{"id":84314,"date":"2021-03-23T17:09:52","date_gmt":"2021-03-23T15:09:52","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=84314"},"modified":"2021-03-17T08:07:30","modified_gmt":"2021-03-17T06:07:30","slug":"11-09-53","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=84314","title":{"rendered":"Dzieje spo\u0142eczno\u015bci \u017bydowskiej – Wilno"},"content":{"rendered":"

Mieszkanka Wilna Frida Poczter wraz ze swym synem Izydorem. Oboje zgin\u0119li w Zag\u0142adzie. Zdj\u0119cie przekaza\u0142 Beniamin Anolik z archiwum rodzinnego \u2013 projekt Polskie Korzenie w Izraelu \/ Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Dzieje spo\u0142eczno\u015bci \u017bydowskiej – Wilno<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Wirtualny Sztetl<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

GALERY<\/a><\/strong><\/span><\/p>\n

Portret rodziny Anolik z Wilna w 1934 r. Na zdj\u0119ciu mog\u0105 by\u0107: Mosze (ojciec), Sonia (matka), Abraham (dziadek, niewidomy), Tania (ciotka), na dole – synowie Moszego: Beniamin i Nissan oraz c\u00f3rki Tani: Lila i Nusia. Zdj\u0119cie przekaza\u0142 Beniamin Anolik.<\/em><\/span><\/p>\n

Pierwsi \u017bydzi zacz\u0119li osiedla\u0107 si\u0119 na przedmie\u015bciach Wilna za panowania ksi\u0119cia Witolda, na prze\u0142omie XIV i XV w.<\/span><\/p>\n

W 1551 r. dwaj \u017cydowscy kupcy z Krakowa \u2013 Szymon Doktorowicz oraz Izrael J\u00f3zefowicz \u2013 otrzymali od kr\u00f3la Zygmunta Augusta przywilej na osiedlenie si\u0119 w Wilnie i rozpocz\u0119cie dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej. Nast\u0119pnie \u017bydom pozwolono osiedla\u0107 si\u0119 w wile\u0144skich posiad\u0142o\u015bciach mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w. W owym czasie panowa\u0142a w Wilnie reformacja, w 1563 r. zosta\u0142o og\u0142oszone prawo do wolno\u015bci wyznania. Tolerancja religijna sprzyja\u0142a spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. W 1573 r. zbudowano w mie\u015bcie pierwsz\u0105 synagog\u0119. Prowadz\u0105c\u0105 do niej ulic\u0119 nazwano \u017bydowsk\u0105. Z kolei przywilej Zygmunta III z 1593 r. zalegalizowa\u0142 osadnictwo \u017cydowskie w Wilnie, pozwoli\u0142 na za\u0142o\u017cenie cmentarza, mykwy i koszernej rze\u017ani. Co wi\u0119cej, \u017bydzi podlegali odt\u0105d jurysdykcji wojewody.<\/span><\/p>\n

W pierwszych dekadach XVII w. Wilno dotkn\u0119\u0142y kl\u0119ski \u017cywio\u0142owe \u2013 po\u017car i epidemie. W 1633 r., aby poprawi\u0107 sytuacj\u0119 gospodarcz\u0105 miasta, kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw IV obdarzy\u0142 \u017byd\u00f3w dodatkowymi przywilejami. Otrzymali pozwolenie na handel z\u0142otem, srebrem, dywanami, bawe\u0142n\u0105 i przyprawami, a tak\u017ce na zajmowanie si\u0119 wszelkimi rodzajami rzemios\u0142a. Ponadto \u017bydzi dostali od kr\u00f3la zgod\u0119 na wybudowanie murowanej synagogi (Wielka Synagoga). Jedyn\u0105 restrykcj\u0105 by\u0142 nakaz osiedlenia si\u0119 w wydzielonej cz\u0119\u015bci miasta[1.1]<\/a>. Przez to mi\u0119dzy ulicami Dominika\u0144sk\u0105, Wielk\u0105 i Niemieck\u0105 ukszta\u0142towa\u0142o si\u0119 getto, nazywane przez chrze\u015bcijan \u201eczarnym miastem\u201d. Ulgi podatkowe, kt\u00f3re otrzymali \u017bydzi, wzbudzi\u0142y zawi\u015b\u0107 innych mieszczan. W latach 1634 i 1635 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska sta\u0142a si\u0119 ofiar\u0105 napa\u015bci. Aby zrekompensowa\u0107 \u017bydom poniesione straty, kr\u00f3l wyda\u0142 im licencj\u0119 na sprzeda\u017c alkoholu.<\/span><\/p>\n

W 1655 r. Rzeczpospolit\u0105 najechali Szwedzi i Moskwa. Wile\u0144scy wyznawcy religii moj\u017ceszowej, dowiedziawszy si\u0119 o zbrodniach, jakich wobec \u017byd\u00f3w dopuszcza\u0142y si\u0119 na Bia\u0142orusi i Ukrainie oddzia\u0142y Kozak\u00f3w i Rosjan, opu\u015bcili miasto. Oko\u0142o 3 tys. ludzi zbieg\u0142o do Prus. Kiedy wojska moskiewskie zaj\u0119\u0142y Wilno, wydano ukaz zabraniaj\u0105cy osiedlania si\u0119 \u017byd\u00f3w w obr\u0119bie mur\u00f3w miejskich. Dzielnica \u017cydowska zosta\u0142a zniszczona.<\/span><\/p>\n

