{"id":84326,"date":"2021-03-07T17:09:09","date_gmt":"2021-03-07T15:09:09","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=84326"},"modified":"2021-03-07T16:14:55","modified_gmt":"2021-03-07T14:14:55","slug":"13-09-45","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=84326","title":{"rendered":"Gorliwy pracownik firmy SS [LEKCJE Z EICHMANNA]"},"content":{"rendered":"

Adolf Eichmann w wi\u0119zieniu w mie\u015bcie Ramla w pobli\u017cu Tel Awiwu,15 kwietnia 1961 r. Cztery dni wcze\u015bniej w Jerozolimie zacz\u0105\u0142 si\u0119 jego proces (Fot. AP)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Gorliwy pracownik firmy SS [LEKCJE Z EICHMANNA]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Johann Chapoutot<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Wyrzucanie kat\u00f3w poza nawias ludzko\u015bci zwalnia nas z zastanowienia si\u0119 nad warunkami umo\u017cliwiaj\u0105cymi zbrodni\u0119. Nad tym, co u\u0142atwia produkcj\u0119 Eichmann\u00f3w. Z cyklu “Adam Michnik poleca”<\/h4>\n

.<\/p>\n

Wielki ptak, nastroszony i wyblak\u0142y, w szklanej klatce. Pozornie nie\u015bmia\u0142y, z \u0142ysiej\u0105c\u0105 czaszk\u0105 i w zbyt du\u017cych okularach, wygl\u0105da jak karykatura urz\u0119dnika, kt\u00f3ry zjawi\u0142 si\u0119 w budynku s\u0105du w Jerozolimie 11 kwietnia 1961 r. Adolf Eichmann wstaje i siada na ka\u017cde polecenie, zwraca si\u0119 \u201eHerr Pr\u00e4sident\u201d do s\u0119dziego Landaua i uwa\u017cnie przys\u0142uchuje dyskusjom, o ile nie uk\u0142ada starannie swych papier\u00f3w, spi\u0119tych w grube akta i le\u017c\u0105cych r\u00f3wno na stole.<\/span><\/p>\n

Obraz jest rzeczywi\u015bcie szokuj\u0105cy, tak w roku 1961, jak i p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej: podczas gdy izraelska i \u015bwiatowa opinia publiczna spodziewa si\u0119 potwora, modelowego \u201eHerrenmenscha\u201d z trupi\u0105 czaszk\u0105, staje przed ni\u0105 niepozorny gryzipi\u00f3rek, szary, nieporadny cz\u0142owiek, typowy urz\u0119dnik \u015bredniego stopnia bez charyzmy i bez wyrazu.<\/span><\/p>\n

W\u015br\u00f3d publiczno\u015bci pewna filozofka jest pod szczeg\u00f3lnym wra\u017ceniem tego zjawiska: Hannah Arendt uczestniczy w kilku czerwcowych przes\u0142uchaniach, po czym wraca do Stan\u00f3w Zjednoczonych, by na podstawie zapisk\u00f3w z procesu zredagowa\u0107 artyku\u0142y dla \u201eNew Yorkera\u201d, zebrane nast\u0119pnie w dziele, kt\u00f3re na dziesi\u0119ciolecia utrwali obraz Eichmanna.<\/span><\/p>\n

Jej \u201eEichmann w Jerozolimie. Rzecz o banalno\u015bci z\u0142a\u201d<\/strong><\/span><\/a> przedstawia cz\u0142owieka, kt\u00f3ry czyni z\u0142o, poniewa\u017c nie do ko\u0144ca zdaje sobie spraw\u0119 z tego, co robi. Arendt dostrzeg\u0142a w Eichmannie \u2013 lub w tym, co pokazywa\u0142 \u2013 potwierdzenie swego odczytania wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. Podobnie jak Heidegger, jej dawny profesor i przyjaciel, interpretuje aktualne zjawiska spo\u0142eczne (rozw\u00f3j publicznych i prywatnych biurokracji, niszcz\u0105cego \u015bwiat i ludzi kapitalizmu, techniki) jako dzie\u0142o ludzko\u015bci, kt\u00f3ra nie my\u015bli, wprawdzie kalkuluje \u015brodki do osi\u0105gni\u0119cia swoich cel\u00f3w (jak robi\u0107?), lecz nigdy nie zastanawia si\u0119 nad samymi celami (po co robi\u0107?) \u2013 zatem ludzko\u015bci, kt\u00f3ra robi, nie wiedz\u0105c tak naprawd\u0119, co robi.<\/span><\/p>\n

***<\/h2>\n

Eichmann staje si\u0119 niespodziewanym empirycznym potwierdzeniem tej tezy: najwi\u0119ksza zbrodnia w historii ludzko\u015bci, kt\u00f3ra wymaga\u0142a zastosowania znacznych \u015brodk\u00f3w logistycznych i przemys\u0142owych, przeznaczanych zazwyczaj na produkcj\u0119 i wymian\u0119 handlow\u0105, kt\u00f3ra wymaga\u0142a racjonalnego i bezb\u0142\u0119dnego planowania i koordynacji, zosta\u0142a pope\u0142niona przez ludzi takich jak Eichmann, naczelny zawiadowca Shoah.<\/span><\/p>\n

Nie byli \u017ali \u2013 byli oboj\u0119tni. Formali\u015bci i s\u0142u\u017cbi\u015bci, kt\u00f3rym obca by\u0142a wszelka my\u015bl, proceduj\u0105, decyduj\u0105, organizuj\u0105, nie pytaj\u0105c o ostateczny cel ich dzia\u0142a\u0144, czyli zab\u00f3jstwo milion\u00f3w os\u00f3b: kt\u00f3\u017c nie rozpoznaje w nich dyrektora HR czy pracownika prefektury rozstrzygaj\u0105cych o losie jednostki z kalkulatorem czy piecz\u0105tk\u0105 w r\u0119ce i przeprowadzaj\u0105cych programy spo\u0142eczne lub zwolnienia z doskona\u0142ym ch\u0142odem, owym ca\u0142kowitym \u201ebrakiem wyobra\u017ani\u201d wytykanym przez filozofk\u0119?<\/span><\/p>\n

