat pro\u015bby b\u0119dzi\u0144skiego Urz\u0119du. Przewodnicz\u0105cy W\u0142odzimierz Kac moim pytaniem jest zdziwiony. Upewnia si\u0119, \u017ce nikt w tej sprawie do gminy nie pisa\u0142. W B\u0119dzinie od ponad dziesi\u0119ciu lat dzia\u0142a Fundacja Brama Cukermana, kt\u00f3ra zajmuje si\u0119 edukacj\u0105, dokumentacj\u0105 i ratowaniem resztek \u017cydowskiego dziedzictwa w regionie \u2013 r\u00f3wnie\u017c ona mog\u0142aby wypowiedzie\u0107 si\u0119 w tej sprawie. Jej prezeska Karolina Jakowe\u0144ko odpowiada: \u201eNikt nie pyta\u0142. Ale gdyby zapytali, nasza opinia by\u0142aby pozytywna\u201d.<\/span><\/p>\n W ko\u0144cu Urz\u0105d odpisuje, \u017ce zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 z zapytaniem do Zaglebie World Organization (stowarzyszenia zrzeszaj\u0105cego potomk\u00f3w zag\u0142\u0119biowskich \u017byd\u00f3w), jednak nie otrzyma\u0142 odpowiedzi. Dov Pnini, przewodnicz\u0105cy ZWO: \u201eTak, otrzymali\u015bmy zapytanie. Jeszcze nie zd\u0105\u017cyli\u015bmy na nie odpowiedzie\u0107, ale wkr\u00f3tce to zrobimy\u201d. Przypuszcza, \u017ce opinia b\u0119dzie pozytywna, cho\u0107 decyzj\u0119 musi podj\u0105\u0107 w porozumieniu z innymi cz\u0142onkami organizacji.<\/span><\/p>\n Co wydarzy si\u0119 w B\u0119dzinie, je\u015bli wola potomkini i opinia stowarzyszenia zag\u0142\u0119biowskich \u017byd\u00f3w b\u0119d\u0105 r\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 od stanowiska IPN-u? Dyrektor Biura Upami\u0119tniania Walk i M\u0119cze\u0144stwa Instytutu podkre\u015bla przecie\u017c, \u017ce wydaje on tylko opini\u0119, nie zgod\u0119 lub zakaz umieszczenia Stolperstein\u00f3w<\/i>.<\/span><\/p>\n Dlaczego nie dopu\u015bci\u0107 do dyskusji tak\u017ce innych organizacji zajmuj\u0105cych si\u0119 \u017cydowskim dziedzictwem, ekspert\u00f3w z dziedziny wsp\u00f3\u0142czesnych form upami\u0119tniania czy samych mieszka\u0144c\u00f3w lub przynajmniej radnych miejskich? Dlaczego potomkowie ofiar mieliby by\u0107 zdani wy\u0142\u0105cznie na opini\u0119 Instytutu, kt\u00f3ry od 2018 roku wielu z nich kojarzy si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z mi\u0119dzynarodowym skandalem o to, co mo\u017cna, a czego nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o Zag\u0142adzie? Stolpersteiny<\/i> nie s\u0105 finansowane z publicznych pieni\u0119dzy, dlaczego wi\u0119c opinia pa\u0144stwowej instytucji mia\u0142aby by\u0107 wi\u0105\u017c\u0105ca?<\/span><\/p>\n Do tej pory jedynym miastem w Polsce, w kt\u00f3rym w odpowiedzi na negatywn\u0105 opini\u0119 IPN-u odby\u0142a si\u0119 szersza debata na temat Stolperstein\u00f3w,<\/i> jest Szczecin.<\/span><\/p>\n Dr Miko\u0142aj Iwa\u0144ski z Akademii Sztuki w Szczecinie: \u201eZawsze powinno si\u0119 zacz\u0105\u0107 od pytania: czy dzia\u0142amy bardziej na pami\u0119\u0107, czy na wra\u017cliwo\u015b\u0107? Odpowied\u017a na nie odr\u00f3\u017cnia typowe pomniki figuratywne (\u2026) od tradycji, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 antypomnikami\u201d. W t\u0119 drug\u0105 wpisuj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie Stolpersteiny<\/i>.