W 1661 r. Wilno odbi\u0142y wojska Rzeczypospolitej. Powracaj\u0105cy \u017bydzi nieoczekiwanie otrzymali wsparcie od jezuit\u00f3w, kt\u00f3rzy wydzier\u017cawili im swoje nieruchomo\u015bci. Jednak w\u015br\u00f3d zubo\u017ca\u0142ej ludno\u015bci pojawi\u0142y si\u0119 konflikty na tle gospodarczym. W latach 60. XVII w. \u017bydzi zostali wykluczeni z cech\u00f3w szklarzy, rybak\u00f3w i z\u0142otnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W 1676 r. przedstawiciele miasta narzekali na sejmie, \u017ce wzrasta liczba \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy odbieraj\u0105 chrze\u015bcijanom prac\u0119, bo te\u017c trudni\u0105 si\u0119 handlem i rzemios\u0142em. Pojawi\u0142y si\u0119 tak\u017ce oskar\u017cenia \u017byd\u00f3w o rytualne zabijanie chrze\u015bcijan. W 1678 r. w ko\u015bciele \u015bw. Franciszka i \u015bw. Bernardyna pojawi\u0142a si\u0119 tablica ku pami\u0119ci Szymona Kierelisa, kt\u00f3ry mia\u0142 pa\u015b\u0107 ofiar\u0105 mordu rytualnego w 1597 r.[1.2]<\/a>. W 1687 r. dosz\u0142o do pogromu \u017byd\u00f3w dokonanego przez student\u00f3w i rzemie\u015blnik\u00f3w. Szkody oszacowano na 120 tys. z\u0142otych.<\/span><\/p>\n

Na poczatku XVIII w. Wilno ponownie spl\u0105drowa\u0142y wojska szwedzkie i rosyjskie, uczestnicz\u0105ce w wojnie, kt\u00f3ra toczy\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na terytorium Rzeczypospolitej. Kilkakrotnie okupowali je \u017co\u0142nierze cudzoziemscy, kt\u00f3rzy nak\u0142adali na mieszka\u0144c\u00f3w wysokie kontrybucje. Zatargi na polu gospodarczym, tocz\u0105ce si\u0119 mi\u0119dzy chrze\u015bcijanami a \u017bydami, tak\u017ce przybra\u0142y na sile. W 1712 r. zabroniono \u017bydom wykonywania niekt\u00f3rych zawod\u00f3w. Niemniej, hierarchia ko\u015bcielna by\u0142a pozytywnie nastawiona do wyznawc\u00f3w religii moj\u017ceszowej. Na przyk\u0142ad w 1725 r. biskup Karol Piotr Pancerzy\u0144ski pozwoli\u0142 \u017bydom na otwieranie sklep\u00f3w w niedziele.<\/span><\/p>\n

Mimo trudno\u015bci gospodarczych spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska w Wilnie swobodnie rozwija\u0142a swoj\u0105 kultur\u0119. W XVIII w. miasto sta\u0142o si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w nauki talmudycznej. Do najwybitniejszych uczonych nale\u017ca\u0142 rabin Elijahu ben Szlomo, zwany Gaonem Wile\u0144skim. By\u0142 on znawc\u0105 Talmudu, zwolennikiem religijnego racjonalizmu i studiowania nauk \u015bwieckich, jak r\u00f3wnie\u017c nieprzejednanym przeciwnikiem chasydyzmu. Do Wilna dociera\u0142y tak\u017ce idee haskali. Moses Meisel, jeden z uczni\u00f3w Gaona, interesowa\u0142 si\u0119 postaci\u0105 Mosesa Mendelshona i literatur\u0105 niemieck\u0105.<\/span><\/p>\n

Podczas insurekcji ko\u015bciuszkowskiej wile\u0144scy \u017bydzi okazali si\u0119 lojalni wobec Rzeczypospolitej. Kaha\u0142 przekaza\u0142 na rzecz powstania sum\u0119 25 tys. gulden\u00f3w, a \u017cydowscy krawcy uszyli za darmo blisko 200 mundur\u00f3w. Co wi\u0119cej, \u017bydzi razem z innymi wilnianami bronili miasta przed wojskiem rosyjskim, walcz\u0105c m.in. w rejonie Ostrej Bramy. Jednak mimo ofiarno\u015bci obro\u0144c\u00f3w Rosjanie zaj\u0119li Wilno.<\/span><\/p>\n

