{"id":85110,"date":"2021-04-18T17:09:58","date_gmt":"2021-04-18T15:09:58","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=85110"},"modified":"2021-04-11T15:45:44","modified_gmt":"2021-04-11T13:45:44","slug":"18-09-54","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=85110","title":{"rendered":"Walka o czytelnik\u00f3w. Najwa\u017cniejsze dzienniki \u017cydowskie w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym"},"content":{"rendered":"

\"UlicznyUliczny sprzedawca gazet, okres mi\u0119dzywojenny. Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Walka o czytelnik\u00f3w. Najwa\u017cniejsze dzienniki \u017cydowskie w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Alicja Ko\u015bcian<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

W latach 1918-1939 gazety by\u0142y dominuj\u0105cym medium spo\u0142ecznego przekazu. Rozkwita\u0142a w tym czasie prasa \u017cydowska, wydawana w j\u0119zyku jidysz, polskim, a tak\u017ce hebrajskim. Dwa najwa\u017cniejsze dzienniki jidyszowe tamtego okresu powsta\u0142y jeszcze przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105: \u201eHajnt\u201d w 1908 r. i \u201eDer Moment\u201d w 1910 r. Ostatnie ich numery ukaza\u0142y si\u0119 we wrze\u015bniu 1939 r.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.
\nW zbiorach Biblioteki \u017bIH znajduje si\u0119 jedna z najwi\u0119kszych na \u015bwiecie kolekcji prasy \u017cydowskiej z okresu mi\u0119dzywojennego, odzwierciedlaj\u0105ca jej zr\u00f3\u017cnicowanie polityczne i r\u00f3\u017cne aspekty zaanga\u017cowania w \u017cycie kraju.<\/span><\/p>\n

W mi\u0119dzywojennej Polsce \u017bydzi stanowili ok. 10 % liczby ludno\u015bci, ale tych, kt\u00f3rzy sami okre\u015blali si\u0119 jako obywatele \u201enarodowo\u015bci \u017cydowskiej\u201d by\u0142o mniej, ok. 7-8 % og\u00f3\u0142u spo\u0142ecze\u0144stwa. Mimo wzrostu liczby ludno\u015bci, odsetek ludno\u015bci \u017cydowskiej nie zmienia\u0142 si\u0119 w ci\u0105gu tych 20 lat. Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci w 1918 r. sytuacja \u017byd\u00f3w w Polsce by\u0142a trudna. Opisy pogrom\u00f3w z 1918 r. umieszczane na \u0142amach czasopism powodowa\u0142y represje ze strony w\u0142adz, kt\u00f3re obawia\u0142y si\u0119, \u017ce informowanie \u015bwiata o tego typu zaj\u015bciach mo\u017ce zaszkodzi\u0107 powstaj\u0105cemu pa\u0144stwu, bardzo potrzebuj\u0105cemu pomocy finansowej z zagranicy. Pomimo tych wydarze\u0144, \u017cydowscy obywatele z wielkim entuzjazmem chcieli w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w budow\u0119 ojczyzny. Podkre\u015blali to \u017cydowscy pos\u0142owie w Sejmie.<\/span><\/p>\n

Prasa \u017cydowska w j\u0119zyku jidysz zacz\u0119\u0142a si\u0119 pojawia\u0107 p\u00f3\u017aniej ni\u017c ta w j\u0119zyku hebrajskim i polskim. To ona w du\u017cej mierze wykreowa\u0142a status tego j\u0119zyka jako j\u0119zyka narodowego; dotychczas by\u0142 on nazywany pogardliwie \u017cargonem lub zepsut\u0105 niemczyzn\u0105 pisan\u0105 hebrajskim alfabetem. Jidyszowe czasopisma dawa\u0142y te\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 propagowania literatury w tym j\u0119zyku.<\/span><\/p>\n

