{"id":84448,"date":"2021-03-12T17:09:56","date_gmt":"2021-03-12T15:09:56","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=84448"},"modified":"2021-03-12T08:01:07","modified_gmt":"2021-03-12T06:01:07","slug":"18-09-53","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=84448","title":{"rendered":"Jak \u201eobcy klasowo” sta\u0142 si\u0119 \u201eobcym narodowo”. Propaganda Marca 1968"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Jak \u201eobcy klasowo” sta\u0142 si\u0119 \u201eobcym narodowo”. Propaganda Marca 1968<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Przemys\u0142aw Batorski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

11 marca 1968 roku, trzy dni po rozpocz\u0119ciu protest\u00f3w studenckich na Uniwersytecie Warszawskim, w prasie PRL ukaza\u0142y si\u0119 pierwsze artyku\u0142y obwiniaj\u0105ce \u201esyjonist\u00f3w\u201d o wywo\u0142anie politycznego kryzysu. Propagandzi\u015bci stworzyli obraz wroga \u2013 \u201ekosmopolitycznego” \u017byda \u2013 aby uderzy\u0107 w osoby o odleg\u0142ym \u017cydowskim pochodzeniu. Jakie by\u0142y przyczyny antysemickiej kampanii? Jakim j\u0119zykiem si\u0119 ona pos\u0142ugiwa\u0142a?<\/span><\/strong><\/p>\n

11 marca 1968 r. Nag\u0142\u00f3wek z \u201eTrybuny Ludu” \u2013 jeden z artyku\u0142\u00f3w, od kt\u00f3rych zacz\u0119\u0142a si\u0119 antysemicka nagonka. IPN<\/em><\/span><\/p>\n

Od wojny sze\u015bciodniowej do czystki w wojsku<\/strong><\/h4>\n

Kampania antysemicka 1968 roku sw\u00f3j w\u0142a\u015bciwy pocz\u0105tek mia\u0142a w roku 1967. Pierwszym impulsem by\u0142a tak zwana wojna sze\u015bciodniowa, trwaj\u0105ca od 5 do 10 czerwca 1967 roku. Podczas tego konfliktu \u2013 znanego te\u017c jako III wojna izraelsko-arabska \u2013 si\u0142y izraelskie dokona\u0142y uprzedzaj\u0105cego ataku na Syri\u0119, Jordani\u0119 i Egipt, zajmuj\u0105c znaczne terytorium, m.in. p\u00f3\u0142wysep Synaj. Wojna zako\u0144czy\u0142a si\u0119 triumfem Izraela, korzystaj\u0105cego z pomocy (dostaw uzbrojenia) USA i innych pa\u0144stw bloku zachodniego. Z kolei pa\u0144stwa arabskie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim, kt\u00f3ry dostarcza\u0142 im bro\u0144 i informacje wywiadowcze oraz szkoli\u0142 ich oficer\u00f3w. Rz\u0105d PRL na polecenie Moskwy jednostronnie zerwa\u0142 stosunki dyplomatyczne z Izraelem, podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 kraj\u00f3w Uk\u0142adu Warszawskiego.<\/span><\/p>\n

Jak notuje Micha\u0142 G\u0142owi\u0144ski, ju\u017c w po\u0142owie 1967 r. prasa zacz\u0119\u0142a atakowa\u0107 Izrael i rzekomo popieraj\u0105cych go \u201esyjonist\u00f3w\u201d \u2013 wojna sze\u015bciodniowa doczeka\u0142a si\u0119 takich okre\u015ble\u0144, jak \u201ezbrodnicza faszystowska agresja izraelska przeciwko krajom arabskim\u201d[1]<\/strong><\/span><\/a>. Ju\u017c 19 czerwca I sekretarz Komitetu Centralnego PZPR W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka stwierdzi\u0142, \u017ce obywatele polscy nale\u017c\u0105cy do \u201esyjonistycznych \u015brodowisk\u201d mog\u0105 opu\u015bci\u0107 Polsk\u0119, oskar\u017cy\u0142 te\u017c osoby pochodzenia \u017cydowskiego o bycie \u201epi\u0105t\u0105 kolumn\u0105\u201d i sympatyzowanie z przeciwnikami socjalizmu<\/span>.<\/p>\n

\"Gomu\u0142ka_trybuna_1_maja_COMP.jpg<\/p>\n

Lo\u017ca honorowa, 1 maja 1963 r. Od lewej widoczni: Stefan J\u0119drychowski, Przewodnicz\u0105cy Rady Pa\u0144stwa Aleksander Zawadzki, I sekretarz PZPR W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka, Prezes Rady Ministr\u00f3w J\u00f3zef Cyrankiewicz. Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/em><\/span><\/p>\n

Wydarzenia z czerwca 1967 r. by\u0142y pocz\u0105tkiem czystki kadrowej w wojsku, kt\u00f3rej jednym z g\u0142\u00f3wnych organizator\u00f3w by\u0142 genera\u0142 Wojciech Jaruzelski. Jak pisze Tadeusz Pi\u00f3ro, \u201ewielu oficer\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia nosi\u0142o polskie nazwiska i w niekt\u00f3rych wypadkach trzeba by\u0142o si\u0119ga\u0107 do odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci, by odszuka\u0107 ich korzenie. Zajmowa\u0142 si\u0119 tym Departament Kadr wesp\u00f3\u0142 z organami kontrwywiadu i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142 ju\u017c do tego dobrze przygotowany\u201d[2]<\/a><\/strong><\/span>. S\u0142u\u017cb\u0119 musia\u0142o opu\u015bci\u0107 oko\u0142o 150-180 oficer\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego[3]<\/a><\/strong><\/span>\u00a0\u2013 rozbie\u017cno\u015bci co do liczby wynikaj\u0105 z tego, \u017ce jak w przypadku ka\u017cdej czystki, usuwano tak\u017ce osoby powi\u0105zane z najbardziej \u201epodejrzanymi\u201d i osobistych wrog\u00f3w. (W\u015br\u00f3d zwolnionych byli Micha\u0142 Friedman, p\u00f3\u017aniejszy t\u0142umacz z hebrajskiego i jidysz, czy Jan Rochwerger, p\u00f3\u017aniejszy wieloletni pracownik \u017bIH). Zwolnieni oficerowie otrzymali jednak wysokie emerytury i zachowali przywileje, takie jak s\u0142u\u017cbowe mieszkania[4]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Niemniej, S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa nadal gromadzi\u0142a informacje zar\u00f3wno o osobach, kt\u00f3re mia\u0142y oboje \u017cydowskich rodzic\u00f3w, jak i o osobach maj\u0105cych tylko w \u00bc \u017cydowskie pochodzenie. Inwigilowano \u015brodowiska kulturalne zwi\u0105zane z mniejszo\u015bci\u0105 \u017cydowsk\u0105.\u00a0Jesieni\u0105 1967 r. prasa zacz\u0119\u0142a atakowa\u0107 za rzekomy antypolonizm \u017bydowski Instytut Historyczny, co w 1968 r. omal nie doprowadzi\u0142o do jego likwidacji<\/a>.<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