Pocz\u0105tkowo wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce sytuacja \u017byd\u00f3w pod panowaniem carskim ulegnie poprawie. Kaha\u0142 utrzyma\u0142 dotychczasowy status, a car Pawe\u0142 zezwoli\u0142 na druk hebrajskich ksi\u0105\u017cek oraz na udzia\u0142 cz\u0119\u015bci \u017byd\u00f3w w wyborach samorz\u0105dowych. Jednak \u2013 podobnie jak publikacje polskie \u2013 ksi\u0105\u017cki \u017cydowskie obj\u0119\u0142a cenzura, a mieszczanie zacz\u0119li podwa\u017ca\u0107 prawo wyborcze dla \u017byd\u00f3w[1.3]<\/a>. Za panowania cara Aleksandra I nastawienie pa\u0144stwa do mniejszo\u015bci \u017cydowskiej pogorszy\u0142o si\u0119. W 1823 r. rosyjskie w\u0142adze Wilna zabroni\u0142y \u017bydom mieszka\u0107 i prowadzi\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105 przy ulicach: Wielkiej, Zamkowej, Ostrobramskiej, \u015awi\u0119toja\u0144skiej, Dominika\u0144skiej i Trockiej. Ponadto chrze\u015bcijanom mieszkaj\u0105cym przy tych ulicach zakazano wynajmowa\u0107 pokoje \u017bydom, a nawet wpuszcza\u0107 \u017cydowskich handlarzy do dom\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Po powstaniu listopadowym spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska, podobnie jak polska i litewska, zosta\u0142a poddana rusyfikacji. W 1844 r. ograniczono autonomi\u0119 kaha\u0142u, a w 1847 r. zorganizowano seminarium rabinackie utrzymywane przez rz\u0105d rosyjski. Intelektuali\u015bci \u017cydowscy pr\u00f3bowali jednak przeciwdzia\u0142a\u0107 tendencjom rusyfikacyjnym. Znakiem oporu by\u0142o zainteresowanie literatur\u0105 polsk\u0105, jak r\u00f3wnie\u017c piel\u0119gnowanie j\u0119zyka hebrajskiego. W latach 40. XIX w. Julian Klaczko przet\u0142umaczy\u0142 na hebrajski kilka ballad Mickiewicza i opublikowa\u0142 je w wile\u0144skim pi\u015bmie \u201ePirke cafon\u201d. Jego nauczyciel Samuel Finn opublikowa\u0142 za\u015b pierwsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 o historii \u017byd\u00f3w w Wilnie, a w latach 1860\u20131880 wydawa\u0142 hebrajskoj\u0119zyczne czasopismo \u2013 tygodnik \u201eHa-Karmel\u201d.<\/span><\/p>\n

Po powstaniu styczniowym rusyfikacja si\u0119 nasili\u0142a. Nadto w\u0142adze carskie prowadzi\u0142y polityk\u0119 divide et impera<\/em>, krzewiono r\u00f3wnie\u017c antysemityzm. Druga po\u0142owa XIX w. by\u0142a okresem eksplozji demograficznej. Ukaz carski zabrania\u0142 jednak \u017bydom osiedla\u0107 si\u0119 na wsiach; mieszka\u0144cy sztetli migrowali wi\u0119c do wi\u0119kszych miast. W samym Wilnie liczba \u017byd\u00f3w wzros\u0142a kilkakrotnie. Nowi przybysze budzili \u2013 jako nieznaj\u0105cy polskiego \u2013 strach przed obco\u015bci\u0105. Dodatkowo w\u0142adza inspirowa\u0142a zaj\u015bcia anty\u017cydowskie. Aleksander III postanowi\u0142, \u017ce \u017bydzi maj\u0105 zasymilowa\u0107 si\u0119 z Rosjanami, wyemigrowa\u0107 albo zgin\u0105\u0107. W imperium rozpocz\u0119to zorganizowane prze\u015bladowania. W 1881 r. mia\u0142y miejsce krwawe pogromy w Kijowie i Odessie, a w Wilnie dosz\u0142o do pogromu dokonanego przez poborowych.<\/span><\/p>\n

Mimo trudno\u015bci wile\u0144scy wyznawcy judaizmu nie ustawali w d\u0105\u017ceniach do rozwoju o\u015bwiaty i kultury. W 1885 r. Matitjahu Straszun przekaza\u0142 gminie \u017cydowskiej sw\u00f3j zbi\u00f3r ksi\u0105\u017cek licz\u0105cy blisko 6 tys. wolumin\u00f3w. Darowizna ta sta\u0142a si\u0119 zal\u0105\u017ckiem biblioteki im. Straszuna otwartej w 1892 r.; przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 ksi\u0105\u017cnica ta liczy\u0142a 35 tys. ksi\u0105\u017cek i 150 manuskrypt\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W Wilnie rozwija\u0142y si\u0119 \u017cydowskie partie polityczne. W 1897 r. powsta\u0142 Bund, a w 1902 r. \u2013 Mizrachi. W 1903 r. Wilno odwiedzi\u0142 za\u0142o\u017cyciel \u015awiatowej Organizacji Syjonistycznej Teodor Herzl, co zaktywizowa\u0142o ruch syjonistyczny. W latach 1905\u20131911 funkcjonowa\u0142o tu centralne biuro Organizacji Syjonistycznej w Rosji<\/span><\/p>\n

Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce po wybuchu wojny z Japoni\u0105 w 1904 r. w\u0142adze rosyjskie postanowi\u0142y uspokoi\u0107 nastroje w zachodnich guberniach i zaprzesta\u0142y polityki rusyfikacji. Po zniesieniu zakazu druku w j\u0119zyku innym ni\u017c rosyjski, pojawi\u0142y si\u0119 litewskie, polskie i \u017cydowskie gazety codzienne. W j\u0119zyku hebrajskim ukazywa\u0142 si\u0119 dziennik \u201eHa-Zman\u201d (\u201eCzas\u201d), a w jidysz \u2013 \u201eDer Weker\u201d (\u201eG\u0142osiciel\u201d). Zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 instytucje naukowe. W 1913 r. Szymon An-ski przy placu Gieorgiewskim (dzi\u015b Kudirkos aik\u0161t\u0117) utworzy\u0142 Muzeum Historyczno-Etnograficzne.<\/span><\/p>\n

W 1915 r. Wilno zosta\u0142o zaj\u0119te przez wojska niemieckie. W\u0142adze okupacyjne, cho\u0107 uczyni\u0142y niemiecki j\u0119zykiem urz\u0119dowym, pozwoli\u0142y na u\u017cywanie polskiego, bia\u0142oruskiego, litewskiego oraz jidysz w sferze publicznej. Za pozwoleniem Niemc\u00f3w Litwini utworzyli Taryb\u0119, czyli Rad\u0119 Narodow\u0105, kt\u00f3ra 16 lutego 1918 r. og\u0142osi\u0142a Akt Niepodleg\u0142o\u015bci Litwy. Na czele rz\u0105du stan\u0105\u0142 Antanas Smetona. W po\u0142owie grudnia 1918 r. powsta\u0142 jednak konkurencyjny, komunistyczny rz\u0105d litewski. W tej sytuacji \u017bydzi wile\u0144scy musieli dokona\u0107 politycznego wyboru. Jakub Wygodzki, miejscowy lekarz i dzia\u0142acz syjonistyczny, zosta\u0142 w 1918 r. ministrem ds. \u017cydowskich w rz\u0105dzie Smetony. Z kolei cz\u0119\u015b\u0107 \u017cydowskich robotnik\u00f3w popar\u0142a komunist\u00f3w. W styczniu 1919 r. przy ulicy Wroniej dosz\u0142o do walk mi\u0119dzy komunistami a polskimi oddzia\u0142ami samoobrony. Polacy wzi\u0119li do niewoli 70 ludzi. Poleg\u0142o pi\u0119ciu komunist\u00f3w, w tym dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w (J. Szimielewicz, J. As-Szapiro). W kwietniu 1919 r. do Wilna wesz\u0142y polskie wojska dowodzone przez Edwarda Rydza-\u015amig\u0142ego. \u017bo\u0142nierze oskar\u017cyli \u017byd\u00f3w o sprzyjanie wrogom Polski i dokonali pogromu w dzielnicy \u017cydowskiej. Zgin\u0119\u0142o w\u00f3wczas 80 os\u00f3b. Sytuacja ta po\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 cieniem na stosunkach polsko-\u017cydowskich w mie\u015bcie. Kiedy w 1922 r. odby\u0142y si\u0119 wybory do sejmu wile\u0144skiego, zbojkotowali je nie tylko Litwini i Bia\u0142orusini, lecz tak\u017ce \u017bydzi. Niemniej, po przy\u0142\u0105czeniu Wilna do Polski spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska anga\u017cowa\u0142a si\u0119 w polityk\u0119 lokaln\u0105 i regularnie wprowadza\u0142a swoich przedstawicieli do rady miejskiej.<\/span><\/p>\n

W mi\u0119dzywojennym Wilnie mieszka\u0142o blisko 50 tys. \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy stanowili prawie 1\/3 wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w. W mie\u015bcie ulokowanych by\u0142o ponad sto synagog i dom\u00f3w modlitwy. Istnia\u0142a sie\u0107 szk\u00f3\u0142 powszechnych i gimnazj\u00f3w, w kt\u00f3rych j\u0119zykiem wyk\u0142adowym by\u0142 jidysz. Uczono tak\u017ce hebrajskiego. W 1925 r. powsta\u0142 \u017bydowski Instytut Naukowy YIVO (ul. Wiwulskiego 18). \u017bydzi mieli w\u0142asne kluby sportowe oraz boisko przy ulicy Krupniczej. Przy Pohulance 18 mie\u015bci\u0142 si\u0119 \u017cydowski dom kultury, a tak\u017ce Zwi\u0105zek Literat\u00f3w i Dziennikarzy \u017bydowskich.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wile\u0144skich \u017byd\u00f3w zajmowa\u0142a si\u0119 rzemios\u0142em i drobnym handlem. Mieszka\u0142a w zwartym skupisku mi\u0119dzy ulicami Zawaln\u0105, Wielk\u0105 i Trock\u0105. W 1923 r. Juliusz K\u0142os tak opisywa\u0142 dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105:<\/span><\/p>\n