I wojna \u015bwiatowa spowodowa\u0142a wzrost zapotrzebowania na szybko dostarczan\u0105 informacj\u0119, tak\u017ce w j\u0119zyku \u017cydowskim, wi\u0119c czytanie gazet bardzo si\u0119 wtedy upowszechni\u0142o. Zarazem podczas \u201ewielkiej wojny\u201d upad\u0142o wielu tytu\u0142\u00f3w, z dziennik\u00f3w osta\u0142y si\u0119 jedynie \u201eHajnt\u201d i \u201eMoment\u201d. Przegl\u0105d rynku wydawniczego czasopism zacznijmy od tych dw\u00f3ch najwa\u017cniejszych i najd\u0142u\u017cej ukazuj\u0105cych si\u0119 dziennik\u00f3w jidyszowych.<\/span><\/p>\n

\u201eHajnt\u201d: walka z cenzur\u0105 i konkurencj\u0105<\/strong><\/h4>\n

\u201eHajnt\u201d powsta\u0142 z inicjatywy Szmuela Jankewa Jackana. Osobowo\u015b\u0107 redaktora by\u0142a bardzo znacz\u0105ca dla dzia\u0142alno\u015bci i kszta\u0142tu tej gazety. By\u0142 on tzw. Litwakiem \u2013 mianem tym okre\u015blano \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy przybywali na ziemie Kr\u00f3lestwa Polskiego z g\u0142\u0119bi Rosji, poczynaj\u0105c od lat 80. XIX w. W zwi\u0105zku z tym nie w\u0142ada\u0142 biegle j\u0119zykiem polskim, lepiej zna\u0142 rosyjski. Litwacy budzili niech\u0119\u0107 u Polak\u00f3w, a tak\u017ce polskich \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\"hajnt_comp.jpg<\/p>\n

Dzie\u0142o Jackana, czyli pierwszy wysokonak\u0142adowy dziennik jidyszowy, bazuj\u0105cy na sensacji i przeznaczony dla przeci\u0119tnego czytelnika, budzi\u0142 skrajne opinie. Pomimo cz\u0119stej krytyki, by\u0142 ch\u0119tnie czytany. Jego linia polityczna by\u0142a zbli\u017cona do syjonizmu. Jackan postawi\u0142 sobie za cel stworzenie to\u017csamo\u015bci narodowej \u017byd\u00f3w \u2013 nie tylko na terenie Polski, bo numery wysy\u0142ano do wielu miejsc na \u015bwiecie (do Palestyny i kilkunastu kraj\u00f3w Europy).<\/span><\/p>\n

Dziennik za\u0142o\u017cony przez Jackana mia\u0142 bardzo silny zesp\u00f3\u0142 redakcyjny. Za\u0142o\u017cyciel zrezygnowa\u0142 z funkcji redaktora naczelnego w styczniu 1920 r. kiedy nast\u0105pi\u0142a fuzja z syjonistycznym pismem \u201eDos Jidisze Folk\u201d za\u0142o\u017conym przez Icchoka Grunbauma. Wtedy \u201eHajnt\u201d sta\u0142 si\u0119 oficjalnym dziennikiem Syjonistycznej Organizacji w Polsce. Od tej pory, oficjalnie redakcj\u0105 kierowa\u0142 Grunbaum, ale nieformalnie przewodzi\u0142 jej Abraham Goldberg. Do zespo\u0142u nale\u017celi te\u017c lub wsp\u00f3\u0142pracowali z nim: bracia Nojech i Nechemia Finkelstein, Aaron Gawze, Awrom Lejb Jakubowicz, dr Jehoszua Gotlieb, Aaron Einhorn, Dawid Ben-Gurion (p\u00f3\u017aniejszy pierwszy premier Izraela) W\u0142odzimierz \u017baboty\u0144ski, Bernard Singer (Regnis), Mojsze Justman (ps. B. Jeuszzon, Icze\u0142e), Nachum Soko\u0142\u00f3w, dr Ozjasz Thon, Jakub Leszczy\u0144ski, dr A. Koralnik, Menachem Kipnis, dr Fiszel Rottenstrauch, Chaim Szoszkes i wielu innych. Wsp\u00f3\u0142pracowali z nimi te\u017c wszyscy czo\u0142owi pisarze pisz\u0105cy w jidysz. Redakcja mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy ul. Ch\u0142odnej 8.<\/span><\/p>\n