\u201ePartyzanci\u201d i walka o stanowiska<\/strong><\/h4>\n

W latach 60. w partii komunistycznej nasila\u0142y si\u0119 wewn\u0119trzne napi\u0119cia. Coraz wi\u0119ksza grupa cz\u0142onk\u00f3w partii, przede wszystkim urz\u0119dnik\u00f3w \u015bredniego i ni\u017cszego szczebla, 30- i 40-latk\u00f3w, nie mia\u0142a mo\u017cliwo\u015bci awansu. Przyczyn\u0105 by\u0142o to, \u017ce w scentralizowanej gospodarce i pa\u0144stwowych urz\u0119dach aparatczycy na kierowniczych stanowiskach zajmowali je a\u017c do \u015bmierci. Do tych niezadowolonych cz\u0142onk\u00f3w partii stara\u0142 si\u0119 dotrze\u0107 Mieczys\u0142aw Moczar, szef MSW.<\/span><\/p>\n

Moczar, podczas wojny jeden z dow\u00f3dc\u00f3w Armii Ludowej, budowa\u0142 wok\u00f3\u0142 siebie legend\u0119 bohatera walk z Niemcami. W 1964 r. zosta\u0142 ministrem spraw wewn\u0119trznych, czyli zwierzchnikiem S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa. Doprowadzi\u0142 do znacznego rozwoju bezpieki, tworzy\u0142 te\u017c stronnictwo \u2013 zwane \u201epartyzantami\u201d \u2013 kt\u00f3re mia\u0142o by\u0107 narz\u0119dziem nacisku na Gomu\u0142k\u0119, a nawet umo\u017cliwi\u0107 rywalizacj\u0119 z I sekretarzem. Moczar zabiega\u0142 o wzgl\u0119dy sfrustrowanych aparatczyk\u00f3w, by\u0142ych \u017co\u0142nierzy Armii Ludowej, a nawet Armii Krajowej. SB wykorzystywa\u0142 do pozyskiwania wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w tak\u017ce dla swojej osobistej inicjatywy politycznej.<\/span><\/p>\n

\"Mieczys\u0142aw_Moczar_wiki.jpg<\/p>\n

Mieczys\u0142aw Moczar<\/strong>. Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

\u017b\u0105dza awansu nak\u0142ada\u0142a si\u0119 na stary podzia\u0142 frakcyjny w partii. Od lat 50. funkcjonowa\u0142y w niej dwie nieformalne grupy: \u201enatoli\u0144czycy\u201d[5]<\/a>, stronnictwo z\u0142o\u017cone g\u0142\u00f3wnie z dzia\u0142aczy o ubogim ch\u0142opskim pochodzeniu, niech\u0119tnych inteligencji, zwolennik\u00f3w twardej linii i przywr\u00f3cenia do w\u0142adzy Gomu\u0142ki, oraz \u201epu\u0142awianie\u201d[6]<\/a>, dzia\u0142acze o bardziej liberalnym kursie, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wielu mia\u0142o \u017cydowskie i inteligenckie korzenie. W konsekwencji \u201enatoli\u0144czycy\u201d zajmowali pozycje antysemickie i antyinteligenckie. Gdy Gomu\u0142ka wr\u00f3ci\u0142 na stanowisko I sekretarza w 1956 r., nieoczekiwanie popar\u0142 frakcj\u0119 \u201epu\u0142awian\u201d, dzi\u0119ki czemu zdobyli oni znaczne wp\u0142ywy w aparacie w\u0142adzy, za\u015b \u201enatoli\u0144czycy\u201d zostali zmarginalizowani. \u201ePartyzanci\u201d byli ich \u201eideowymi\u201d spadkobiercami, ale wywodzili si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci z kolejnego pokolenia. Na antysemicki profil tej grupy mia\u0142y wp\u0142yw datuj\u0105ce si\u0119 jeszcze z lat wojny osobiste utarczki Moczara z Leonem Kasmanem, a tak\u017ce z Romanem Zambrowskim, dzia\u0142aczami pochodzenia \u017cydowskiego.<\/span><\/p>\n

\u201eOficer\u00f3w SB i sfrustrowanych aktywist\u00f3w \u0142\u0105czy\u0142o wiele: antysemityzm, niech\u0119\u0107 do wszystkiego, co w \u017cyciu kulturalnym i naukowym uznano za niepolskie, nieufno\u015b\u0107 wobec inteligencji, wreszcie sprzeciw wobec wzgl\u0119dnej nawet liberalizacji \u017cycia politycznego\u201d[7]<\/a>\u00a0\u2013 pisze Piotr Os\u0119ka. Chocia\u017c bardzo trudno okre\u015bli\u0107 rzeczywisty zasi\u0119g wp\u0142yw\u00f3w Moczara, nie mo\u017cna zaprzeczy\u0107, \u017ce w latach 60. jego pozycja ros\u0142a, jak i znaczenie \u201epartyzant\u00f3w\u201d. M\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce Moczar chce zast\u0105pi\u0107 Gomu\u0142k\u0119 na stanowisku przyw\u00f3dcy PZPR. Antysemickie czystki w armii i niekt\u00f3rych \u015brodowiskach nie mog\u0142y jeszcze by\u0107 silnym impulsem, kt\u00f3ry pozwoli\u0142by na pr\u00f3b\u0119 si\u0142 w partyjnym aparacie. Okazja nadarzy\u0142a si\u0119 na pocz\u0105tku 1968 roku.<\/span><\/p>\n

Dziady<\/em>, \u201ewycieczkowicze\u201d, eskalacja protest\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

W listopadzie 1967 r. w Teatrze Narodowym wystawiono\u00a0Dziady<\/em>\u00a0Adama Mickiewicza w re\u017cyserii Kazimierza Dejmka. Spektakl przygotowywany na 50-lecie, jak to oficjalnie nazywa\u0142a propaganda, \u201ewielkiej socjalistycznej rewolucji pa\u017adziernikowej\u201d, szybko zacz\u0105\u0142 by\u0107 interpretowany jako wypowied\u017a antyrosyjska, antyradziecka, a wreszcie wymierzona przeciw komunizmowi. Minister kultury nakaza\u0142 zaprzesta\u0107 wystawiania\u00a0Dziad\u00f3w<\/em>\u00a0\u2013 ostatni spektakl mia\u0142 si\u0119 odby\u0107 30 stycznia 1968 r. Tego dnia do teatru przysz\u0142y t\u0142umy, widownia stworzy\u0142a manifestacj\u0119 niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105. Grupa student\u00f3w, tzw. komandos\u00f3w, protestowa\u0142a pod pomnikiem Adama Mickiewicza na Krakowskim Przedmie\u015bciu.<\/span><\/p>\n

Manifestacja zosta\u0142a rozp\u0119dzona przez milicj\u0119, uczestnik\u00f3w aresztowano i skazano na kar\u0119 grzywny, przeciw niekt\u00f3rym studentom wszcz\u0119to post\u0119powania dyscyplinarne. Studenci skierowali petycj\u0119 do sejmu, w obronie aresztowanych stan\u0119li m.in. Stefan Kisielewski i Leszek Ko\u0142akowski. 29 lutego Zwi\u0105zek Literat\u00f3w Polskich przyj\u0105\u0142 rezolucj\u0119 pi\u00f3ra Andrzeja Kijowskiego nawo\u0142uj\u0105c\u0105 do zniesienia cenzury.<\/span><\/p>\n