Spos\u00f3b my\u015blenia Arendt bierze si\u0119 ze szlachetnych pobudek: wbrew tendencji do demonizowania nazistowskich zbrodniarzy Arendt zach\u0119ca, by zobaczy\u0107 w nich ludzi. Zacofani barbarzy\u0144cy, krwio\u017cerczy, dzicy, w\u015bciekli szale\u0144cy lub \u015bmierciono\u015bni antychry\u015bci, anio\u0142y absolutnego z\u0142a, potwory, w ka\u017cdym razie ca\u0142kiem inni ni\u017c zwykli ludzie \u2013 takie obrazy wyrzucaj\u0105 kat\u00f3w poza nawias ludzko\u015bci, by ich pot\u0119pi\u0107 lub wys\u0142awia\u0107. Nie s\u0142u\u017cy to historycznemu zrozumieniu zjawiska, gdy\u017c przyznanie ich zbrodniom nieludzkiego charakteru radykalnie oddziela ich od nas i zwalnia nas z zastanowienia si\u0119 nad warunkami umo\u017cliwiaj\u0105cymi zbrodni\u0119 \u2013 nazistowscy oprawcy nie obchodz\u0105 nas, gdy\u017c nie nale\u017c\u0105 do naszej ludzko\u015bci.<\/span><\/p>\n

Arendt chce na powr\u00f3t w\u0142\u0105czy\u0107 Eichmanna i jemu podobnych do wsp\u00f3lnoty ludzi po to w\u0142a\u015bnie, by zmusi\u0107 ich do my\u015blenia i zastanowienia si\u0119 nad tym, co robi z normalnych, przeci\u0119tnych ludzi masowych zbrodniarzy. Hipoteza, jak\u0105 stawia, jest niezbyt pochlebna dla jej wsp\u00f3\u0142czesnych: procesy edukacji i socjalizacji w\u0142a\u015bciwe wsp\u00f3\u0142czesnemu \u015bwiatu (przewaga kalkulacji nad my\u015bl\u0105, nauk \u015bcis\u0142ych i techniki nad wiedz\u0105 literack\u0105, podzia\u0142 pracy i nadrz\u0119dno\u015b\u0107 zysku\u2026) produkuj\u0105 potencjalnych Eichmann\u00f3w i sk\u0142aniaj\u0105 do zbrodni: oto Eichmann umieszczony w samym sercu nowoczesno\u015bci urasta do symptomu, a nawet paradygmatu swojej (naszej) epoki i jej mo\u017cliwo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Ta paradoksalna teza sta\u0142a si\u0119 niemal obiegow\u0105 prawd\u0105, podtrzymywan\u0105 przez prace naukowe, np. Zygmunta Baumana (\u201eNowoczesno\u015b\u0107 i zag\u0142ada\u201d), ilustrowan\u0105 przez filmy fabularne, jak \u201eLa Question humaine\u201d Nicolasa Klotza (2007, w rolach g\u0142\u00f3wnych Mathieu Amalric i Michael Lonsdale), gdzie przeprowadza si\u0119 analogi\u0119 pomi\u0119dzy przemys\u0142ow\u0105 zbrodni\u0105 nazistowsk\u0105 a zbrodniczym kapitalizmem program\u00f3w spo\u0142ecznych, zwolnie\u0144 i urzeczowienia cz\u0142owieka, sprowadzonego do \u201ezasobu\u201d i podporz\u0105dkowanego imperatywom zysku.<\/span><\/p>\n

Wszystkie te refleksje s\u0105 uprawnione i inspiruj\u0105ce, lecz w ma\u0142ym, zbyt ma\u0142ym stopniu dotycz\u0105 Eichmanna, kt\u00f3rego obraz utrwali\u0142 si\u0119 za spraw\u0105 sugestywnego tekstu Arendt: dokumenty telewizyjne i filmy takie jak \u201eSpecialista\u201d Rony\u2019ego Braumana i Eyala Sivana z 1999 r. pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 nagraniami z procesu w Jerozolimie, montuj\u0105 je, pokazuj\u0105 i interpretuj\u0105 tak, by zobaczy\u0107 w nich to, co zobaczy\u0142a Arendt, powielaj\u0105c w niesko\u0144czono\u015b\u0107, dla kolejnych pokole\u0144, obraz zbrodniarza z aktami. Ale jest to w\u0142a\u015bnie tylko obraz.<\/span><\/p>\n

Adolf Eichmann wydaje si\u0119 sprytnym re\u017cyserem w\u0142asnej przeci\u0119tno\u015bci, dobrym aktorem, kt\u00f3ry potrafi\u0142 odegra\u0107 wy\u015bwiechtane stereotypy i wykorzysta\u0107 we w\u0142asnej obronie przerysowany obraz siebie jako ci\u0119\u017cko pracuj\u0105cego, niegro\u017anego biedaka.<\/span><\/p>\n

Niewykluczone, \u017ce szok spowodowany porwaniem go przez Mosad,<\/a> wi\u0119zieniem, przes\u0142uchaniem, a nast\u0119pnie procesem, a tak\u017ce strach przed mo\u017cliwym fatalnym ko\u0144cem zmieni\u0142y charakter Eichmanna w momencie, kiedy zostaje postawiony przed s\u0105dem. Jednak\u017ce skromny, wycofany i uni\u017cony cz\u0142owiek stoj\u0105cy przed s\u0119dziami i kamerami w niczym nie przypomina \u2013 zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce jego zmiana jest autentyczna \u2013 dosy\u0107 pewnego siebie, czasami porywczego m\u0119\u017cczyzny, jakiego opisuj\u0105 \u015bwiadkowie i dawni \u201eKameraden\u201d.<\/span><\/p>\n