\"jackan
Za\u0142o\u017cyciele i wydawcy \u201eHajntu\u201d. Siedz\u0105 od lewej: Nechemia Finkelsztejn, Noach Finkelsztejn,\u00a0Szmuel J. Jackan. Stoj\u0105 od lewej: A. Gauza, Abraham Goldberg. Zbiory \u017bIH<\/em>.<\/span><\/span>Wed\u0142ug\u00a0wspomnie\u0144 Cwi Pry\u0142uckiego<\/strong><\/span><\/a>, “Jackan codziennie atakowa\u0142 w\u00a0\u00ab<\/span>Hajncie\u00bb<\/span>\u00a0Hilela Cejtlina i zmy\u015bli\u0142 nawet, \u017ce widziano go na dworcu w Brze\u015bciu, jedz\u0105cego wieprzowin\u0119. (W rzeczywisto\u015bci chodzi\u0142o o jajko, kt\u00f3re Cejtlin jad\u0142 na dworcu). Felietonista\u00a0\u00ab<\/span>Momentu\u00bb<\/span>, B. Jeuszzon [Mosze Justman], nie pozosta\u0142 d\u0142u\u017cny i odpowiedzia\u0142 atakiem na atak. Ta okropna polemika doprawdy mnie brzydzi\u0142a i wys\u0142a\u0142em do Warszawy do redakcji telegram, aby j\u0105 zako\u0144czono” (t\u0142um. Agata Kondrat).<\/p>\n<\/figcaption><\/figure>\n

W przeciwie\u0144stwie do stonowanego \u201eMomentu\u201d, redaktorzy \u201eHajntu\u201d cz\u0119sto sprowadzali swoimi tekstami represje cenzury, kt\u00f3ry zawiesza\u0142a wydawanie gazety. Aby omin\u0105\u0107 ten problem, wznawiali gazet\u0119 pod innym tytu\u0142em. I tak od 1919 do 1927 r. redakcja pracowa\u0142a pod tytu\u0142ami \u201eDer Tog\u201d, \u201eNajes fun Hajnt\u201d, \u201eNajer Hajnt\u201d, ukaza\u0142o si\u0119 te\u017c kilka jednodni\u00f3wek z tytu\u0142ami nawi\u0105zuj\u0105cymi do \u201eHajntu\u201d.<\/span><\/p>\n

S\u0142ynne by\u0142o pozyskanie do zespo\u0142u Mojsze Justmana, kt\u00f3ry od wielu lat drukowa\u0142 w \u201eMomencie\u201d swoje \u201eListy polityczne\u201d \u2013 bardzo cenione przez czytelnik\u00f3w. W po\u0142owie 1925 r. popad\u0142 on w konflikt z naczelnym \u201eMomentu\u201d Cwim Pry\u0142uckim, w wyniku czego przeszed\u0142 do \u201eHajntu\u201d, poci\u0105gaj\u0105c za sob\u0105 kilka tysi\u0119cy wiernych czytelnik\u00f3w. By\u0142 on jedn\u0105 z najciekawszych osobowo\u015bci w redakcji: niezwykle uzdolniony felietonista, \u015bwietnie poinformowany, kolekcjoner mn\u00f3stwa ciekawostek z r\u00f3\u017cnych dziedzin, a prywatnie pobo\u017cny, spokojny obywatel, w kt\u00f3rym tkwi\u0142 niesamowity temperament pisarski.<\/span><\/p>\n

\"Mosze_Justman.jpg<\/p>\n

Mosze Justman, lata 20.\u00a0 <\/em>National Library of Israel, Schwadron collection,<\/em><\/span>
\nCC BY-SA 3.0.<\/em><\/span><\/p>\n