4 marca formalnie og\u0142oszono usuni\u0119cie z UW (z naruszeniem prawa) dw\u00f3ch \u201ekomandos\u00f3w\u201d \u2013 Adama Michnika i Henryka Szlajfera. 8 marca studenci zorganizowali du\u017c\u0105 manifestacj\u0119 na dziedzi\u0144cu uniwersytetu w obronie relegowanych \u2013 zosta\u0142a ona rozbita przez milicj\u0119, oddzia\u0142y ORMO (Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej) oraz zwiezionych przez w\u0142adze autokarami robotnik\u00f3w (czy raczej \u2013 agent\u00f3w w cywilnym ubraniu). Micha\u0142 G\u0142owi\u0144ski zanotowa\u0142, \u017ce tych ostatnich nazywano \u201ewycieczkowiczami\u201d:<\/span><\/p>\n

Dnia 8 marca A.D. 1968 w samo po\u0142udnie wjecha\u0142o na dziedziniec uniwersytecki kilka autokar\u00f3w z napisami \u201ewycieczka\u201d. Wysiedli z nich panowie w wi\u0119kszo\u015bci w \u015brednim wieku, ubrani najcz\u0119\u015bciej w sk\u00f3rzane kurtki i kokieteryjne ma\u0142e kapelusze (\u2026). Najpierw m\u00f3wili studentom, \u017ce s\u0105 klas\u0105 robotnicz\u0105, kt\u00f3ra nie pozwoli\u2026, po jakim\u015b czasie pokazali g\u0142\u00f3wne narz\u0119dzie swojego dzia\u0142ania \u2013 pa\u0142k\u0119[8]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Od 9 marca protestowano przeciw cenzurze i akcjom milicji tak\u017ce w innych miastach uniwersyteckich \u2013 Krakowie, Gda\u0144sku, Poznaniu, Wroc\u0142awiu, \u0141odzi, Lublinie, Szczecinie i Katowicach. W\u0142adze st\u0142umi\u0142y protesty, ok. 2,5 tysi\u0105ca os\u00f3b aresztowano, niekt\u00f3rych student\u00f3w usuwano z uczelni i karnie wcielano do wojska, a ponad 80 os\u00f3b, m.in. Michnik, Jacek Kuro\u0144, Irena Lasota i Karol Modzelewski, otrzyma\u0142o wyroki wi\u0119zienia. Minister szkolnictwa wy\u017cszego Henryk Jab\u0142o\u0144ski usun\u0105\u0142 z pracy profesor\u00f3w, kt\u00f3rzy poparli protesty \u2013 m.in. Ko\u0142akowskiego, Bronis\u0142awa Baczko i Zygmunta Baumana. Represjonowano tak\u017ce pisarzy i innych intelektualist\u00f3w \u2013 Kisielewski zosta\u0142 pobity przez \u201enieznanych sprawc\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

Pocz\u0105tek nagonki<\/strong><\/h4>\n

Wstrz\u0105sem dla w\u0142adz by\u0142a skala protestu oraz udzia\u0142 w nich m\u0142odzie\u017cy, kt\u00f3ra w oczach PZPR powinna ulegle budowa\u0107 przysz\u0142e kadry. Liderzy protest\u00f3w, tacy jak Kuro\u0144, Michnik, Lasota i Seweryn Blumsztajn, byli zwi\u0105zani z tzw. Hufcem Walterowskim, istniej\u0105cym do 1961 r. od\u0142amem komunistycznego harcerstwa. R\u00f3wnie\u017c innych uczestnik\u00f3w protest\u00f3w \u2013 m.in. Jana Lity\u0144skiego, Iren\u0119 Grudzi\u0144sk\u0105, Jana Grossa, J\u00f3zefa Dajczgewanda \u2013 \u0142\u0105czy\u0142o przewa\u017cnie \u017cydowskie pochodzenie, nierzadko przynale\u017cno\u015b\u0107 do organizacji socjalistycznych (Zwi\u0105zek M\u0142odzie\u017cy Socjalistycznej, PZPR), pierwszych niezale\u017cnych k\u00f3\u0142 studenckich (m.in. Klub Poszukiwaczy Sprzeczno\u015bci) oraz o\u015brodk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej (Klub \u201eBabel\u201d).<\/span><\/p>\n

Udzia\u0142 w protestach m\u0142odej inteligencji nale\u017c\u0105cej do \u015brodowisk komunistycznych godzi\u0142 w wizj\u0119 PRL jako idealnego pa\u0144stwa i stanowi\u0142 powa\u017cne zagro\u017cenie dla partii, zar\u00f3wno jako bunt m\u0142odego pokolenia, jak i bunt ideologiczny. Dlatego w spos\u00f3b typowy dla prowokacji i nagonek komunistycznych partia postanowi\u0142a zaatakowa\u0107 protestuj\u0105cych na \u0142amach prasy, zarazem zupe\u0142nie deformuj\u0105c prawdziwy sens protest\u00f3w<\/span>.<\/p>\n

\"slowo_powszechne.jpg<\/a>
\n.
\n\"trybuna.jpgReprinty artyku\u0142\u00f3w ze\u00a0\u201eS\u0142owa Powszechnego” i\u00a0\u201eTrybuny Ludu”. IPN<\/em><\/span><\/a><\/p>\n

11 marca, w poniedzia\u0142ek, pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze \u2013 anonimowe \u2013 antysemickie artyku\u0142y. Tekst pod tytu\u0142em\u00a0Do student\u00f3w Uniwersytetu Warszawskiego<\/em>\u00a0wydrukowano w \u201eS\u0142owie Powszechnym\u201d, organie Stowarzyszenia Pax, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cej z PZPR organizacji katolickiej. Artyku\u0142 oskar\u017ca\u0142 Izrael i Niemcy Zachodnie o d\u0105\u017cenie do przerzucenia na Polak\u00f3w winy za Zag\u0142ad\u0119 \u017byd\u00f3w podczas wojny. \u201eSyjoni\u015bci\u201d zostali te\u017c oskar\u017ceni o zbrodnie stalinowskie. Wymieniono nazwiska rzekomych spiskowc\u00f3w \u2013 opr\u00f3cz os\u00f3b ju\u017c zaanga\u017cowanych w protesty, takich jak Michnik, Szlajfer, Blumsztajn, Dajczgewand i Grudzi\u0144ska, wskazano tak\u017ce Romana Zambrowskiego (kt\u00f3rego syn Antoni nale\u017ca\u0142 do krytyk\u00f3w w\u0142adzy) i Stefana Staszewskiego, dw\u00f3ch prominentnych dzia\u0142aczy komunistycznych pochodzenia \u017cydowskiego. W artykule podano te\u017c, \u017ce rodzice \u201ekomandos\u00f3w\u201d w du\u017cej cz\u0119\u015bci pracowali na \u201eodpowiedzialnych\u201d stanowiskach w rz\u0105dzie i jego organach[9]<\/a>.<\/span><\/p>\n