Eichmann nie jest \u017ca\u0142osnym introwertykiem, lecz dumnym oficerem, kt\u00f3ry w czasach \u015bwietno\u015bci czerpa\u0142 przyjemno\u015b\u0107 ze sprawowania w\u0142adzy: w po\u015bwi\u0119conej mu doskona\u0142ej biografii \u201eEichmann. Jego \u017cycie i zbrodnia\u201d (wydanie polskie Replika, prze\u0142. Jacek Lang) jej autor David Cesarani przypomina liczne epizody, w kt\u00f3rych Eichmann to wynios\u0142y, pogardliwy, wybuchowy, z natury pr\u00f3\u017cny karierowicz, gotowy pi\u0105\u0107 si\u0119 po szczeblach hierarchii i s\u0142u\u017cy\u0107 nazistowskiej sprawie, w kt\u00f3r\u0105 wierzy. Jako emigrant w Argentynie zachowuje sw\u00f3j w\u0142adczy ton i przy ka\u017cdej okazji chwali si\u0119 przesz\u0142\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 i stanowiskami, chc\u0105c prawdopodobnie zrekompensowa\u0107 sobie nieudany nowy start i deklasacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, jakiej nie zazna\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego dawnych koleg\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Dos\u0142owne rozumienie tego, co m\u00f3wi i pokazuje Eichmann w czasie przes\u0142ucha\u0144 i procesu, jest wi\u0119c b\u0142\u0119dn\u0105 perspektyw\u0105 i metod\u0105, gdy\u017c w Jerozolimie oskar\u017cony walczy o \u017cycie i broni si\u0119, jak mo\u017ce. Wobec oskar\u017ce\u0144 najpro\u015bciej przedstawi\u0107 siebie jako trybik, podw\u0142adnego, pomocnika, w \u017cadnym razie nie jako m\u00f3zg; jako pos\u0142usznego urz\u0119dnika, w \u017cadnym razie nie jako inicjatora; jako na\u015bladowc\u0119 raczej biernego ani\u017celi czynnego. Nie mo\u017ce by\u0107 mowy o przekonaniu czy motywacji \u2013 Eichmann by\u0142 pos\u0142uszny.<\/span><\/p>\n

***<\/span><\/h2>\n

Oskar\u017cony wspaniale odgrywa wygodne dla siebie stereotypy. Poczynaj\u0105c od wygl\u0105du wielkiego, nieporadnego intelektualisty, kt\u00f3ry nie ma w sobie nic z fanatycznego i okrutnego zbrodniarza, a w tym pierwszym w historii transmitowanym przez telewizj\u0119 procesie wygl\u0105d si\u0119 liczy. Poza tym Eichmann uparcie wykorzystuje obiegowe \u017carty na temat Niemc\u00f3w, wszystkie te komuna\u0142y o pruskim militaryzmie, \u015blepym pos\u0142usze\u0144stwie, \u201eJawohl!\u201d wykrzykiwanym ze stukni\u0119ciem obcas\u00f3w. Eichmann wie, \u017ce te przes\u0105dy wpisuj\u0105 si\u0119 w oczekiwania publiczno\u015bci, i chce by\u0107 ich archetypicznym potwierdzeniem, by otworzy\u0107 sobie drog\u0119 do innego ni\u017c kara \u015bmierci ko\u0144ca.<\/a><\/span><\/p>\n

Eichmann utrzymuje, \u017ce niegdy\u015b by\u0142 maszyn\u0105 do przyjmowania i wykonywania rozkaz\u00f3w, lecz wyci\u0105gn\u0105\u0142 z tego wnioski i w przysz\u0142o\u015bci nie pope\u0142ni ju\u017c podobnego b\u0142\u0119du. Zeznaje wi\u0119c we wst\u0119pnym przes\u0142uchaniu prowadzonym przez izraelskiego policjanta,Awnera Lessa, do kt\u00f3rego zawsze zwraca si\u0119 \u201eHerr Hauptmann\u201d, jakby podkre\u015bla\u0142 sw\u00f3j habitus wiecznego podw\u0142adnego:<\/span><\/p>\n

\u201eBy\u0142em pos\u0142uszny, to wszystko. By\u0142bym pos\u0142uszny ka\u017cdemu rozkazowi. By\u0142em pos\u0142uszny, to prawda, no tak, by\u0142em pos\u0142uszny (\u2026). Przysi\u0119ga to przysi\u0119ga. [Eichmann m\u00f3wi tutaj o przysi\u0119dze bezwarunkowego pos\u0142usze\u0144stwa wymaganej od ka\u017cdego, kto wst\u0119powa\u0142 do SS]. Wtedy by\u0142em \u015blepo pos\u0142uszny przysi\u0119dze. Dzisiaj to sko\u0144czone, nie z\u0142o\u017cy\u0142bym ju\u017c przysi\u0119gi (\u2026). Odm\u00f3wi\u0142bym z powod\u00f3w moralnych. Bo ju\u017c wiem, co to przysi\u0119ga\u201d (Jochen von Lang, \u201eDas Eichmann-Protokoll. Tonbandaufzeichnungen der israelischen Verh\u00f6re\u201d, Berlin 1982).<\/span><\/p>\n

Podczas procesu Eichmann trzyma si\u0119, bez odst\u0119pstw, tej linii, schlebiaj\u0105c przes\u0105dom publiczno\u015bci i staraj\u0105c si\u0119 jak najlepiej wcieli\u0107 w model niemieckiego \u201eUnteroffiziera\u201d: \u201ePrzez ca\u0142e \u017cycie by\u0142em przyzwyczajony do pos\u0142usze\u0144stwa, od kolebki do 8 maja 1945 r.\u201d. Odmawia przyznania si\u0119 do jakiejkolwiek aktywnej motywacji ideologicznej \u2013 to wy\u0142\u0105cznie autorytarna kultura, w kt\u00f3rej by\u0142 zanurzony, uczyni\u0142a z niego bierny przedmiot czego\u015b, co go przerasta\u0142o. Sugeruje wi\u0119c, \u017ce jego ideologia nie by\u0142a motywem, wr\u0119cz przeciwnie, to alibi, a przynajmniej okoliczno\u015b\u0107 \u0142agodz\u0105ca. Podczas procesu odpowiada zatem s\u0119dziemu Halewiemu:<\/span><\/p>\n