Jak no\u015bny by\u0142 tytu\u0142 \u201eHajnt\u201d, pokazuje historia za\u0142o\u017conego w Pary\u017cu przez Jackana czasopisma \u201eParizer Hajnt\u201d wydawanego od 1926 do 1940 r. Za\u0142o\u017cyciel obu tych gazet po odej\u015bciu z opisywanego dziennika wyjecha\u0142 najpierw do Stan\u00f3w Zjednoczonych a p\u00f3\u017aniej znalaz\u0142 si\u0119 w stolicy Francji. T\u0119skni\u0142 jednak za Warszaw\u0105 i w ko\u0144cu do niej wr\u00f3ci\u0142. W 1929 r. za\u0142o\u017cy\u0142 tani\u0105, popularn\u0105 gazet\u0119 w j\u0119zyku polskim pt. \u201eOstatnie Wiadomo\u015bci\u201d, kt\u00f3rej nak\u0142ad osi\u0105ga\u0142 150 tysi\u0119cy egzemplarzy (by\u0142a jedn\u0105 z trzech najbardziej poczytnych w Polsce). Szmuel Jackan zmar\u0142 w 1936 r.<\/span><\/p>\n

Na \u0142amach \u201eHajntu\u201d poruszano wszystkie najwa\u017cniejsze problemy dotycz\u0105ce \u017cycia \u017byd\u00f3w w Polsce i na \u015bwiecie. Dla utrzymania wysokiego poziomu pisma konieczne by\u0142o znalezienie dodatkowych \u017ar\u00f3de\u0142 finansowania. W tym celu za\u0142o\u017cono sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 \u201eAlt-Naj\u201d, kt\u00f3ra wydawa\u0142a te\u017c oko\u0142o 20\u00a0periodyk\u00f3w; m.in. w\u00a0j\u0119zyku jidysz popo\u0142udni\u00f3wka \u201eHajntige Najes\u201d (w latach 1928-1939); \u201eWelt-Szpigel\u201d; od\u00a0marca 1924 do\u00a0maja 1927 \u2013\u00a0tygodnik \u201eHandels-Cajtung\u201d , kt\u00f3ry osi\u0105gn\u0105\u0142 nak\u0142ad 10\u00a0tys. egzemplarzy, a\u00a0potem (od lutego 1928 do\u00a01939) \u201eHandels-Welt\u201d; tak\u017ce pisma w\u00a0j\u0119zyku hebrajskim \u201eBa-Derech\u201d (\u201eW\u00a0drodze\u201d; 1932\u20131937); \u201eHa-Boker\u201d; polskoj\u0119zyczn\u0105 \u201eOpini\u0119\u201d (1933\u20131936) oraz \u201eNow\u0105 Palestyn\u0119\u201d. Dochodowa by\u0142a szczeg\u00f3lnie gazeta \u201eHajntige Najes\u201d, kt\u00f3rej nak\u0142ad dochodzi\u0142 do 75 tysi\u0119cy egzemplarzy. Dzi\u0119ki sprzeda\u017cy mniej wa\u017cnych tytu\u0142\u00f3w mo\u017cna by\u0142o utrzyma\u0107 wysoki poziom \u201eHajntu\u201d.<\/span><\/p>\n

\"hajnt_zespol_redakcyjny_zih.jpg<\/p>\n

Zesp\u00f3\u0142 redakcyjny “Hajntu”. Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n