\u201eS\u0142owo Powszechne\u201d by\u0142o drugorz\u0119dnym czasopismem, ale drugi anonimowy artyku\u0142 opublikowano ju\u017c w \u201eTrybunie Ludu\u201d, organie prasowym KC PZPR. Tekst mia\u0142 ton mniej antysemicki, ale r\u00f3wnie\u017c zawiera\u0142 list\u0119 rzekomych winowajc\u00f3w kryzysu politycznego i ich rodzic\u00f3w. Tez\u0119 o \u017cydowskim spisku powt\u00f3rzono tak\u017ce w rozpowszechnianej na UW ulotce\u00a0Kogo popieracie<\/em>, przygotowanej przez SB \u2013 ponownie pada\u0142y nazwiska Michnika, Szlajfera, Grudzi\u0144skiej, Aleksandra Smolara, Barbary Toru\u0144czyk i innych student\u00f3w<\/span>[10].<\/a><\/strong><\/span><\/p>\n

J\u0119zyk propagandy marcowej<\/strong><\/h4>\n

Micha\u0142 G\u0142owi\u0144ski, tw\u00f3rca najbardziej znanych analiz j\u0119zyka Marca 1968, podkre\u015bla, \u017ce w \u00f3wczesnej propagandzie w\u0142adz PRL \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 \u201etrzy sprzeczne z pozoru \u017cywio\u0142y\u201d: \u201e1) j\u0119zyk ortodoksji stalinowskiej w jej surowej postaci z pierwszej po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, 2) j\u0119zyk skrajnej prawicy, z typow\u0105 dla niej metaforyk\u0105 i wyobra\u017ceniami, przede wszystkim w tym kszta\u0142cie, w jakim uformowa\u0142 si\u0119 w ko\u0144cu lat trzydziestych (\u2026), 3) j\u0119zyk prasy brukowej, a wi\u0119c tradycja pozwalaj\u0105ca stosowa\u0107 w napa\u015bciach wszelkiego rodzaju chwyty, ucieka\u0107 si\u0119 do taniej sensacji itp.\u201d[11]<\/a>, apelowa\u0107 \u201edo najni\u017cszych instynkt\u00f3w\u201d<\/span>[12].<\/strong><\/span><\/a><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Okaza\u0142o si\u0119 nagle, \u017ce komunista i nacjonalista maj\u0105 sobie wiele do powiedzenia. Powsta\u0142a nieoczekiwana dla wielu mieszanka dw\u00f3ch j\u0119zyk\u00f3w, rodzaj deklaratywnego narodowego komunizmu. \u201eObcy klasowo\u201d \u2013 pisze G\u0142owi\u0144ski \u2013 sta\u0142 si\u0119 \u201eobcym narodowo\u201d<\/a><\/span>[13]<\/a>.<\/strong><\/span><\/p>\n

Osobliwe z dzisiejszego punktu widzenia mog\u0105 by\u0107 elementy stylu brukowego, zastosowane w celu dotarcia z propagand\u0105 do masowego odbiorcy. Przyk\u0142adem by\u0142o s\u0142owo\u00a0vel<\/em>, nawi\u0105zuj\u0105ce jakby do kroniki kryminalnej, a s\u0142u\u017c\u0105ce tym razem do ujawniania \u201eprawdziwych nazwisk\u201d os\u00f3b uznanych za \u017byd\u00f3w \u2013 np. \u201ePawe\u0142 Jasienica\u00a0vel<\/em>\u00a0Leon Lech Beynar\u201d[14]<\/a>. Nie mia\u0142o znaczenia, \u017ce Jasienica nie mia\u0142 wcale \u017cydowskiego pochodzenia. Artyku\u0142y prasowe zarzuca\u0142y uczestnikom buntu m\u0142odzie\u017cy, \u017ce maj\u0105 bogatych rodzic\u00f3w i nosz\u0105 drogie ubrania z Zachodu, podkre\u015blano ich rzekome ekstrawagancje \u2013 np. Ewa Zarzycka rzekomo \u201especjalizowa\u0142a si\u0119 w gaszeniu papieros\u00f3w w d\u017cemie\u201d[15]<\/a>. Protestuj\u0105cy mieli je\u017adzi\u0107 w\u0142asnymi (drogimi) samochodami, narzeka\u0107 na PRL mimo mo\u017cliwo\u015bci studiowania za granic\u0105, by\u0107 wiecznymi studentami, mieszka\u0107 w najlepszych mieszkaniach, spo\u017cywa\u0107 drogi alkohol, utrzymywa\u0107 nielegalne kontakty z Zachodem (np. z Radiem Wolna Europa, nazywanym nieraz w propagandzie \u201eFreies Europa\u201d).<\/span><\/p>\n

Przez kreacj\u0119 wroga starano si\u0119 doprowadzi\u0107 do izolacji buntu m\u0142odzie\u017cy od innych grup spo\u0142ecznych, zw\u0142aszcza od robotnik\u00f3w[16]<\/a>\u00a0\u2013 jak podkre\u015bla Jerzy Eisler, przeciw re\u017cimowi protestowali r\u00f3wnie\u017c robotnicy i uczniowie szk\u00f3\u0142 \u015brednich[17]<\/a>. Komuni\u015bci tworzyli widmo antypolskiego, \u017cydowskiego inteligenta, knuj\u0105cego z Niemcami z RFN (w odr\u00f3\u017cnieniu od NRD, Niemcy zachodnie by\u0142y w propagandzie PRL znienawidzone i traktowane jako potencjalny agresor).<\/span><\/p>\n

Aby udowodni\u0107 rzekome poparcie dla swojej polityki, w\u0142adze partyjne i zak\u0142ad\u00f3w pracy zorganizowa\u0142y w ca\u0142ym kraju w marcu 1968 r. kilkana\u015bcie tysi\u0119cy tzw. mas\u00f3wek, czyli zebra\u0144 komunistycznego \u201eaktywu\u201d, robotnik\u00f3w i szeregowych pracownik\u00f3w r\u00f3\u017cnych zak\u0142ad\u00f3w pracy. Ludzie nie nale\u017c\u0105cy do PZPR byli przymuszani do uczestnictwa w wiecach i zebraniach, na kt\u00f3rych wyra\u017cano poparcie dla polityki partii, pot\u0119piano student\u00f3w, inteligent\u00f3w i \u201esyjonist\u00f3w\u201d. Sp\u0119dzonym na wiece wr\u0119czano przygotowane wcze\u015bniej transparenty z has\u0142ami typu \u201eNiech \u017cyje W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka\u201d, \u201eSyjoni\u015bci do Izraela\u201d, \u201eLiteraci do pi\u00f3ra, studenci do nauki\u201d, \u201eNiech \u017cyje PZPR\u201d, \u201eHutnicy stoj\u0105 wiernie wok\u00f3\u0142 swojej partii\u201d, “Oczy\u015bci\u0107 parti\u0119 z syjonist\u00f3w”.<\/span><\/p>\n

\u201eZdecydowanie nie wszyscy uczestnicy wiec\u00f3w identyfikowali si\u0119 z has\u0142ami wypisanymi na wr\u0119czanych im transparentach. Na licznych zdj\u0119ciach z fabrycznych mas\u00f3wek widzimy przede wszystkim smutne twarze: troch\u0119 przestraszone, troch\u0119 nieobecne. Co naprawd\u0119 my\u015bleli \u00abprzedstawiciele klasy robotniczej\u00bb?\u201d[18]<\/a>\u00a0\u2013 pyta Piotr Os\u0119ka.<\/span><\/p>\n