<\/span><\/p>\n Dwa lata temu w uzasadnieniu przygotowanym dla rodzin, kt\u00f3re stara\u0142y si\u0119 o wmurowanie Stolperstein\u00f3w<\/i> w Krakowie, IPN uzna\u0142 ich form\u0119 za \u201esprzeczn\u0105 z przyj\u0119t\u0105 w Polsce kultur\u0105 pami\u0119ci\u201d. Pomniki niefiguratywne nie s\u0105 jednak w polskim krajobrazie niczym nowym ani obcym. Ju\u017c pod koniec lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych architekt Oskar Hansen w przygotowanej przez jego zesp\u00f3\u0142 (i ostatecznie niezrealizowanej) koncepcji Pomnika Drogi<\/i> na terenie by\u0142ego obozu Birkenau odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie do takiej formy. Przez teren obozu mia\u0142a w poprzek przebiega\u0107 asfaltowa droga, symbolicznie przekre\u015blaj\u0105ca nazistowskie zbrodnie. \u201eHansen wychodzi\u0142 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce Holokaust jest do\u015bwiadczeniem, kt\u00f3rego nie da si\u0119 zobrazowa\u0107. Mo\u017cemy je tylko w pewien spos\u00f3b zaznaczy\u0107\u201d, m\u00f3wi Iwa\u0144ski. Pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy ofiary katastrofy pod Smole\u0144skiem autorstwa Jerzego Kaliny r\u00f3wnie\u017c nawi\u0105zuje do hansenowskiej koncepcji, co zreszt\u0105 w uzasadnieniu swojego wyboru podkre\u015bla\u0142a komisja konkursowa.<\/span><\/p>\n Miko\u0142aj Iwa\u0144ski wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w debacie o Stolpersteinach<\/i>, kt\u00f3r\u0105 w lutym tego roku zorganizowa\u0142a szczeci\u0144ska radna Edyta \u0141ongiewska-Wijas (niezrzeszona, wcze\u015bniej Nowoczesna), do grudnia 2019 roku pe\u0142ni\u0105ca tak\u017ce funkcj\u0119 szefowej komisji kultury. W mie\u015bcie zdoby\u0142a spor\u0105 popularno\u015b\u0107, bo do udzia\u0142u w obradach komisji zaprasza\u0142a szczecinian i chcia\u0142a, \u017ceby dzia\u0142ania samorz\u0105du by\u0142y bardziej transparentne.<\/span><\/p>\n W Szczecinie kamieniem pami\u0119ci chcia\u0142a upami\u0119tni\u0107 swojego ojca Gudrun Netter. Na jej pismo pod koniec 2019 roku odpowiedzia\u0142 w imieniu prezydenta Szczecina Piotra Krzystka (Bezpartyjni Samorz\u0105dowcy) architekt miasta Jaros\u0142aw Bodnar. Odm\u00f3wi\u0142 wnioskodawczyni zgody, podpieraj\u0105c si\u0119 opini\u0105 IPN-u, wed\u0142ug kt\u00f3rej na kamieniach brakuje \u201ekluczowego komunikatu, kto odpowiada za \u015bmier\u0107 danej osoby\u201d. Ta sugerowana niejednoznaczno\u015b\u0107 mia\u0142aby prowadzi\u0107 do \u201erozpowszechniania w kraju i za granic\u0105 informacji i publikacji o nieprawdziwych tre\u015bciach historycznych krzywdz\u0105cych lub znies\u0142awiaj\u0105cych Rzeczpospolit\u0105 Polsk\u0105 lub Nar\u00f3d Polski\u201d.<\/span><\/p>\n Radna \u0141ongiewska-Wijas uzna\u0142a t\u0119 odpowied\u017a za skandaliczn\u0105. W interpelacji do prezydenta Krzystka, z\u0142o\u017conej ostatniego dnia 2019 roku, napisa\u0142a: \u201eKamienie pami\u0119ci nie wywo\u0142uj\u0105 \u017cadnego zamieszania poznawczego. Daty na nich umieszczone odsy\u0142aj\u0105 do czas\u00f3w, gdy Szczecin by\u0142 niemiecki, rz\u0105dzony przez nazist\u00f3w. (\u2026) Nie burz\u0105 naszej narodowej to\u017csamo\u015bci