\n

Wreszcie na specjalne zwiedzenie zas\u0142uguje dzielnica \u017cydowska, tzw. Ghetto, mieszcz\u0105ca si\u0119 mi\u0119dzy ulicami: Wielk\u0105, Niemieck\u0105 i Dominika\u0144sk\u0105. Zabudowana staremi, ciasnemi i ciemnemi domami z wiek\u00f3w minionych, po\u0142\u0105czonemi przez niezliczone przej\u015bcia w jeden nies\u0142ychanie skomplikowany labirynt, posiada pl\u0105tanin\u0119 nieregularnych w\u0105zkich uliczek poprzecinanych w wielu miejscach przerzuconemi przez nie arkadami. (…) Po\u015br\u00f3d licznych zau\u0142k\u00f3w dzielnicy \u017cydowskiej najciekawszym jest male\u0144ki placyk, wytworzony przy zbiegu uliczek: Szklanej, Jatkowej, \u017bydowskiej i zau\u0142ka Dominika\u0144skiego; z placyku tego jednem spojrzeniem ogarn\u0105\u0107 mo\u017cna kilka uliczek z arkadami, naro\u017cnik jego za\u015b mi\u0119dzy ulicami Jatkow\u0105 i \u017bydowsk\u0105 zajmuje dom o niesamowicie powyginanych p\u0142aszczyznach \u015bcian, tworz\u0105cych jakby dzi\u00f3b okr\u0119tu, ostro wcinaj\u0105cy si\u0119 w placyk. Na og\u00f3\u0142 domy w dzielnicy \u017cydowskiej nie odznaczaj\u0105 si\u0119 \u017cadnemi zaletami architektonicznemi i nie wykazuj\u0105 \u017cadnych form stylowych; pochodz\u0105 przewa\u017cnie z w. XVIII, odbudowane po po\u017carach z utylitarn\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105, lecz ta w\u0142a\u015bnie ich absolutna prostota i uk\u0142ad uliczek zachowany z wiek\u00f3w dawniejszych nadaje ca\u0142ej dzielnicy pi\u0119tno staro\u017cytno\u015bci i oryginalno\u015bci.[1.4]<\/a>.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

W stosunkach polsko-\u017cydowskich niejednokrotnie dochodzi\u0142o do napi\u0119\u0107. Wst\u0119p na uniwersytet nie by\u0142 dla \u017byd\u00f3w ograniczony, ale nastawieni nacjonalistycznie polscy studenci domagali si\u0119 separacji \u017byd\u00f3w na uczelni, zredukowania ich liczby, a nawet ca\u0142kowitego wykluczenia. 10 listopada 1931 r. dosz\u0142o do b\u00f3jki mi\u0119dzy studentami polskimi i \u017cydowskimi, podczas kt\u00f3rej zgin\u0105\u0142 od ciosu kamieniem Stanis\u0142aw Wac\u0142awski. O nieumy\u015blne spowodowanie \u015bmierci oskar\u017cono Samuela Wolfina, kt\u00f3ry w kwietniu 1932 r. zosta\u0142 skazany na dwa lata wi\u0119zienia. Niemniej, profesorowie uniwersytetu pot\u0119piali b\u00f3jki i dyskryminacj\u0119 student\u00f3w \u017cydowskich. Na przyk\u0142ad doktor Henryk Dembi\u0144ski na \u0142amach prasy gani\u0142 pomys\u0142 ustanowienia getta \u0142awkowego.<\/span><\/p>\n

Mimo to Polacy i \u017bydzi niejednokrotnie wsp\u00f3\u0142pracowali ze sob\u0105. W latach 30. na spotkania Zwi\u0105zku Literat\u00f3w Polskich zapraszani byli tak\u017ce pisarze \u017cydowscy z grupy Jung Wilne. Czes\u0142aw Mi\u0142osz wspomina\u0142 po latach, \u017ce zetkn\u0105\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas z Chaimem Grade.<\/span><\/p>\n

Kiedy w kwietniu 1931 r. m\u0142ody rzemie\u015blnik Mieczys\u0142aw Dordzik utopi\u0142 si\u0119, ratuj\u0105c z w\u00f3d Wilejki ch\u0142opca \u017cydowskiego Chakiela Charmaca, w jego pogrzebie uczestniczyli zar\u00f3wno biskup Wilna i zarz\u0105d miasta, jak i przedstawiciele gminy \u017cydowskiej. Trzy lata p\u00f3\u017aniej w uroczystym ods\u0142oni\u0119ciu monumentu, kt\u00f3ry upami\u0119tnia\u0142 czyn Dordzika, udzia\u0142 wzi\u0119\u0142a delegacja \u017byd\u00f3w pod przewodnictwem radnego miasta doktora Jakuba Wygodzkiego. Prasa \u017cydowska wyrazi\u0142a za\u015b nadziej\u0119, \u017ce posta\u0107 Dordzika stanie si\u0119 wzorem bohaterstwa oraz ofiarno\u015bci i przyczyni si\u0119 do pojednania mi\u0119dzy Polakami a \u017bydami w Wilnie.<\/span><\/p>\n