Zachowana z tego okresu korespondencja \u015bwiadczy wed\u0142ug badacza o r\u00f3\u017cnych reakcjach \u2013 od zaskoczenia i oburzenia po akceptacj\u0119 propagandy w\u0142adz. W samej Warszawie odby\u0142o si\u0119 kilkaset sterowanych odg\u00f3rnie wiec\u00f3w poparcia. Mas\u00f3wki zorganizowano tak\u017ce np. w wielu kopalniach na \u015al\u0105sku, a po przewiezieniu uczestnik\u00f3w do Katowic 14 marca utworzono 100-tysi\u0119czn\u0105 demonstracj\u0119[19]<\/a>, podczas kt\u00f3rej Edward Gierek atakowa\u0142 \u201eMichnik\u00f3w, Szlajfer\u00f3w, Grudzi\u0144skich, Gross\u00f3w i im podobnych\u201d[20]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Antysemickie tre\u015bci wychodzi\u0142y najcz\u0119\u015bciej spod pi\u00f3ra dziennikarzy, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej nie byli szerzej znani. W\u015br\u00f3d autor\u00f3w przodowali Ryszard Gontarz, wieloletni funkcjonariusz UB i SB, Kazimierz K\u0105kol, ekonomista i redaktor naczelny \u201ePrawa i \u017bycia\u201d, a tak\u017ce Alina Reutt i Zdzis\u0142aw Andruszkiewicz z \u201eWalki m\u0142odych\u201d.<\/span><\/p>\n

Propagandzi\u015bci korzystali z najosobliwszych \u015brodk\u00f3w. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce na zebraniach aktywu odczytywano \u2013 dodrukowane dora\u017anie w \u0141odzi \u2013\u00a0Protoko\u0142y M\u0119drc\u00f3w Syjonu<\/em>. Nawi\u0105zywano do przedwojennych antysemickich pism ksi\u0119dza Stanis\u0142awa Trzeciaka. Pojawia\u0142y si\u0119 \u201erelacje\u201d z okresu wojny, kt\u00f3re przedstawia\u0142y \u017byd\u00f3w jako tch\u00f3rzy i wrog\u00f3w Polak\u00f3w, niewdzi\u0119cznych nawet wtedy, gdy Polacy ratowali im \u017cycie. Odwo\u0142ywano si\u0119 do stereotyp\u00f3w o tym, \u017ce \u017bydzi wyzyskuj\u0105 Polak\u00f3w, nie podejmuj\u0105 si\u0119 pracy fizycznej, a zajmuj\u0105 wy\u0142\u0105cznie stanowiska kierownicze. Obwiniano ich o budowanie \u015bwiatowego spisku, nazywano \u201estalinistami”, \u201eimperialistami”, \u201enacjonalistami” zdradzaj\u0105cymi Polsk\u0119 dla Izraela, \u201ewykorzenionymi kosmopolitami\u201d. W tym samym tonie atakowano intelektualist\u00f3w, kt\u00f3rzy poparli protest student\u00f3w lub znani byli z kontestacji w\u0142adz, takich jak Antoni S\u0142onimski, Stefan Kisielewski, Pawe\u0142 Jasienica, Leszek Ko\u0142akowski, Zygmunt Bauman \u2013 w propagandzie okazywali si\u0119 oni \u201epseudotw\u00f3rcami\u201d, \u201ekosmopolitami\u201d[21]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Chocia\u017c 19 marca, w swoim pierwszym po 8 marca publicznym wyst\u0105pieniu Gomu\u0142ka zdystansowa\u0142 si\u0119 wobec najostrzejszej propagandy antysemickiej, nagonka nie straci\u0142a tempa. Wed\u0142ug notatek G\u0142owi\u0144skiego, szczeg\u00f3lnie intensywnie przez kolejnych kilka miesi\u0105cy, a potem a\u017c do 1970 r. pisano o \u201echuliganach syjonistycznych\u201d, \u201e\u017bydach z Polski\u201d (zamiast \u201e\u017byd\u00f3w polskich\u201d)[22]<\/a>, \u201etrockistach\u201d i \u201epod\u017cegaczach m\u0142odzie\u017cy\u201d[23]<\/a>, \u201esyjonotrockistach\u201d[24]<\/a>. Najpopularniejszym okre\u015bleniem obok \u201esyjonist\u00f3w\u201d byli \u201ewichrzyciele\u201d[25]<\/a>, poj\u0119cie jeszcze z czas\u00f3w carskich. Propaganda usi\u0142owa\u0142a przekaza\u0107, \u017ce protest student\u00f3w nie mo\u017ce by\u0107 oddolny, \u017ce musi by\u0107 kierowany przez jaki\u015b spisek. Chodzi\u0142o o to, \u017ceby agresywna mowa prasy przenikn\u0119\u0142a do j\u0119zyka i wyobra\u017ce\u0144 zwyk\u0142ych ludzi. Jak pisze Os\u0119ka, \u201e[m]arcowi propagandy\u015bci zr\u0119cznie i z niew\u0105tpliwym wyczuciem spo\u0142ecznych nastroj\u00f3w potrafili gra\u0107 na emocjach i odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do p\u0142askiej zawi\u015bci. Wyczerpuj\u0105co opisywali utracjuszowski styl \u017cycia dygnitarzy i literat\u00f3w, a zw\u0142aszcza \u2013 studenckich kontestator\u00f3w\u201d[26]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Propaganda w typowy spos\u00f3b pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 poj\u0119ciami o \u201ep\u0142ynnej tre\u015bci\u201d[27]<\/a>, zach\u0119caj\u0105c zarazem do donoszenia na osoby pochodzenia \u017cydowskiego i ich rzekome przest\u0119pstwa.<\/span><\/p>\n

\u201eJeszcze tydzie\u0144 temu by\u0142em obywatelem polskim”. Przymusowa emigracja i skutki Marca 1968<\/strong><\/h4>\n

Dlaczego w\u0142adze PRL rozp\u0119ta\u0142y anty\u017cydowsk\u0105 kampani\u0119? U \u017ar\u00f3de\u0142 nagonki \u2013 pisze Dariusz Stola \u2013 le\u017ca\u0142y \u201ezar\u00f3wno racjonalnie zdefiniowane interesy, jak i motywy irracjonalne, po\u0142\u0105czone z paranoiczn\u0105 wizj\u0105 \u015bwiata\u201d[28]<\/a>. Czystka wynika\u0142a zar\u00f3wno z pragnienia awansu spo\u0142ecznego, jak i \u2013 typowego dla pokonanego obozu (w wojnie sze\u015bciodniowej) \u2013 przekonania o konieczno\u015bci tropienia \u201ezdrajc\u00f3w\u201d. Komuni\u015bci nie tylko d\u0105\u017cyli do zduszenia buntu m\u0142odzie\u017cy, lecz r\u00f3wnie\u017c obawiali si\u0119 \u201ewybuchu niepokoj\u00f3w spo\u0142ecznych na tle poziomu \u017cycia i warunk\u00f3w pracy\u201d[29]<\/a>\u00a0\u2013 pod rz\u0105dami Gomu\u0142ki miliony Polak\u00f3w \u017cy\u0142y w n\u0119dzy. Ju\u017c w 1970 r. te przewidywania sprawdzi\u0142y si\u0119 \u2013 po podwy\u017cce cen \u017cywno\u015bci przed Bo\u017cym Narodzeniem robotnicy Wybrze\u017ca rozpocz\u0119li strajki, a ich protest spacyfikowa\u0142y oddzia\u0142y milicji i wojska. W rezultacie Gomu\u0142ka musia\u0142 ust\u0105pi\u0107 ze stanowiska I sekretarza PZPR na rzecz Edwarda Gierka.<\/span><\/p>\n