publikacje o historii niemieckiego Szczecina. Nie zburz\u0105 jej te\u017c kamienie pami\u0119ci, bo odnosz\u0105 si\u0119 do przesz\u0142o\u015bci miasta, a nie narodu\u201d. I dalej: \u201eProponuj\u0119, by o uzasadnienie Pan Architekt nie zwraca\u0142 si\u0119 do instytucji, kt\u00f3re nie pojmuj\u0105 i poj\u0105\u0107 nie chc\u0105, \u017ce obok w\u0105sko rozumianej to\u017csamo\u015bci narodowej istnieje tak\u017ce to\u017csamo\u015b\u0107 miejsca, miasta, w ko\u0144cu \u2013 to\u017csamo\u015b\u0107 ludzka, zbudowana na empatii\u201d.<\/span><\/p>\n W lutym 2020 roku, tak aby zd\u0105\u017cy\u0107 przed kolejnym posiedzeniem Komisji ds. Kultury i Promocji, \u0141ongiewska-Wijas organizuje otwarte spotkanie dla wszystkich zainteresowanych tematem. Do udzia\u0142u zaprasza historyka, kt\u00f3ry opowiada o historii prze\u015bladowa\u0144 stetti\u0144skich \u017byd\u00f3w, literaturoznawc\u0119, kt\u00f3ry o koncepcji Stolperstein\u00f3w <\/i>m\u00f3wi w kontek\u015bcie postpami\u0119ci, a tak\u017ce Miko\u0142aja Iwa\u0144skiego, kt\u00f3ry przedstawia wsp\u00f3\u0142czesne przyk\u0142ady pomnik\u00f3w niefiguratywnych. Chce, \u017ceby mieszka\u0144cy Szczecina lepiej poznali za\u0142o\u017cenia projektu, kt\u00f3ry nie jest zinstytucjonalizowany i zak\u0142ada w\u0142\u0105czenie si\u0119 lokalnej spo\u0142eczno\u015bci w jego realizacj\u0119. W artykule dla \u201eMonitora Szczeci\u0144skiego\u201d komentuje odbi\u00f3r debaty: \u201eStolpersteiny <\/i>s\u0105 oczekiwane i rozumiane jako warto\u015bciowa forma upami\u0119tnienia ofiar, przybli\u017caj\u0105ca ich indywidualny los, ucz\u0105ca poszanowania godno\u015bci, tolerancji i historii\u201d.<\/span><\/p>\n Wbrew nadziejom radnej \u0141ongiewskiej-Wijas ani jej interpelacja, ani nag\u0142o\u015bnienie sprawy przez \u201eGazet\u0119 Wyborcz\u0105\u201d, ani zorganizowana przez ni\u0105 debata nie przynosz\u0105 wymiernych skutk\u00f3w i pozytywnego zako\u0144czenia sprawy Stolperstein\u00f3w<\/i>. Mimo \u017ce cz\u0142onkowie komisji dostaj\u0105 przygotowany przez \u0141ongiewsk\u0105-Wijas (i skonsultowany z radc\u0105 prawnym) projekt uchwa\u0142y w sprawie kamieni pami\u0119ci, kt\u00f3ry po przeg\u0142osowaniu przez Rad\u0119 Miasta m\u00f3g\u0142by trafi\u0107 prosto do podpisu prezydenta, postanawiaj\u0105 jedynie zaj\u0105\u0107 stanowisko w sprawie. Przyznaj\u0105, \u017ce \u201enie widz\u0105 problemu w uczczeniu pami\u0119ci ofiar nazist\u00f3w Kamieniami Pami\u0119ci\u201d. \u0141ongiewska-Wijas r\u00f3wnie\u017c g\u0142osuje za tym stanowiskiem, cho\u0107 wie, \u017ce nic ono nie zmieni i jest zagraniem czysto oportunistycznym. Pokazuje rzekom\u0105 przychylno\u015b\u0107, a w rzeczywisto\u015bci pozostawia decyzj\u0119 niech\u0119tnemu Stolpersteinom<\/i> prezydentowi. \u201eBy\u0142am co najmniej skr\u0119powana, je\u015bli nie za\u017cenowana samozadowoleniem radnych po przyj\u0119ciu \u00abStanowiska\u00bb komisji. Tak jakby oczekiwali wiwat\u00f3w na ich cze\u015b\u0107 za to, \u017ce dostrzegli potrzeb\u0119 oddania ho\u0142du ofiarom niemieckiego nazizmu w Szczecinie\u201d, pisze<\/span> w tek\u015bcie dla \u201eMonitora Szczeci\u0144skiego\u201d.