\u201eTo kwestia ludzkiego post\u0119powania\u2026 Jest to te\u017c zwi\u0105zane z epok\u0105, jak mi si\u0119 wydaje, z epok\u0105, z edukacj\u0105, to znaczy z edukacj\u0105 ideologiczn\u0105, z autorytarnym wychowaniem i z tym wszystkim\u201d.<\/span><\/p>\n

Eichmann nie wyja\u015bnia \u201etego wszystkiego\u201d, a szkoda, bo gdy izraelski policjant Awner Less we wst\u0119pnym przes\u0142uchaniu przypomina mu jego wypowied\u017a z 1945 r., kt\u00f3ra pad\u0142a w momencie kl\u0119ski, \u017ce \u201ep\u00f3jdzie do grobu ze \u015bmiechem, bo my\u015bl, \u017ce ma na sumieniu 5 milion\u00f3w zabitych, niezmiernie go cieszy\u201d, Eichmann wpada w panik\u0119 i udziela urywanej, niesk\u0142adnej i ma\u0142o przekonuj\u0105cej odpowiedzi: \u201eAle\u017c nie, nie, ale\u017c nie, Herr Hauptmann\u201d.<\/span><\/p>\n

(Awner zacytowa\u0142 wypowied\u017a przytoczon\u0105 przez Dietera Wisliceny\u2019ego, Hauptsturmf\u00fchrera SS, asystenta Eichmanna i \u015bwiadka w procesach norymberskich, do jego egzekucji w 1948 r.).<\/span><\/p>\n

To fakt: Eichmann zaprzecza wszelkiemu ideowemu zaanga\u017cowaniu, wszelkiemu udzia\u0142owi z przekonania w zadaniu, jakim by\u0142a realizacja Shoah, wszelkiej aprobacie dla projektu. Czy czyta\u0142 \u201eMein Kampf\u201d? \u2013 pyta go Less. \u201eNie w ca\u0142o\u015bci i niezbyt uwa\u017cnie\u201d. W ka\u017cdym razie nie jest antysemit\u0105, a w nazizmie interesowa\u0142y go \u201epraca i chleb, i koniec niewolnictwa\u201d Niemiec. Jednak m\u00f3wi\u0105c o \u201eniewolnictwie\u201d, Eichmann pos\u0142uguje si\u0119 bezkrytycznie nazistowskim terminem (\u201eKnechtschaft\u201d,), kt\u00f3ry okre\u015bla mi\u0119dzynarodow\u0105 sytuacj\u0119 Niemiec zniewolonych przez \u201eDiktat\u201d wersalski, przygniecionych reparacjami i pozbawionych r\u00f3wnych praw (\u201eGleichberechtigung\u201d) z powodu statusu wiecznego pokonanego. Pomimo samokontroli, kt\u00f3r\u0105 sobie narzuca, nazistowski j\u0119zyk jest wci\u0105\u017c jeszcze \u017cywy w dawnym esesmanie, jak np. wtedy, gdy m\u00f3wi o \u201eReichsf\u00fchrerze-SS, to znaczy, chcia\u0142em powiedzie\u0107, Himmlerze \u2013 ci\u0105gle u\u017cywam starej formu\u0142y \u00bbReichsf\u00fchrer\u00ab, chocia\u017c od dawna jej nie uznaj\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

Awner Less, niemiecki \u017byd \u015bwietnie obeznany z nazizmem, nie daje si\u0119 nabra\u0107. Wiedz\u0105c, czym by\u0142a nazistowska kultura \u017cywiona l\u0119kiem i eschatologiczn\u0105 nadziej\u0105, rzuca brutalnie Eichmannowi:<\/span><\/p>\n

\u201eLess: A wi\u0119c musia\u0142 pan uwa\u017ca\u0107, \u017ce uratowanie narodu niemieckiego wymaga\u0142o eksterminacji \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Eichmann: Herr Hauptmann, nigdy nie mieli\u015bmy tego rodzaju my\u015bli, naprawd\u0119 nigdy. Wydawano nam rozkazy, a my te rozkazy wykonywali\u015bmy. Kiedy dostaj\u0119 rozkaz, nie mog\u0119 go interpretowa\u0107, a kiedy wydaj\u0119 rozkaz, mam zakaz uzasadniania go. Dostaj\u0119 rozkaz i jestem mu pos\u0142uszny\u201d.<\/span><\/p>\n

Eichmann zas\u0142ania si\u0119 swoj\u0105 ulubion\u0105 wym\u00f3wk\u0105 i rozwodzi nad ide\u0105 rozkazu i zasad\u0105 podporz\u0105dkowania. Nie wychodz\u0105c do ko\u0144ca ze swej roli, posuwa si\u0119 nawet do stwierdzenia, \u017ce gdyby rozkazano mu zabi\u0107 w\u0142asnego ojca, zrobi\u0142by to. Horyzont umys\u0142owy Eichmanna jest wyznaczony, je\u015bli mu wierzy\u0107, przez daszek jego czapki: \u201eJedyne, co znali\u015bmy, to pos\u0142usze\u0144stwo rozkazom; byli\u015bmy zwi\u0105zani przysi\u0119g\u0105\u201d. Niepos\u0142usze\u0144stwo by\u0142o nie do pomy\u015blenia: jedynym mo\u017cliwym wyborem by\u0142oby \u201ewyci\u0105gni\u0119cie pistoletu i samob\u00f3jstwo\u201d.<\/span><\/p>\n