Uruchomienie stereotypu \u201eobcego\u201d, przebieg\u0142ego i \u201eantypolskiego\u201d \u017byda tworzy\u0142o wentyl bezpiecze\u0144stwa dla rosn\u0105cego niezadowolenia spo\u0142ecznego z rz\u0105d\u00f3w komunist\u00f3w. Na licznych wiecach i zebraniach w\u0142adze wr\u0119cz zach\u0119ca\u0142y do po\u015bredniego krytykowania partii \u2013 przez krytyk\u0119 \u201esyjonist\u00f3w\u201d. \u201ePolacy mogli po latach l\u0119kliwego milczenia m\u00f3wi\u0107 o klientelizmie i nepotyzmie w aparacie w\u0142adzy, krytykowa\u0107 korupcj\u0119 i arogancj\u0119 urz\u0119dnik\u00f3w \u2013 nie wszystkich co prawda, bo tylko \u017cydowskich (\u2026)\u201d[30]<\/a>. Marzec 1968 pozwoli\u0142 te\u017c na czystk\u0119 w organach partii i umo\u017cliwi\u0142 awans spo\u0142eczny tysi\u0105com os\u00f3b, kt\u00f3re zaj\u0119\u0142y zwolnione przez \u201esyjonist\u00f3w\u201d stanowiska[31]<\/a>. Wreszcie nagonka antysemicka st\u0142umi\u0142a marzenia o liberalizacji \u017cycia politycznego podobnej do tej, kt\u00f3rej spr\u00f3bowano w Czechos\u0142owacji, co sko\u0144czy\u0142o si\u0119 interwencj\u0105 w tym kraju wojsk Uk\u0142adu Warszawskiego w sierpniu 1968 r.[32]<\/a>. Jak zauwa\u017ca G\u0142owi\u0144ski, pogardliwa formu\u0142a o \u201edajczgewandach\u201d zosta\u0142a wkr\u00f3tce zaadaptowana do m\u00f3wienia o najbardziej znanych czeskich pisarzach i dzia\u0142aczach wolno\u015bciowych z okresu praskiej wiosny: \u201esvitaki, lusztigi, prochazki, vaculiki\u201d[33]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Osoby pochodzenia \u017cydowskiego czy \u2013 m\u00f3wi\u0105c \u015bci\u015blej \u2013 uznane za \u017byd\u00f3w zmuszano do emigracji. Przed opuszczeniem kraju wr\u0119czano im tzw. dokumenty podr\u00f3\u017cy, stwierdzaj\u0105ce, \u017ce nie s\u0105 obywatelami polskimi. Deportowano na przyk\u0142ad prawie ca\u0142\u0105, wtedy najwi\u0119ksz\u0105 w Polsce, spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 w \u0141odzi (ok. 2,5 tysi\u0105ca os\u00f3b). Niekt\u00f3re osoby pochodzenia \u017cydowskiego, jak wybitna aktorka Ida Kami\u0144ska, chocia\u017c nie by\u0142y bezpo\u015brednio represjonowane, w prote\u015bcie dobrowolnie opu\u015bci\u0142y kraj. Emigrowa\u0107 musieli te\u017c zaanga\u017cowani w protesty intelektuali\u015bci, m.in. Ko\u0142akowski, kt\u00f3remu odebrano prawo publikowania i wyk\u0142adania.<\/span><\/p>\n

Og\u00f3\u0142em z Polski wyjecha\u0142o ok. 14-25 tysi\u0119cy os\u00f3b, \u201eca\u0142kowicie zasymilowanych \u017byd\u00f3w lub Polak\u00f3w odleg\u0142ego \u017cydowskiego pochodzenia (\u2026). Byli w\u015br\u00f3d nich bardzo liczni dziennikarze, lekarze, in\u017cynierowie, prawnicy, oficerowie i cz\u0142onkowie elity intelektualnej\u201d[34]<\/a>. Wyemigrowali, niejednokrotnie z ca\u0142ymi rodzinami, mi\u0119dzy innymi Aleksander Ford, Jan Kott, Krzysztof Pomian, Adam Bromberg, Alina Margolis-Edelman, Maria Pogonowska, Klara Mirska, Jerzy Toeplitz, Natan Tenenbaum,\u00a0\u0141ukasz i Maria Hirszowiczowie<\/a>, Irena Lasota, J\u00f3zef Dajczgewand. Chocia\u017c nagonka medialna wyczerpa\u0142a si\u0119 w po\u0142owie 1968 r., emigracje trwa\u0142y do 1970 r.<\/span><\/p>\n

Jak wygl\u0105da\u0142y wyjazdy z Polski? Wspomina\u0142 Micha\u0142 Hochman, mieszkaj\u0105cy do 1968 r. w Lublinie:<\/span><\/p>\n

Jak dosz\u0142o do odnawiania koncesji [na sklep \u2013 P.B.] i ojciec dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce nic z tego nie b\u0119dzie i nie b\u0119dzie mia\u0142 z czego \u017cy\u0107 to zdecydowa\u0142 si\u0119 wyjecha\u0107. Papiery chyba z\u0142o\u017cone by\u0142y ju\u017c w sierpniu. Tata z\u0142o\u017cy\u0142 papiery i czeka\u0142 przez chyba miesi\u0105c. Nic si\u0119 nie dzieje. I nagle przysz\u0142a informacja, \u017ce trzeba si\u0119 zg\u0142osi\u0107 do wydzia\u0142u paszportowego po dokumenty podr\u00f3\u017cy. Data wydania by\u0142a du\u017co wcze\u015bniejsza, czyli kiedy my\u015bmy dostali dokumenty to ju\u017c zosta\u0142o chyba tydzie\u0144 do wyjazdu. Czyli by\u0142y przetrzymane w Lublinie, \u017ceby da\u0107 nam do r\u0119ki w ostatniej chwili. No to nagle trzeba by\u0142o wszystko w po\u015bpiechu likwidowa\u0107. Dlatego ja musia\u0142em jeszcze zosta\u0107 dwa tygodnie, bo nie zd\u0105\u017cyli\u015bmy. Dobrze, \u017ce by\u0142a taka mo\u017cliwo\u015b\u0107. Po otrzymaniu tego dokumentu podr\u00f3\u017cy trzeba by\u0142o te\u017c po\u015bwiadczy\u0107, ze si\u0119 zrzeka obywatelstwa polskiego. To okaza\u0142o si\u0119 nielegalne, ten ruch ze strony wydzia\u0142u paszportowego, bo zrzec si\u0119 tylko mo\u017cna przez rad\u0119 pa\u0144stwa, oficjalnie. To nie by\u0142o zrzeczenie si\u0119 obywatelstwa, tylko by\u0142 odbi\u00f3r dokument\u00f3w, kt\u00f3ry by\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie tym samym, co zrzeczenie si\u0119 obywatelstwa, bo ten dokument podr\u00f3\u017cy m\u00f3wi\u0142, \u017ce posiadacz niniejszego dokumentu nie jest obywatelem polskim. Czyli tak potem pokazywa\u0142em kolegom \u201eWidzisz? Zobacz. Jeszcze tydzie\u0144 temu by\u0142em obywatelem polskim, a teraz nie jestem\u201d. (\u2026)<\/span><\/p>\n