<\/span><\/p>\n Z powodu pandemii sprawa na razie przycich\u0142a, ale radna \u0141ongiewska-Wijas ma nadziej\u0119, \u017ce w ko\u0144cu uda jej si\u0119 przekona\u0107 radnych do podj\u0119cia zdecydowanych krok\u00f3w. Uwa\u017ca, \u017ce cho\u0107 opinia IPN-u jest negatywna, nie uniemo\u017cliwia ona samorz\u0105dowi podj\u0119cia niezale\u017cnej i przemy\u015blanej decyzji.<\/span><\/p>\n Zupe\u0142nie poza wszystkimi debatami i frustruj\u0105cymi wymianami list\u00f3w, 4 marca 2020 roku we Wroc\u0142awiu zosta\u0142y wmurowane kolejne Stolpersteiny<\/i>. Hedwig, Fedor oraz Kurt Zernikowie, kt\u00f3rzy z nieistniej\u0105cej ju\u017c kamienicy przy dzisiejszej ul. Traugutta zostali deportowani dok\u0142adnie siedemdziesi\u0105t siedem lat wcze\u015bniej, zostali upami\u0119tnieni przez rodzin\u0119 Chavy Bondy.<\/span><\/p>\n Jej babcia by\u0142a siostr\u0105 urodzonego w 1883 roku Fedora Zernika \u2013 weterana pierwszej wojny \u015bwiatowej, handlarza drewnem. Fedor z \u017con\u0105 Hedwig mieli troje dzieci: najstarszy by\u0142 Kurt (urodzony w 1911 roku), o rok m\u0142odsza Ruth, a najm\u0142odszy G\u00fcnther, kt\u00f3ry w momencie wybuchu drugiej wojny \u015bwiatowej mia\u0142 zaledwie trzyna\u015bcie lat. Ruth w 1938 roku wyjecha\u0142a do Pary\u017ca, gdzie mia\u0142a przyucza\u0107 si\u0119 do zawodu sekretarki i szlifowa\u0107 francuski. Cho\u0107 wiedzia\u0142a, co dzieje si\u0119 w Niemczech, waha\u0142a si\u0119 jeszcze, czy nie wr\u00f3ci\u0107 do domu. Stwierdzi\u0142a jednak, \u017ce wi\u0119ksze szanse na pomoc rodzicom i rodze\u0144stwu b\u0119dzie mia\u0142a z Anglii. Najm\u0142odszego brata uda\u0142o jej si\u0119 umie\u015bci\u0107 w Kindertransporcie \u2013 G\u00fcnther ma dzi\u015b dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery lata i mieszka w Kalifornii. Dla rodzic\u00f3w i starszego brata nie by\u0142a w stanie za\u0142atwi\u0107 wiz. Jeszcze w 1939 roku przedosta\u0142a si\u0119 do Australii, maj\u0105c nadziej\u0119, \u017ce tam \u0142atwiej otrzyma pozwolenia na przyjazd rodziny. Tam jednak te\u017c jej si\u0119 nie powiod\u0142o. Hedwig, Fedor i Kurt zgin\u0119li w Auschwitz w 1943 roku.<\/span><\/p>\n \u201eJedyne, co mo\u017cemy dla nich zrobi\u0107, to sprawi\u0107, \u017ce ich imiona i nazwiska nie zostan\u0105 zapomniane\u201d, m\u00f3wi Chava podczas wmurowania Stolperstein\u00f3w<\/i> pod nowym gmachem Akademii Sztuk Pi\u0119knych (wybudowanym na miejscu kamienicy, w kt\u00f3rej mieszkali Zernikowie).<\/span><\/p>\n Chava jest r\u00f3wie\u015bniczk\u0105 G\u00fcnthera Zernika, urodzi\u0142a si\u0119 w Gliwicach. Pami\u0119ta, \u017ce gdy mia\u0142a sze\u015b\u0107 lat, po raz pierwszy odwiedzi\u0142a z rodzicami Breslau. G\u00fcnther bawi\u0142 si\u0119 jakimi\u015b \u015brubokr\u0119tami i nakr\u0119tkami, ale nie pozwoli\u0142 jej do\u0142\u0105czy\u0107 \u2013 uwa\u017ca\u0142, \u017ce to nie zabawki dla dziewczynek. Chava m\u00f3wi, \u017ce jej matka by\u0142a boja\u017aliwa, dlatego ju\u017c w 1933 roku wyjechali do Czechos\u0142owacji, a w 1939 wyemigrowali do Palestyny i tam ju\u017c zostali. Po osiemdziesi\u0105tce Chava stwierdzi\u0142a