Oto jak przedstawia si\u0119 Eichmann s\u0119dziom, kt\u00f3rzy go przes\u0142uchuj\u0105, i publiczno\u015bci: graj\u0105c stereotypami, stara si\u0119 dostosowa\u0107 do wyobra\u017ce\u0144 odmiennych od nazistowskiego potwora, twierdz\u0105c, \u017ce by\u0142 tylko ograniczonym oficerem o zmy\u015ble krytycznym st\u0119pionym przez autorytarne wychowanie i przymus dotrzymania przysi\u0119gi pos\u0142usze\u0144stwa. Clich\u00e9 pos\u0142usznego Niemca, mieszanki ograniczonego adiutanta ze sztywnym pruskim urz\u0119dnikiem, czyni t\u0119 obron\u0119 wiarygodn\u0105 i pozwala mu wykreowa\u0107 sw\u00f3j image.<\/span><\/p>\n

***<\/h2>\n

Niemniej Eichmann wypowiada si\u0119 w ten spos\u00f3b i zachowuje w niesprzyjaj\u0105cych okoliczno\u015bciach, gdy musi gra\u0107 o \u017cycie. W innych kontekstach jawi si\u0119 jako zupe\u0142nie inna osoba. David Cesarani interesuje si\u0119 np. notatkami na marginesach ksi\u0105\u017cek czytanych przez Eichmanna na argenty\u0144skim wygnaniu, z kt\u00f3rych dowiadujemy si\u0119, \u017ce \u201epozosta\u0142 nieprzejednanym faszyst\u0105\u201d. Zaatakowa\u0142 niemieckiego antyfaszyst\u0119, grzmi\u0105c, \u017ce \u201eprzez takie \u015bwinie przegrana w wojnie by\u0142a nieuchronna\u201d.<\/span><\/p>\n

Cesarani wspomina o innym \u017ar\u00f3dle, z kt\u00f3rego jednak nie korzysta i kt\u00f3rego nie komentuje: o rozmowach Eichmanna z Willemem Sassenem, by\u0142ym holenderskim wolontariuszem Waffen-SS, przedstawionym mu przez przyjaciela Ottona Skorzeny\u2019ego. Sassen zamierza\u0142 zebra\u0107 \u015bwiadectwa odpowiedzialnych za Shoah, by opublikowa\u0107 je w ksi\u0105\u017cce o \u201eostatecznym rozwi\u0105zaniu\u201d, kt\u00f3ra, jak liczy\u0142, przynios\u0142aby mu mn\u00f3stwo pieni\u0119dzy. St\u0105d w Buenos Aires mi\u0119dzy 1956 a 1957 r. przeprowadzone zosta\u0142y wielogodzinne rozmowy zarejestrowane na 67 ta\u015bmach magnetofonowych, przepisanych na 695 stronach.<\/span><\/p>\n

Historycy, opr\u00f3cz nielicznych wyj\u0105tk\u00f3w, nie interesowali si\u0119 tymi ta\u015bmami, tymczasem daj\u0105 one doskona\u0142y wgl\u0105d w umys\u0142owe uniwersum SS Eichmanna. Niemiecka telewizja ARD po\u015bwi\u0119ci\u0142a im wybitny film \u201eEichmanns Ende\u201d, z Ulrichem Tukurem w roli Sassena i zdumiewaj\u0105cym Herbertem Knaupem jako Eichmannem (2010, w re\u017cyserii Raymonda Leya).<\/span><\/p>\n

S\u0142uchaj\u0105c tych ta\u015bm, dochodzimy do wniosku, \u017ce krzepi\u0105ca, przyjacielska za\u017cy\u0142o\u015b\u0107 pozwala odkry\u0107 zupe\u0142nie innego Eichmanna ni\u017c ten, kt\u00f3ry gra o \u017cycie w Jerozolimie: w towarzystwie dawnego \u201eKamerad\u201d, przy dobrym winie, najcz\u0119\u015bciej w domu Willema Sassena, Eichmann rozlu\u017ania si\u0119 i otwiera, nie sil\u0105c si\u0119 na jak\u0105kolwiek rol\u0119. S\u0105 pewne punkty wsp\u00f3lne mi\u0119dzy tym, co m\u00f3wi w Jerozolimie i w Buenos Aires: w obu przypadkach wyznaje, \u017ce konfrontacja z fizyczn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 zbrodni by\u0142a dla niego wstrz\u0105sem.<\/span><\/p>\n

Awnerowi Lessowi zwierza si\u0119 ze swojego uwra\u017cliwienia na widok krwi i niedobrego samopoczucia zawsze, gdy przygl\u0105da\u0142 si\u0119 mordowaniu: \u201eZwala\u0142o [mnie] to z n\u00f3g\u201d. Swoim kompanom w Argentynie m\u00f3wi podobnie: nadzoruj\u0105c masakr\u0119 w terenie, wzrusza si\u0119 zabiciem dziecka, kt\u00f3rego m\u00f3zg zaplami\u0142 mu p\u0142aszcz. Ucieka do samochodu, \u017ceby si\u0119 upi\u0107: \u201ePi\u0142em. Musia\u0142em si\u0119 upi\u0107. My\u015bla\u0142em o moich w\u0142asnych dzieciach. Wtedy mia\u0142em dw\u00f3jk\u0119. I my\u015bla\u0142em o absurdalno\u015bci \u017cycia\u201d.<\/span><\/p>\n

Bezpo\u015brednie do\u015bwiadczenie morderstwa, lecz na pewno tak\u017ce zm\u0119czenie akcj\u0105 budz\u0105 w nim empati\u0119: \u017cydowskie dziecko zabite na jego oczach przypomina mu w\u0142asne dzieci. Eichmann powie Awnerowi Lessowi, \u017ce nie ma nic przeciwko \u017bydom jako osobom i \u017ce jest w stanie poczu\u0107 si\u0119 wzruszony ich indywidualnym losem. O ile w mikroskali jednostki mo\u017ce okaza\u0107 empati\u0119 i pozwoli\u0107 sobie na wsp\u00f3\u0142czucie wyp\u0142ywaj\u0105ce z identyfikacji, o tyle w makroskali narodu i wielkich liczb z przekonaniem wykonuje swoje ludob\u00f3jcze zadanie: w istocie, wywiady Sassena odkrywaj\u0105 ni mniej, ni wi\u0119cej tylko masowego zab\u00f3jc\u0119 z przekonania, kt\u00f3ry w pe\u0142ni uwewn\u0119trzni\u0142 nazistowskie cele i ich uzasadnienie.<\/span><\/p>\n