Wyje\u017cd\u017caj\u0105cy musieli przej\u015b\u0107 upokarzaj\u0105c\u0105 \u201eodpraw\u0119 celn\u0105\u201d:<\/span><\/p>\n

Musieli\u015bmy zrobi\u0107 list\u0119 rzeczy, kt\u00f3re wywozimy. Tytu\u0142y ksi\u0105\u017cek, autor\u00f3w ksi\u0105\u017cek, ilo\u015b\u0107 majtek, skarpetek w sztukach oczywi\u015bcie. I do tego dochodzi\u0142o, \u017ce jak liczyli ilo\u015b\u0107 skarpetek, napisane by\u0142o, \u017ce dziesi\u0119\u0107, a by\u0142o jedena\u015bcie, to m\u00f3wili \u201eTu jest dziesi\u0119\u0107, a pan wiezie jedena\u015bcie par skarpetek\u201d. By\u0142a taka popielniczka, kt\u00f3ra z ty\u0142u mia\u0142a co\u015b napisane to jaki\u015b numer by\u0142 1645. To on tak patrzy i m\u00f3wi \u201eNo tak, to jest antyk 1665 rok\u201d. A m\u00f3j tata by\u0142 ju\u017c tak zdenerwowany, bo widzia\u0142, \u017ce co\u015b kombinuj\u0105, \u017ceby nam nie pozwoli\u0107 wyjecha\u0107. Tak on wyczu\u0142 to, \u017ce co\u015b kombinuj\u0105. Wzi\u0105\u0142 t\u0105 popielniczk\u0119 i r\u0105bn\u0105\u0142 o \u015bcian\u0119. Powiedzia\u0142 \u201eWe\u017acie to sobie, bo mnie to jest niepotrzebne\u201d. Wszystko zbi\u0142o. I ca\u0142y czas podejrzewa\u0142, \u017ce szukaj\u0105 czego\u015b, \u017ceby zatrzyma\u0107 nas. Mama kupowa\u0142a w Empiku r\u00f3\u017cne reprodukcje, to odrywali te reprodukcje, papiery i patrzyli, co jest za ramkami. To by\u0142a \u017cenada, koszmar, kt\u00f3rego si\u0119 nigdy nie zapomni. Nie znale\u017ali nic. Ma\u0142o tego. Wtedy mo\u017cna by\u0142o jeszcze wywozi\u0107 komplet srebrny do pi\u0119ciu kilogram\u00f3w. To mieli\u015bmy taki komplet rodzinny chyba na dwana\u015bcie os\u00f3b, to odwa\u017cyli te pi\u0119\u0107 kilogram\u00f3w, no i tam cz\u0119\u015b\u0107 ju\u017c nie znalaz\u0142a si\u0119 w tym komplecie, bo by\u0142a powy\u017cej. To odrzucili. To powiedzieli, to jak macie tu jakich\u015b znajomych, to przeka\u017ccie znajomym[35]<\/a>.<\/span><\/p>\n

W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka zdo\u0142a\u0142 utrzyma\u0107 si\u0119 przy w\u0142adzy. Mieczys\u0142aw Moczar, inspirator czystek, zosta\u0142 w lipcu sekretarzem KC, ale jednocze\u015bnie przesta\u0142 by\u0107 ministrem, co oznacza\u0142o de facto utrat\u0119 wp\u0142yw\u00f3w i kontroli nad SB. \u201ePartyzanci\u201d zostali zmarginalizowani. W listopadzie 1968 r. na V Zje\u017adzie PZPR Gomu\u0142ka z cichym poparciem Moskwy zablokowa\u0142 kandydatur\u0119 Moczara do Biura Politycznego KC, doprowadzaj\u0105c do jego marginalizacji. Jednocze\u015bnie ros\u0142y wp\u0142ywy Edwarda Gierka, kt\u00f3ry rok p\u00f3\u017aniej zast\u0105pi\u0142 Gomu\u0142k\u0119 na stanowisku I sekretarza.<\/span><\/p>\n

Kampania antysemicka Marca 1968 roku zrujnowa\u0142a opini\u0119 Polski za granic\u0105. Jednocze\u015bnie st\u0142umiony strajk student\u00f3w \u2013 po\u0142\u0105czony z antysemick\u0105 nagonk\u0105, wymierzon\u0105 symbolicznie w lider\u00f3w protest\u00f3w takich jak Michnik \u2013 mia\u0142 du\u017cy wp\u0142yw na powstanie opozycji demokratycznej.<\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug historyk\u00f3w, Marzec 1968 pozostaje jednym z najbardziej tajemniczych \u201epolskich miesi\u0119cy\u201d. Jego w\u0142a\u015bciwa genealogia pozostaje niejasna, zbyt skomplikowanie przenikaj\u0105 si\u0119 w\u0105tki studenckiego protestu oraz rzutowanej na spo\u0142ecze\u0144stwo walki frakcyjnej w PZPR. Pewne jest, jak pisze Piotr Os\u0119ka, \u017ce kampania antysemicka by\u0142a zawczasu przygotowana przez S\u0142u\u017cb\u0119 Bezpiecze\u0144stwa, umiej\u0119tnie wykorzystuj\u0105c\u0105 obecny w polskim spo\u0142ecze\u0144stwie antysemityzm, i kierowana przez rz\u0105d PRL[36]<\/a>.
\n<\/span><\/p>\n

\n

Przypisy:<\/span><\/p>\n

[1]<\/a>\u00a0Artyku\u0142 K. Sidora z \u201e\u017bycia Literackiego\u201d nr 25, 1970, za: Micha\u0142 G\u0142owi\u0144ski,\u00a0Marcowe gadanie. Komentarze do s\u0142\u00f3w 1966-1971<\/em>, Warszawa 1991, s. 221.<\/span><\/p>\n

[2]<\/a>\u00a0Tadeusz Pi\u00f3ro,\u00a0Czystki w Wojsku Polskim 1967-1968<\/em>, \u201eBiuletyn \u017bydowskiego Instytutu Historycznego\u201d nr 182, kwiecie\u0144-czerwiec 1997, s. 64.<\/span><\/p>\n

[3]<\/a>\u00a0150 os\u00f3b wed\u0142ug Anki Grupi\u0144skiej, \u017ar\u00f3d\u0142o:\u00a0https:\/\/sztetl.org.pl\/pl\/slownik\/czystka-antysemicka-w-wojsku-polskim-1967-1968<\/a>, dost\u0119p 10.03.2021. 180 os\u00f3b wg Pi\u00f3ro: T. Pi\u00f3ro, dz. cyt., s. 72.<\/span><\/p>\n