Po \u015bmierci J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego w maju 1935 r., zarz\u0105d gminy \u017cydowskiej wys\u0142a\u0142 depesz\u0119 kondolencyjn\u0105 do Warszawy, a w Wielkiej Synagodze odprawiono mod\u0142y \u017ca\u0142obne. W lipcu radni polscy i \u017cydowscy jednomy\u015blnie podj\u0119li decyzj\u0119 w sprawie budowy pomnika Pi\u0142sudskiego w Wilnie, a w maju 1936 r. r\u00f3wnie\u017c jednomy\u015blnie uchwalili przemianowanie placu \u0141ukiskiego na plac im. J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Ponadto delegacja \u017cydowska oraz uczniowie \u017cydowskich szk\u00f3\u0142 wzi\u0119li udzia\u0142 w pogrzebie serca Marsza\u0142ka na Rossie.<\/span><\/p>\n

Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska upami\u0119tnia\u0142a tak\u017ce swoich bohater\u00f3w w przestrzeni publicznej miasta. Dom, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 Gaon, oznaczono specjaln\u0105 tablic\u0105. Tymczasem ulica, przy kt\u00f3rej znajdowa\u0142a si\u0119 biblioteka im. Matitjahu Straszuna, w 1920 r. uzyska\u0142a miano tej postaci.<\/span><\/p>\n

W pa\u017adzierniku 1939 r. Wilno zosta\u0142o anektowane przez Litw\u0119. W celu pozyskania ludno\u015bci \u017cydowskiej nowe w\u0142adze miasta nazwa\u0142y trzy ulice imionami \u017cydowskich pisarzy. Uhonorowani zostali ojcowie literatury jidysz: Mendele Mojcher Sforim, Icchok Lejb Perec oraz Ajzik Meir Dik. Ponadto ulic\u0119 w Wilnie otrzyma\u0142 znany dzia\u0142acz spo\u0142eczny doktor Cemach Szabad.<\/span><\/p>\n

W lipcu 1940 r. Litwa w\u0142\u0105czona do Zwi\u0105zku Sowieckiego jako jedna z \u201erepublik\u201d. Komuni\u015bci tak\u017ce starali si\u0119 pozyska\u0107 wile\u0144skich \u017byd\u00f3w. Jedn\u0105 z ulic planowali nazwa\u0107 imieniem Abrahama Goldfadena \u2013 re\u017cysera i autora sztuk teatralnych, kt\u00f3ry tworzy\u0142 w j\u0119zykach jidysz i hebrajskim. We wrze\u015bniu 1940 r. na by\u0142ym Uniwersytecie Stefana Batorego powsta\u0142a katedra j\u0119zyka jidysz, kt\u00f3r\u0105 obj\u0105\u0142 Noach Pry\u0142ucki \u2013 filolog i redaktor dziennika \u201eDer Moment\u201d. Jednak\u017ce Sowieci przyst\u0105pili do walki z religi\u0105. NKWD aresztowa\u0142o nie tylko ksi\u0119\u017cy, lecz tak\u017ce rabin\u00f3w.<\/span><\/p>\n

22 czerwca 1941 r. armia niemiecka wkroczy\u0142a na Litw\u0119. Niemcy od razu rozpocz\u0119li prze\u015bladowania. Gdy w lipcu 1941 r., na rogu ulic Wielkiej i Szklanej, znaleziono zw\u0142oki niemieckiego \u017co\u0142nierza, o zab\u00f3jstwo oskar\u017cono \u017byd\u00f3w i jeszcze tego samego dnia rozstrzelano 123 osoby. Dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej mi\u0119dzy ulicami Szklan\u0105, \u017bydowsk\u0105, Niemieck\u0105 i Antokolskiego zorganizowano getto, w kt\u00f3rym zamkni\u0119to oko\u0142o 12 tys. ludzi. Istnia\u0142o ono do pa\u017adziernika 1941 r. Wszyscy jego wi\u0119\u017aniowie zostali wymordowani w podwile\u0144skiej miejscowo\u015bci Ponary.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku wrze\u015bnia 1941 r. utworzono \u201edu\u017ce getto\u201d. Znajdowa\u0142o si\u0119 ono mi\u0119dzy ulicami Karmelita\u0144sk\u0105, Niemieck\u0105, Lidzk\u0105 i Zawaln\u0105. Umieszczono tam oko\u0142o 29 tys. \u017byd\u00f3w. W du\u017cym getcie dzia\u0142a\u0142y dwie szko\u0142y, biblioteka, szpital i teatr. \u017bycie toczy\u0142o si\u0119 w cieniu regularnych wyw\u00f3zek do Ponar. Szacuje si\u0119, \u017ce w lasach ponarskich zamordowano ponad 70 tys. \u017byd\u00f3w z Wilna i pobliskich miejscowo\u015bci. Ponadto by\u0142o to miejsce ka\u017ani 20 tys. Polak\u00f3w. Sprawcami zbrodni na \u017bydach byli w Ponarach zar\u00f3wno Niemcy (m.in. Einsatzkommando 9), a tak\u017ce w du\u017cej mierze Litwini \u2013 m.in. formacja Ypatingasis b\u016brys (\u201eOddzia\u0142 specjalny\u201d), rekrutowana spo\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w nacjonalistycznego Litewskiego Zwi\u0105zku Strzeleckiego (Lietuvos \u0161auli\u0173 s\u0105junga<\/em>), dlatego zwana przez wile\u0144skich Polak\u00f3w \u201estrzelcami ponarskimi\u201d.<\/span><\/p>\n