Powtarzaj\u0105c to, co wed\u0142ug Dietera Wisliceny\u2019ego powiedzia\u0142 swoim podw\u0142adnym w 1945 r., Eichmann o\u015bwiadcza w 1957: \u201eUmr\u0119 z rado\u015bci\u0105, zabieraj\u0105c ze sob\u0105 5 milion\u00f3w wrog\u00f3w Rzeszy\u201d. Sassenowi, kt\u00f3ry pyta go, dlaczego m\u00f3wi o \u201ewrogach Rzeszy\u201d, Eichmann odpowiada, nie odpowiadaj\u0105c; do tego stopnia s\u0142owa \u201e\u017byd\u201d i \u201ewr\u00f3g\u201d wydaj\u0105 mu si\u0119 to\u017csame: \u201eTak, powiedzia\u0142em \u00bbwrog\u00f3w Rzeszy\u00ab. S\u0142owa \u00bbwrogowie Rzeszy\u00ab by\u0142y dla mnie tym, czym s\u0142owo \u00bbdiabe\u0142\u201d dla ksi\u0119dza lub pastora\u201d.<\/span><\/p>\n

Interesuj\u0105ce, wr\u0119cz przera\u017caj\u0105ce w tym, co ods\u0142ania z podwalin czy wzorc\u00f3w kulturowych nazizmu, por\u00f3wnanie mi\u0119dzy \u017bydem a diab\u0142em i mi\u0119dzy esesmanem a ksi\u0119dzem powinno sta\u0107 si\u0119 przedmiotem pog\u0142\u0119bionego komentarza, ale zosta\u0144my przy terminie \u201ewr\u00f3g\u201d, kt\u00f3ry wskazuje, \u017ce Eichmann nie MORDUJE, lecz ZWALCZA, \u017ce SS nie jest zwi\u0105zkiem MORDERC\u00d3W, lecz armi\u0105 z\u0142o\u017con\u0105 z \u017bO\u0141NIERZY. Esesman zabijaj\u0105cy dziecko by\u0142by wi\u0119c regularnym bojownikiem? Obiektywnie \u2013 zewn\u0119trzny obserwator protestuje, lecz subiektywnie \u2013 Eichmann nalega i dowodzi dalej: 5 milion\u00f3w zabitych to zbyt ma\u0142o, bo wci\u0105\u017c s\u0105 \u017bydzi. Misja nie zosta\u0142a wype\u0142niona:<\/span><\/p>\n

\u201eGdyby na 10 milion\u00f3w 300 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w policzonych przez Korherra [Richard, statystyk SS] uda\u0142o nam si\u0119 zabi\u0107 10 milion\u00f3w 300 tysi\u0119cy, by\u0142bym zadowolony i dzisiaj powiedzia\u0142bym: \u00bbBrawo, zniszczyli\u015bmy wroga\u00ab\u201e (wywiady Sassena, 1957).<\/span><\/p>\n

Tylko zabicie wszystkich \u017byd\u00f3w uj\u0119tych w statystykach SS zadowoli\u0142oby Eichmanna, da\u0142oby mu satysfakcj\u0119 z wype\u0142nionej \u201emisji\u201d (\u201eAufgabe\u201d): \u201eSpe\u0142niliby\u015bmy misj\u0119 wobec naszej krwi i naszego narodu\u201d. To, co gn\u0119bi go w 1957 r., to \u017cal, \u017ce nie doprowadzi\u0142 do ko\u0144ca tego zadania: \u201eMog\u0142em zrobi\u0107 wi\u0119cej, powinienem by\u0142 zrobi\u0107 wi\u0119cej\u201d. Jak nie wierzy\u0107 Eichmannowi, kiedy m\u00f3wi: \u201eBy\u0142em sumiennym biurokrat\u0105, z pewno\u015bci\u0105 (\u2026). Lecz tego sumiennego biurokraty nie da si\u0119 oddzieli\u0107 od fanatycznego bojownika za wolno\u015b\u0107 swojej krwi i rasy\u201d?<\/span><\/p>\n

Zatem \u017co\u0142nierz, i to \u017co\u0142nierz \u201efanatyczny\u201d, jak precyzuje, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 przymiotnikiem drogim nazistom i w ich ustach pozytywnym, gdy\u017c oznacza niczym niezachwiane przekonanie ideologiczne, \u017carliw\u0105 wiar\u0119 w zasady i cele Rzeszy, kt\u00f3ra od 1941 r. utrzymuje, \u017ce prowadzi ostatni\u0105 z wojen, wojn\u0119 eksterminacyjn\u0105 maj\u0105c\u0105 na zawsze uwolni\u0107 ras\u0119 nordycko-germa\u0144sk\u0105 od zagro\u017cenia, jakie od tysi\u0119cy lat stwarza dla niej \u017cydowski wr\u00f3g.<\/span><\/p>\n

Eichmann bez reszty przynale\u017cy do psychotycznej, pe\u0142nej l\u0119ku kultury, kt\u00f3r\u0105 nazi\u015bci propaguj\u0105, by nada\u0107 sens swym ludob\u00f3jczym dzia\u0142aniom: wojna eksterminacyjna prowadzona przez nazist\u00f3w jest wojn\u0105 eschatologiczn\u0105, kt\u00f3ra po\u0142o\u017cy kres \u201e6 tysi\u0105com lat wojny rasowej\u201d, jak mo\u017cna przeczyta\u0107 w ideologicznych broszurach SS.<\/span><\/p>\n