[4]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 73.<\/span><\/p>\n

[5]<\/a>\u00a0Nazwa pochodzi\u0142a od pa\u0142acyku rz\u0105dowego w warszawskim Natolinie, gdzie dochodzi\u0142o do spotka\u0144 cz\u0142onk\u00f3w tej grupy.<\/span><\/p>\n

[6]<\/a>\u00a0Nazwa pochodzi\u0142a od luksusowych kamienic przy ul. Pu\u0142awskiej 24 i 26 w Warszawie, gdzie po wojnie zamieszkali niekt\u00f3rzy najwa\u017cniejsi dzia\u0142acze komunistyczni i gdzie dochodzi\u0142o do zebra\u0144 obu frakcji.<\/span><\/p>\n

[7]<\/a>\u00a0Piotr Os\u0119ka,\u00a0Marzec \u201968<\/em>, Krak\u00f3w 2008, s. 31.<\/span><\/p>\n

[8]<\/a>\u00a0M. G\u0142owi\u0144ski,\u00a0Marcowe gadanie<\/em>, dz. cyt., s. 48-49.<\/span><\/p>\n

[9]<\/a>\u00a0Dariusz Stola,\u00a0Jak i dlaczego kampania marcowa sta\u0142a si\u0119 anty\u017cydowska?<\/em>, w:\u00a0Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska w PRL przed kampani\u0105 antysemick\u0105 lat 1967-1968 i po niej<\/em>, red. Grzegorz Berendt, Warszawa 2009, s. 108-109.<\/span><\/p>\n

[10]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 110.<\/span><\/p>\n

[11]<\/a>\u00a0M. G\u0142owi\u0144ski,\u00a0Figura wroga (o propagandzie marcowej)<\/em>, w: tego\u017c,\u00a0Nowomowa i ci\u0105gi dalsze<\/em>, Krak\u00f3w 2009, s. 93.<\/span><\/p>\n

[12]<\/a>\u00a0M. G\u0142owi\u0144ski,\u00a0Marcowe gadanie<\/em>, dz. cyt., s. 32.<\/span><\/p>\n

[13]<\/a>\u00a0M. G\u0142owi\u0144ski,\u00a0Figura wroga<\/em>, dz. cyt., s. 94.<\/span><\/p>\n

[14]<\/a>\u00a0Tam\u017ce.<\/span><\/p>\n

[15]<\/a>\u00a0P. Os\u0119ka, dz. cyt., s. 228.<\/span><\/p>\n

[16]<\/a>\u00a0D. Stola, dz. cyt., s. 116.<\/span><\/p>\n

[17]<\/a>\u00a0Jerzy Eisler,\u00a0Prof. J. Eisler: W Marcu ’68 antysemityzm znalaz\u0142 si\u0119 w mainstreamie<\/em>, rozmow\u0119 przeprowadzi\u0142 Micha\u0142 Szuka\u0142a,\u00a0https:\/\/dzieje.pl\/aktualnosci\/prof-j-eisler-w-marcu-68-antysemityzm-znalazl-sie-w-mainstreamie<\/a>, dost\u0119p 10 marca 2021.<\/span><\/p>\n

[18]<\/a>\u00a0P. Os\u0119ka, dz. cyt., s. 249.<\/span><\/p>\n

[19]<\/a>\u00a0Kazimierz Miroszewski,\u00a0Stosunek w\u0142adz wojew\u00f3dztwa katowickiego do wydarze\u0144 marcowych<\/em>, w: Sylwester Fertacz, Kazimierz Miroszewski,\u00a0Marzec 1968 roku w wojew\u00f3dztwie katowickim<\/em>, Katowice 2009, s. 84; ksi\u0105\u017cka dost\u0119pna online:\u00a0https:\/\/www.wydawnictwo.us.edu.pl\/sites\/wydawnictwo.us.edu.pl\/files\/marzec1968.pdf<\/a>, \u015al\u0105ska Biblioteka Cyfrowa, dost\u0119p 10.03.2021 r.<\/span><\/p>\n

[20]<\/a>\u00a0P. Os\u0119ka, dz. cyt., s. 218.<\/span><\/p>\n

[21]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 225-237.<\/span><\/p>\n

[22]<\/a>\u00a0M. G\u0142owi\u0144ski,\u00a0Marcowe gadanie<\/em>, dz. cyt., s. 243.<\/span><\/p>\n

[23]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 223.<\/span><\/p>\n

[24]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 221.<\/span><\/p>\n

[25]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 34.<\/span><\/p>\n

[26]<\/a>\u00a0P. Os\u0119ka, dz. cyt., s. 228.<\/span><\/p>\n

[27]<\/a>\u00a0M. G\u0142owi\u0144ski,\u00a0Marcowe gadanie<\/em>, dz. cyt., s. 181.<\/span><\/p>\n

[28]<\/a>\u00a0D. Stola, dz. cyt., s. 118.<\/span><\/p>\n

[29]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 116.<\/span><\/p>\n

[30]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 117.<\/span><\/p>\n

[31]<\/a>\u00a0Tam\u017ce.<\/span><\/p>\n

[32]<\/a>\u00a0Tam\u017ce, s. 118.<\/span><\/p>\n

[33]<\/a>\u00a0M. G\u0142owi\u0144ski,\u00a0Marcowe gadanie<\/em>, dz. cyt., s. 36.<\/span><\/p>\n

[34]<\/a>\u00a0Piotr Wr\u00f3bel,\u00a0Migracje \u017byd\u00f3w polskich. Pr\u00f3ba syntezy<\/em>, \u201eBiuletyn \u017bydowskiego Instytutu Historycznego\u201d nr 186, stycze\u0144-czerwiec 1998, s. 29.<\/span><\/p>\n

[35]<\/a>\u00a0Formalno\u015bci przy wyje\u017adzie z Polski po wydarzeniach marcowych \u2013 Micha\u0142 Hochman \u2013 fragment relacji \u015bwiadka historii<\/em>, Relacja m\u00f3wiona zarejestrowana w ramach Programu Historia M\u00f3wiona realizowanego w O\u015brodku “Brama Grodzka \u2013 Teatr NN” (www.historiamowiona.teatrnn.pl<\/a>),\u00a0https:\/\/biblioteka.teatrnn.pl\/dlibra\/publication\/38516\/edition\/37122\/content<\/a>, dost\u0119p 10.03.2021.<\/span><\/p>\n

[36]<\/a>\u00a0P. Os\u0119ka, dz. cyt., s. 264-265.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jak \u201eobcy klasowo” sta\u0142 si\u0119 \u201eobcym narodowo”. Propaganda Marca 1968 Przemys\u0142aw Batorski 11 marca 1968 roku, trzy dni po rozpocz\u0119ciu protest\u00f3w studenckich na Uniwersytecie Warszawskim, w prasie PRL ukaza\u0142y si\u0119 pierwsze artyku\u0142y obwiniaj\u0105ce \u201esyjonist\u00f3w\u201d o wywo\u0142anie politycznego kryzysu. Propagandzi\u015bci stworzyli obraz wroga \u2013 \u201ekosmopolitycznego” \u017byda \u2013 aby uderzy\u0107 w osoby o odleg\u0142ym \u017cydowskim pochodzeniu. Jakie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84448"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=84448"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84448\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":84469,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84448\/revisions\/84469"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=84448"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=84448"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=84448"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}