Niemcy prowadzili na terenach okupowanych zorganizowan\u0105 grabie\u017c d\u00f3br kultury. Zbiory wile\u0144skich bibliotek, muze\u00f3w i archiw\u00f3w zosta\u0142y wywiezione do Rzeszy. W 1941 r. rozkazano \u017cydowskim naukowcom sporz\u0105dzenie katalogu najcenniejszych ksi\u0105\u017cek z biblioteki Straszuna. Po przeprowadzeniu selekcji zbiory wys\u0142ano do Frankfurtu. Nast\u0119pnie Herman Kruk, Abraham Suckewer i Szmerke Kaczergi\u0144ski zostali wyznaczeni do uporz\u0105dkowania zbior\u00f3w YIVO. Uratowali oni cz\u0119\u015b\u0107 kolekcji, wynosz\u0105c ksi\u0105\u017cki i dokumenty w kieszeniach. W ten spos\u00f3b tysi\u0105ce materia\u0142\u00f3w trafi\u0142o do getta, gdzie zosta\u0142y ukryte w bunkrze.<\/span><\/p>\n

Podczas okupacji zawi\u0105za\u0142 si\u0119 w Wilnie polski, litewski i \u017cydowski ruch oporu. W getcie dzia\u0142a\u0142a Zjednoczona Partyzancka Organizacja (Farajnigte Partizaner Organizacje, FPO). Powsta\u0142a w styczniu 1942 r., a jej przyw\u00f3dc\u0105 zosta\u0142 Izaak Wittenberg. W pocz\u0105tkowym okresie organizacja zajmowa\u0142a si\u0119 przede wszystkim propagand\u0105, wydawaniem biuletyn\u00f3w, podrabianiem dokument\u00f3w, sabota\u017cem i zdobywaniem broni, kt\u00f3r\u0105 \u017bydzi wykradali lub zdobywali od Litwin\u00f3w i cz\u0142onk\u00f3w polskiego ruchu oporu. Nast\u0119pnie konspiratorzy pr\u00f3bowali nawi\u0105za\u0107 kontakt z gettami warszawskim i bia\u0142ostockim, aby zacz\u0105\u0107 wsp\u00f3lne powstanie. Jednak\u017ce wiosn\u0105 1943 r. Niemcy dowiedzieli si\u0119 o istnieniu partyzanckiej organizacji w getcie i za\u017c\u0105dali wydania jej przyw\u00f3dcy pod gro\u017ab\u0105 represji wobec wszystkich \u017byd\u00f3w. W\u00f3wczas Wittenberg dobrowolnie odda\u0142 si\u0119 w r\u0119ce gestapo. Kolejnym przyw\u00f3dc\u0105 FPO zosta\u0142 Abba Kowner.<\/span><\/p>\n

Pierwszego wrze\u015bnia 1943 r. hitlerowcy przyst\u0105pili do likwidacji du\u017cego getta. \u017bydowscy powsta\u0144cy zbudowali barykad\u0119 na ulicy Straszuna. Po kr\u00f3tkiej potyczce Niemcy wycofali si\u0119. \u017bydom obiecano, \u017ce je\u015bli opuszcz\u0105 getto dobrowolnie, nie zostan\u0105 zg\u0142adzeni i trafi\u0105 na roboty. Getto zlikwidowano 23 wrze\u015bnia 1943 r., a jego mieszka\u0144c\u00f3w wywieziono do oboz\u00f3w pracy na \u0141otwie i w Estonii, jak r\u00f3wnie\u017c do obozu \u015bmierci na Majdanku. W ten spos\u00f3b jedna z najstarszych cz\u0119\u015bci miasta zosta\u0142a wyludniona i zdewastowana. Dzie\u0142a zniszczenia dope\u0142niono podczas dzia\u0142a\u0144 zbrojnych w lecie 1944 r. Sp\u0142on\u0119\u0142a w\u00f3wczas Wielka Synagoga.<\/span><\/p>\n