Redaktorzy gazety starali si\u0119 j\u0105 mo\u017cliwie najbardziej uatrakcyjni\u0107, zabiegaj\u0105c o czytelnika. Jako pierwsi wprowadzili cotygodniowy dzia\u0142 \u201eZe \u015bwiata ksi\u0105\u017cki\u201d (p\u00f3\u017aniej \u201ePisarze i ksi\u0105\u017cki\u201d). W latach 20. raz w tygodniu ca\u0142a strona po\u015bwi\u0119cona by\u0142a sytuacji robotnik\u00f3w, p\u00f3\u017aniej wch\u0142on\u0105\u0142 j\u0105 dzia\u0142 \u201eHandel \u2013 rzemios\u0142o \u2013 praca\u201d. Codziennie prowadzono dzia\u0142y \u201eCo s\u0142ycha\u0107 w Warszawie\u201d i \u201eCo s\u0142ycha\u0107 w Polsce\u201d, \u201eZ prasy \u017cydowskiej\u201d, \u201eZ prasy polskiej\u201d, kroniki oraz dzia\u0142 kultury, a w nim eseje, biografie i recenzje. Gazeta mia\u0142a sta\u0142ych sprawozdawc\u00f3w w parlamencie, kt\u00f3rzy sk\u0142adali obszerne relacje, nie tylko z sali posiedze\u0144, ale i z kuluar\u00f3w \u2013 wype\u0142niali oni dzia\u0142 \u201eZ Sejmu\u201d. Czytelnik\u00f3w przyci\u0105ga\u0142y tak\u017ce powie\u015bci drukowane w odcinkach, opowiadania i poezje. Dodatek satyryczny \u201eDer Ko\u0142-Bojnik\u201d zawiera\u0142 satyr\u0119 obyczajow\u0105 i polityczn\u0105 ze znakomitymi rysunkami i karykaturami. Dla sta\u0142ych prenumerator\u00f3w dwa razy w roku wydawano premie ksi\u0105\u017ckowe, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z dzie\u0142 \u017cydowskich klasyk\u00f3w, a w 1924 r. rozlosowano 2 bezp\u0142atne wyjazdy turystyczne do Palestyny.<\/span><\/p>\n

\u201eHajnt\u201d stara\u0142 si\u0119 by\u0107 nie tylko medium, lecz r\u00f3wnie\u017c instytucj\u0105 \u2013 dlatego organizowa\u0142 akcje spo\u0142eczne, jak np. \u201eKomitet Ratunkowy\u201d, udzielaj\u0105cy pomocy finansowej zrujnowanym \u017bydom w czasie Wielkiego Kryzysu w latach dwudziestych.<\/span><\/p>\n

\"kieszenie_comp.jpg
Kupiec, kt\u00f3remu do kieszeni wk\u0142ada r\u0119k\u0119 magistrat, a z drugiej strony urz\u0105d podatkowy. Napis powy\u017cej: “Szukanie chamecu” (resztek kwaszonego chleba, z kt\u00f3rych trzeba si\u0119 oczy\u015bci\u0107 przed \u015bwi\u0119tem Pesach). Karykatura z “Hajntu”, zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Po 1933 r. redaktorzy \u201eHajntu\u201d nara\u017cali si\u0119 kr\u0119gom rz\u0105dz\u0105cym krytyk\u0105 sytuacji w hitlerowskich Niemczech. 19 X 1938 r. gazeta zostaje zamkni\u0119ta na 3 miesi\u0105ce za artyku\u0142y o sytuacji w Niemczech i krajach przez nich zaj\u0119tych.<\/span><\/p>\n

Ostatni, dwustronicowy numer wyszed\u0142 22 wrze\u015bnia 1939 r. w\u015br\u00f3d huku bomb spadaj\u0105cych na Warszaw\u0119. Niestety, nie zachowa\u0142 si\u0119.<\/span><\/p>\n

\u201eDer Moment\u201d: syjonizm, sensacje i d\u0142ugi<\/strong><\/h4>\n

\u201eDer Moment\u201d \u2013 drugi obok \u201eHajntu\u201d najwa\u017cniejszy jidyszowy dziennik w II Rzeczpospolitej by\u0142 bardziej od niego stonowany i neutralny politycznie, cho\u0107 za\u0142o\u017cyli go zwolennicy fo\u0142kizmu: Cwi Pry\u0142ucki i pisarz Hillel Cajtlin. Obok nich za za\u0142o\u017cyciela dziennika mo\u017cna te\u017c uzna\u0107 wspomnianego Mosze Justmana, kt\u00f3ry porzuci\u0142 potem gazet\u0119 na rzecz \u201eHajntu\u201d. Mimo, \u017ce cz\u0119sto zarzucano temu tytu\u0142owi nadmierne eksponowanie r\u00f3\u017cnych tre\u015bci sensacyjnych, na jego \u0142amach by\u0142o te\u017c du\u017co warto\u015bciowej publicystyki i informacji kulturalnych. Do zespo\u0142u redakcyjnego opr\u00f3cz wy\u017cej wymienionych nale\u017celi: I. Ch. Zagorodzki, Noe Pry\u0142ucki, H. D. Nomberg, Samuel Hirszhorn oraz Josef Tunkel.<\/span><\/p>\n