***<\/h2>\n

W nazistowskim dyskursie zar\u00f3wno tocz\u0105ca si\u0119, jak i poprzednia wojna s\u0105 dzie\u0142em \u017byd\u00f3w, rasy k\u0142\u00f3tliwej, nomadycznej, destrukcyjnej, kt\u00f3ra d\u0105\u017cy do zniszczenia Niemiec i unicestwienia rasy nordyckiej. W przem\u00f3wieniu wyg\u0142oszonym w Reichstagu 30 stycznia 1939 r., w rocznic\u0119 swojego doj\u015bcia do w\u0142adzy, Hitler publicznie podaje obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 interpretacj\u0119 przysz\u0142ych wydarze\u0144:<\/span><\/p>\n

\u201eGdyby mi\u0119dzynarodowe \u017cydostwo z ca\u0142ego \u015bwiata zdo\u0142a\u0142o raz jeszcze pogr\u0105\u017cy\u0107 nasze narody w wojnie \u015bwiatowej, skutkiem nie by\u0142aby bolszewizacja globu i zwyci\u0119stwo \u017byd\u00f3w, lecz eksterminacja rasy \u017cydowskiej w Europie\u201d.<\/span><\/p>\n

Eichmann w latach 1956-57 nie odst\u0119puje od tego przekonania i nie odwraca si\u0119 od tej kultury: jest \u017co\u0142nierzem, kt\u00f3ry walczy\u0142 za zbawienie Niemiec. Konieczno\u015b\u0107 ca\u0142kowitego fizycznego wyeliminowania \u017byd\u00f3w uzmys\u0142owi\u0142 sobie dopiero wtedy, gdy wypowiedziano Niemcom wojn\u0119. Czego dowodem, m\u00f3wi Sassenowi, jest to, \u017ce przedtem zajmowa\u0142 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie wysy\u0142aniem \u017byd\u00f3w na emigracj\u0119 poza Europ\u0119: \u201eW 1937 r. nasz nar\u00f3d i nasze Pa\u0144stwo nie znajdowa\u0142y si\u0119 jeszcze w stanie kl\u0119ski\u201d, zagro\u017cenia \u017cycia, jakie niesie otwarta wojna. Potem wszystko si\u0119 zmieni\u0142o, przysz\u0142a wojna, a wojna ta by\u0142a dzie\u0142em \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3re pytania o zasadno\u015b\u0107 ca\u0142kowitej eksterminacji wprawiaj\u0105 go w z\u0142o\u015b\u0107: \u201eWalczy\u0142e\u015b pan kiedy\u015b na froncie, sukinsynu?\u201d, jak gdyby on sam by\u0142 zas\u0142u\u017conym weteranem \u2013 chyba \u017ceby uzna\u0107 za czyn wojenny jego w\u0142asn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, cokolwiek robi\u0142. Kiedy pyta si\u0119 go, co np. mieli z tym wszystkim wsp\u00f3lnego greccy \u017bydzi, deportowani i zamordowani co do jednego, Eichmann w rozmowie nalega:<\/span><\/p>\n

\u201eOni [\u017bydzi] wypowiedzieli nam wojn\u0119. Wypowiedzieli nam wojn\u0119 totaln\u0105 (\u2026). Ka\u017cdy wr\u00f3g, kt\u00f3ry wypowiedzia\u0142 wojn\u0119 mnie, mojemu narodowi, musia\u0142 by\u0107 zniszczony. Niech pan spyta staro\u017cytnego Germanina, niech pan spyta Fryderyka Wielkiego. To w ten spos\u00f3b Niemcy osi\u0105gn\u0119\u0142y wielko\u015b\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna by pomy\u015ble\u0107, \u017ce s\u0105 to teksty z ideologicznych materia\u0142\u00f3w szkoleniowych (\u201eWeltanschauliche Schulung\u201d) SS: od zarania dziej\u00f3w Niemcy prowadz\u0105 \u015bmierteln\u0105 walk\u0119 z wrogiem rasowym, kt\u00f3ry nie zmieni\u0142 si\u0119 od germa\u0144skiej prehistorii, poprzez Prusy Fryderyka II, a\u017c do Hitlera. Najwy\u017cszy czas, by sko\u0144czy\u0107 z tym zagro\u017ceniem ci\u0105\u017c\u0105cym nad \u017cyciem rasy, zw\u0142aszcza \u017ce, jak dowiod\u0142a Wielka Wojna, \u017bydzi przeszli do \u201ewojny totalnej\u201d, wojny eksterminacyjnej przeciwko narodowi niemieckiemu. Dowodem na to, m\u00f3wi Eichmann, s\u0105 bombardowania niewinnych cywil\u00f3w, jakich dokonuj\u0105 w niemieckich miastach alianci, instrumentalizowani przez \u017byd\u00f3w:<\/span><\/p>\n

\u201ePo bombardowaniach Berlina powiedzia\u0142em sobie: \u00bbF\u00fchrer mia\u0142 racj\u0119, zabijaj\u0105c te psy\u00ab. Gdyby widzia\u0142 pan ten koszmar! [Mordowano] nasz\u0105 krew, nasze dzieci, mnie samego!\u201d (wywiady Sassena).<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna by pomy\u015ble\u0107, \u017ce te wypowiedzi to pr\u00f3ba uzasadnienia a posteriori, ale nie: nazistowska kultura to kultura wojny rasowej i alianckie bombardowania niemieckich miast potwierdzaj\u0105, w nazistowskiej optyce, ideologiczne uprzedzenia, kt\u00f3re dyktuj\u0105 odczytanie historii w d\u0142u\u017cszej perspektywie i wywody Eichmanna o \u201ewojnie \u017cydowskiej\u201d.<\/span><\/p>\n