jednak, \u017ce izraelski klimat jej nie s\u0142u\u017cy, i wr\u00f3ci\u0142a do Niemiec. To tam kilka lat temu us\u0142ysza\u0142a o Stolpersteinach<\/i> \u2013 burmistrz Drezna zaprosi\u0142 j\u0105 na wmurowanie kamieni upami\u0119tniaj\u0105cych rodzic\u00f3w jej matki. Potem przysz\u0142o zaproszenie z Berlina \u2013 mieszkaniec kamienicy, z kt\u00f3rej zosta\u0142a deportowana Olga, siostra Fedora Zernika, odnalaz\u0142 o niej informacje i postanowi\u0142 j\u0105 upami\u0119tni\u0107. \u201eTo chyba niemo\u017cliwe, \u017ceby w Niemczech rodzina p\u0142aci\u0142a za Stolpersteiny<\/i>\u201d, stwierdza Chava. W Czechach o umieszczenie kamieni musia\u0142a si\u0119 postara\u0107 sama, ale w formalno\u015bciach pomog\u0142y jej osoby ze spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej \u2013 bez wi\u0119kszych problem\u00f3w uda\u0142o jej si\u0119 wmurowa\u0107 Stolpersteiny<\/i> dla swoich te\u015bci\u00f3w w Brnie i dla najlepszej przyjaci\u00f3\u0142ki z czas\u00f3w szko\u0142y w Pradze. We Wroc\u0142awiu by\u0142o najwi\u0119cej formalno\u015bci, ale Chava bardzo chwali sobie pomoc architekta, kt\u00f3ry ju\u017c wcze\u015bniej wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z rodzinami staraj\u0105cymi si\u0119 o upami\u0119tnienie krewnych kamieniami pami\u0119ci. Najbardziej zaskoczy\u0142y j\u0105 koszty wynaj\u0119cia firmy, kt\u00f3ra wmurowuje Stolpersteiny<\/i> (tak jak i w 2019 roku, we Wroc\u0142awiu nie by\u0142 obecny tw\u00f3rca projektu Gunter Demnig) \u2013 ponad dwa razy wi\u0119ksze ni\u017c cena samych kamieni. Liczone nie w setkach, a tysi\u0105cach euro koszty wmurowania kamieni pami\u0119ci powinny da\u0107 do my\u015blenia wszystkim, kt\u00f3rzy obawiaj\u0105 si\u0119, \u017ce pojawi si\u0119 ich w Polsce za du\u017co.<\/span><\/p>\n Varda, c\u00f3rka Chavy: \u201eCz\u0142onkowie naszej rodziny, kt\u00f3rzy prze\u017cyli, po wojnie rozjechali si\u0119 w r\u00f3\u017cne strony. Najwa\u017cniejsze jest to, \u017ce teraz mo\u017cemy spotka\u0107 naszych kuzyn\u00f3w. S\u0105 nas tu cztery pokolenia. Przyjechali\u015bmy z Izraela, Niemiec, Szwecji, Norwegii i Anglii\u201d.<\/span><\/p>\n Kilka tygodni po uroczysto\u015bci we Wroc\u0142awiu rozmawiam z Chav\u0105 przez Skype\u2019a. \u201eUda\u0142o si\u0119 na ostatni\u0105 chwil\u0119, jeszcze tydzie\u0144, a nikt nie by\u0142by w stanie przylecie\u0107 do Polski\u201d, m\u00f3wi\u0119. \u201eJa zawsze mam szcz\u0119\u015bcie\u201d, odpowiada Chava. W tym roku b\u0119dzie jeszcze stara\u0107 si\u0119 o Stolpersteina<\/i> dla Klary, siostry Fedora, kt\u00f3ra r\u00f3wnie\u017c zgin\u0119\u0142a w Auschwitz. Ostatni adres jej zamieszkania to Gliwice \u2013 tam \u017cadnych kamieni pami\u0119ci jak na razie nie ma.<\/span><\/p>\n Hannah Kozak zamierza jeszcze raz wys\u0142a\u0107 do Urz\u0119du Miejskiego w B\u0119dzinie imiona i nazwiska krewnych, kt\u00f3rych chce upami\u0119tni\u0107. Do\u0142\u0105czy do nich tre\u015bci inskrypcji, dla ka\u017cdego kamienia osobno.