Po zdobyciu Wilna przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 NKWD aresztowa\u0142o cz\u0142onk\u00f3w i przyw\u00f3dc\u00f3w polskiego podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego. Miasto sta\u0142o si\u0119 stolic\u0105 Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W latach 1940\u20131946 jego struktura narodowo\u015bciowa zmieni\u0142a si\u0119 diametralnie. W wyniku przeprowadzonej przez Niemc\u00f3w eksterminacji ludno\u015bci \u017cydowskiej, dzia\u0142a\u0144 wojennych i p\u00f3\u017aniejszych przesiedle\u0144 (od wrze\u015bnia 1944 do lutego 1946 usuni\u0119to prawie 90 tys. Polak\u00f3w) miasto straci\u0142o 90% swojej populacji.<\/span><\/p>\n

Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska liczy\u0142a zaraz po wojnie blisko 6 tys. os\u00f3b. Byli to ludzie, kt\u00f3rzy przetrwali niemieck\u0105 okupacj\u0119, ukrywaj\u0105c si\u0119 w mie\u015bcie, lub partyzanci powracaj\u0105cy z Puszczy Rudnickiej. Odrodzi\u0142a si\u0119 gmina \u017cydowska, powsta\u0142a szko\u0142a oraz sierociniec. Suckewer i Kaczergi\u0144ski odnale\u017ali cz\u0119\u015b\u0107 zbior\u00f3w ukrytych w piwnicach getta i w prywatnym mieszkaniu przy ul. Gedimino 15 (dawna Mickiewicza) za\u0142o\u017cyli Muzeum \u017bydowskiej Sztuki i Kultury. W\u0142adze komunistyczne by\u0142y jednak nieprzychylne tej inicjatywie. W lecie 1946 r. Suckewer i Kaczergi\u0144ski opu\u015bcili Wilno, zabieraj\u0105c z sob\u0105 wiele materia\u0142\u00f3w. Muzeum zosta\u0142o zamkni\u0119te.<\/span><\/p>\n

W latach 1948\u20131950 zniszczono cmentarz \u017cydowski na \u015anipiszkach; przeniesiono ze\u0144 znaczniejsze grobowce na nowy cmentarz w dzielnicy Szeszkinia. Ponadto, w latach 50. XX w. zburzono pozosta\u0142o\u015bci Wielkiej Synagogi, a na jej miejscu zbudowano szko\u0142\u0119.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119\u0107 o Zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w by\u0142a wypierana ze \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej. W Wilnie przez lata nie by\u0142o ani jednego pomnika po\u015bwi\u0119conego Zag\u0142adzie. Wprawdzie w 1948 r. ustawiono obelisk w Ponarach, ale ju\u017c cztery lata p\u00f3\u017aniej kierownictwo litewskiej partii komunistycznej kaza\u0142o go zburzy\u0107, najprawdopodobniej z powodu napisu w j\u0119zyku jidysz. Na nowym pomniku znalaz\u0142 si\u0119 napis m\u00f3wi\u0105cy, \u017ce w Ponarach hitlerowcy zamordowali 100 tys. obywateli radzieckich.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku lat 60.XX w. wile\u0144ska prasa rozpocz\u0119\u0142a kampani\u0119 antysemick\u0105. By\u0142o to zwi\u0105zane z walk\u0105 przeciwko przest\u0119pstwom gospodarczym, jak\u0105 podj\u0119\u0142y w\u00f3wczas w\u0142adze Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W procesie pokazowym skazano na \u015bmier\u0107 kilku \u017byd\u00f3w oskar\u017conych o spekulacje. Rozw\u00f3j kultury i sztuki \u017cydowskiej by\u0142 utrudniony. Nie mo\u017cna by\u0142o uczy\u0107 si\u0119 jidysz ani hebrajskiego. W\u0142adze sowieckie pozwoli\u0142y jedynie na utworzenie amatorskiego teatru pod auspicjami zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych. W repertuarze teatru znalaz\u0142y si\u0119 utwory klasyk\u00f3w literatury jidysz.<\/span><\/p>\n

Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci przez Litw\u0119 zacz\u0119\u0142o odradza\u0107 si\u0119 \u017cydowskie \u017cycie religijne i kulturalne. Utworzono szko\u0142\u0119 im. Szolema Alejchema, w kt\u00f3rej odbywa\u0142y si\u0119 zaj\u0119cia z historii \u017byd\u00f3w i j\u0119zyka hebrajskiego. Zacz\u0119to wydawa\u0107 czasopismo \u201eJerusalem of Lithuania\u201d. W 2002 r. na Uniwersytecie Wile\u0144skim powsta\u0142 Instytut Jidysz. Podj\u0119to tak\u017ce dzia\u0142ania na rzecz upami\u0119tnienia Zag\u0142ady wile\u0144skich \u017byd\u00f3w. Przy ulicy Pam\u0117nkalnio 12 za\u0142o\u017cono Muzeum Zag\u0142ady. W marcu 1999 r. litewski rz\u0105d uchwali\u0142 rezolucj\u0119 o ochronie dziedzictwa \u017cydowskiego na Litwie, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 przyczynkiem do odrestaurowania kamienic przy ulicach Gaona, Stikli\u0173 i Antokolskio.
\n<\/span><\/p>\n

\n

Nota bibliograficzna<\/strong>:<\/span><\/p>\n