Doskonale zgadza si\u0119 on z jednym ze swych koleg\u00f3w z SS, komendantem Auschwitz-Birkenau Rudolfem H\u00f6ssem. W tek\u015bcie napisanym w wi\u0119zieniu, w kt\u00f3rym w pe\u0142ni potwierdza swoj\u0105 wierno\u015b\u0107 narodowemu socjalizmowi, H\u00f6ss relacjonuje takie samo traumatyczne prze\u017cycie ze schronu przeciwlotniczego, to nagromadzenie cia\u0142 i twarzy zniekszta\u0142conych strachem, ten l\u0119k ludzi skulonych, przera\u017conych \u015bmierci\u0105, trz\u0119s\u0105cych si\u0119 wraz ze \u015bcianami w rytmie bomb: H\u00f6ss \u201eobserwowa\u0142 twarze i zachowanie si\u0119 w publicznych schronach przeciwlotniczych, w indywidualnych schronach domowych\u201d, widzia\u0142, jak kobiety \u201ecisn\u0119\u0142y si\u0119 do siebie, szuka\u0142y pomocy u m\u0119\u017cczyzn, gdy ca\u0142y budynek si\u0119 chwia\u0142\u201d od bomb.<\/span><\/p>\n

Te st\u0142oczone cia\u0142a, to poddanie si\u0119 przera\u017ceniu przypominaj\u0105 co\u015b innego: co\u015b, co Lagerkommandant H\u00f6ss i sam Eichmann mogli zobaczy\u0107 przez wizjer kom\u00f3r gazowych w Birkenau.<\/span><\/p>\n

(\u201eAutobiografia Rudolfa H\u00f6ssa, komendanta obozu o\u015bwi\u0119cimskiego\u201d, prze\u0142. Wies\u0142aw Grzymski, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1990).<\/span><\/p>\n

Por\u00f3wnanie jednego traumatycznego prze\u017cycia z drugim, strachu niemieckich cywil\u00f3w z przera\u017ceniem ofiar mordowanych gazem, jest oczywiste. W obu przypadkach, jak przekonuje si\u0119 H\u00f6ss, chodzi o wojn\u0119: nie, SS nie jest zwyk\u0142\u0105 \u201eboj\u00f3wk\u0105\u201d, lecz \u201etakimi samymi \u017co\u0142nierzami jak trzy pozosta\u0142e cz\u0119\u015bci sk\u0142adowe Wehrmachtu\u201d.<\/span><\/p>\n

Zr\u00f3wnanie pilota zrzucaj\u0105cego bomby na niemieck\u0105 ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105 i esesmana uczestnicz\u0105cego w masowym mordzie jest ca\u0142kowite: czy \u201edow\u00f3dca eskadry\u201d, kt\u00f3ry ma zbombardowa\u0107 miasto, m\u00f3g\u0142by nie wykona\u0107 rozkazu, argumentuj\u0105c, \u017ce \u201ebomby b\u0119d\u0105 zabija\u0107 g\u0142\u00f3wnie kobiety i dzieci? Z pewno\u015bci\u0105 postawiono by go przed s\u0105dem wojennym (\u2026). Jestem jednak zdania, \u017ce obie sytuacje mo\u017cna ze sob\u0105 por\u00f3wna\u0107. By\u0142em tak samo \u017co\u0142nierzem, oficerem jak \u00f3w lotnik\u201d (\u201eAutobiografia\u2026\u201d).<\/span><\/p>\n

***<\/h2>\n

Po jerozolimskim procesie z 1961 r. pozosta\u0142a kategoria, kt\u00f3rej Eichmann wydawa\u0142 si\u0119 sko\u0144czonym uciele\u015bnieniem: \u201eSchreibtischt\u00e4ter\u201d, biurowy przest\u0119pca, odgrodzony od konsekwencji swych decyzji, a zatem nie\u015bwiadomy zbrodni, kt\u00f3r\u0105 pope\u0142nia. Sam Eichmann stara\u0142 si\u0119 tak przedstawia\u0107, my\u015bl\u0105c przez jaki\u015b czas, \u017ce uda mu si\u0119 unikn\u0105\u0107 kary \u015bmierci.<\/span><\/p>\n

Jednak \u017ar\u00f3d\u0142a inne ni\u017c procesowe odkrywaj\u0105 Eichmanna jako \u201eWeltanschaungst\u00e4ter\u201d lub \u201e\u00dcberzeugungst\u00e4ter\u201d, przest\u0119pc\u0119 z przekonania ideologicznego, bojownika w wojnie ras, z kt\u00f3rej Niemcy musz\u0105 wyj\u015b\u0107 zwyci\u0119skie. To, co m\u00f3wi jako wolny cz\u0142owiek w Buenos Aires, jest bardziej wiarygodne ni\u017c to, co stara si\u0119 wm\u00f3wi\u0107 jako wi\u0119zie\u0144 w Jerozolimie: \u201eskrupulatny biurokrata\u201d by\u0142 po prostu, jak sam twierdzi, \u201efanatycznym bojownikiem\u201d, \u201ewalcz\u0105cym za wolno\u015b\u0107 swojej krwi i rasy\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

Johann Chapoutot <\/b>\u2013 ur. w 1978 r., historyk francuski. Zajmuje si\u0119 przede wszystkim najnowsz\u0105 histori\u0105 Niemiec i histori\u0105 narodowego socjalizmu. Tekst to rozdzia\u0142 jego ksi\u0105\u017cki \u201eNazistowska rewolucja kulturalna\u201d, wyd. polskie w przek\u0142adzie Urszuli Kropiwiec: Universitas, seria \u201ePoleca Adam Michnik\u201d, Krak\u00f3w 2020. Tytu\u0142 \u2013 \u201eWyborcza\u201d<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Adolf Eichmann w wi\u0119zieniu w mie\u015bcie Ramla w pobli\u017cu Tel Awiwu,15 kwietnia 1961 r. Cztery dni wcze\u015bniej w Jerozolimie zacz\u0105\u0142 si\u0119 jego proces (Fot. AP) Gorliwy pracownik firmy SS [LEKCJE Z EICHMANNA] Johann Chapoutot Wyrzucanie kat\u00f3w poza nawias ludzko\u015bci zwalnia nas z zastanowienia si\u0119 nad warunkami umo\u017cliwiaj\u0105cymi zbrodni\u0119. Nad tym, co u\u0142atwia produkcj\u0119 Eichmann\u00f3w. Z […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84326"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=84326"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84326\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":84363,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84326\/revisions\/84363"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=84326"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=84326"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=84326"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}