<\/span><\/p>\n Przygotowuj\u0105c wystaw\u0119 Duchy mojego ojca<\/i>, zmontowa\u0142a film. Wykorzysta\u0142a w nim nagrania i zdj\u0119cia, kt\u00f3re robi\u0142a Solowi do ostatnich chwil jego \u017cycia. \u201eFilm trwa dok\u0142adnie 58 minut. Wiesz, jaki mam pomys\u0142 na ostatnie dwie, kt\u00f3re do niego dodam?\u201d, pyta i zaczyna p\u0142aka\u0107. \u201eSko\u0144cz\u0119 t\u0119 histori\u0119, zanim wyzion\u0119 ducha. Uda si\u0119, musz\u0119 tylko dalej pr\u00f3bowa\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> Walka i m\u0119cze\u0144stwo, czyli Stolpersteiny w Polsce KATARZYNA ANDERSZ Stolpersteiny upami\u0119tniaj\u0105ce rodzin\u0119 Zernik z Breslau, wmurowane przed nowym gmachem ASP 4 marca 2020 roku \/fot. \u201eChidusz” KAMIENI PAMI\u0118CI W POLSCE PRZYBYWA. W 2019 ROKU POJAWI\u0141Y SI\u0118 W ZAMO\u015aCIU, O\u015aWI\u0118CIMIU I WE WROC\u0141AWIU. WIOSN\u0104 2020 ROKU \u2013 ZN\u00d3W WE WROC\u0141AWIU. A MIMO TO ZNAJDZIEMY MIASTA, W KT\u00d3RYCH […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84096"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=84096"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84096\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":84993,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84096\/revisions\/84993"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=84096"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=84096"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=84096"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n![](\"https:\/\/chidusz.com\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/stolpersteine-wroclaw-breslau-asp-zernik-pozwolenie-polska-poland.jpg\")
Stolpersteiny upami\u0119tniaj\u0105ce rodzin\u0119 Zernik z Breslau, wmurowane przed nowym gmachem ASP 4 marca 2020 roku \/fot. \u201eChidusz”<\/em><\/span><\/p>\nKAMIENI PAMI\u0118CI W POLSCE PRZYBYWA. W 2019 ROKU POJAWI\u0141Y SI\u0118 W ZAMO\u015aCIU, O\u015aWI\u0118CIMIU I WE WROC\u0141AWIU. WIOSN\u0104 2020 ROKU \u2013 ZN\u00d3W WE WROC\u0141AWIU<\/b>. A MIMO TO ZNAJDZIEMY MIASTA, W KT\u00d3RYCH RODZINY ZAINTERESOWANE UPAMI\u0118TNIENIEM SWOICH KREWNYCH S\u0141YSZ\u0104 OD URZ\u0118DNIK\u00d3W WY\u0141\u0104CZNIE O \u201eNEGATYWNYCH OPINIACH IPN-U\u201d. DECYZJE DOTYCZ\u0104CE <\/b>STOLPERSTEIN\u00d3W<\/i><\/b> ZAPADAJ\u0104 W TYCH MIEJSCOWO\u015aCIACH ARBITRALNIE, Z POMINI\u0118CIEM ROLI, JAK\u0104 W DBANIU O \u017bYDOWSK\u0104 HISTORI\u0118 MOG\u0141YBY ODEGRA\u0106 LOKALNE SPO\u0141ECZNO\u015aCI.<\/b><\/span><\/h4>\n
Duchy mojego ojca<\/b><\/h4>\n
Godno\u015b\u0107<\/b><\/h4>\n
Pami\u0119tamy i b\u0119dziemy pami\u0119ta\u0107<\/b><\/h4>\n
Odchody zwierz\u0105t<\/b><\/h4>\n
Walka i m\u0119cze\u0144stwo<\/b><\/h4>\n
Instytucje kompetentne<\/b><\/h4>\n
Pomniki i antypomniki<\/b><\/h4>\n
Nieprawdziwe tre\u015bci historyczne<\/b><\/h4>\n
Hedwig, Fedor i Kurt<\/b><\/h4>\n
![](\"https:\/\/chidusz.com\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/stolpersteine-wroclaw-breslau-asp-zernik-bondy-poland-polska-pozwolenie-permission.jpg\")
Varda (przemawia) i Chava Bondy podczas rodzinnej uroczysto\u015bci wmurowania kamieni we Wroc\u0142awiu w marcu 2020 roku<\/em><\/span><\/p>\nSzcz\u0119\u015bcie<\/b><\/h4>\n
Dwie minuty<\/b><\/h4>\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"