\"der<\/p>\n

\u201eDer Moment\u201d wydawany by\u0142 przez sp\u00f3\u0142k\u0119 \u201eJidisze Presse\u201d, za\u0142o\u017con\u0105 przez Pry\u0142uckiego, Chaima Pru\u017ca\u0144skiego i Eliazara Zylberberga. W pocz\u0105tkach dzia\u0142alno\u015bci sytuacja finansowa gazety by\u0142a stabilna, znacznie lepsza ni\u017c konkurencyjnego \u201eHajntu\u201d. R\u00f3wnie\u017c nak\u0142ad by\u0142 wi\u0119kszy, osi\u0105gaj\u0105c w wydaniach pi\u0105tkowych nawet 150 tysi\u0119cy egzemplarzy.<\/span><\/p>\n

Redakcja \u201eMomentu\u201d docenia\u0142a wag\u0119 wydarze\u0144 sejmowych \u2013 relacjonowali je najlepsi dziennikarze, m.in. I. Ch. Zagorodzki, w\u0142adaj\u0105cy w\u0142asnym, znakomitym systemem stenografii hebrajskiej. Potrafi\u0142 on zapisa\u0107 wiernie ca\u0142e mowy sejmowe i potem odtworzy\u0107 je w j\u0119zyku jidysz lub polskim. Sprawozdawcami z Sejmu byli tak\u017ce Mark Turkow, Salomon Biber i Ben-Zion Chilinowicz.<\/span><\/p>\n

Deklaracja Balfoura z 1918 r. o stworzeniu narodowej siedziby w Palestynie rozpocz\u0119\u0142a na \u0142amach \u201eDer Moment\u201d trwaj\u0105c\u0105 lata dyskusj\u0119 o stosunku \u017byd\u00f3w do emigracji i tworzenia w\u0142asnego pa\u0144stwa czy wyborze asymilacji. Zwolennikami asymilacji byli \u017cydowscy socjali\u015bci, tacy jak Herman Diamand czy Herman Lieberman, z kt\u00f3rymi polemizowali publicy\u015bci tego dziennika.<\/span><\/p>\n

Publicystyka w \u201eMomencie\u201d by\u0142a bardziej wywa\u017cona ni\u017c konkurencyjnego \u201eHajntu\u201d, kt\u00f3ry opowiada\u0142 si\u0119 za syjonizmem. Konflikt z redakcj\u0105 i odej\u015bcie Mosze Justmana z \u201eDer Moment\u201d spowodowane by\u0142o jego ostr\u0105 krytyk\u0105 fo\u0142kist\u00f3w. Jego artyku\u0142 by\u0142 pierwszym, kt\u00f3ry spotka\u0142 si\u0119 z odmow\u0105 publikacji. Po odej\u015bciu Justmana nak\u0142ady \u201eHajntu\u201d i \u201eDer Moment” w\u0142a\u015bciwie si\u0119 wyr\u00f3wna\u0142y: \u201eMoment\u201d sprzedawa\u0142 si\u0119 w liczbie 30-40 tysi\u0119cy egzemplarzy (pi\u0105tkowe wydania mia\u0142y dwukrotnie wy\u017csze nak\u0142ady).<\/span><\/p>\n

W 1928 r. wydawcy gazety zdecydowali si\u0119 na inwestycj\u0119 w unowocze\u015bnienie swej drukarni. Obok siedziby redakcji przy ul. Nalewki 38 powsta\u0142 nowy budynek, kt\u00f3ry wyposa\u017cono w sprowadzony z Niemiec najnowocze\u015bniejszy sprz\u0119t drukarski. Spowodowa\u0142o to powa\u017cne zad\u0142u\u017cenie, z kt\u00f3rego gazeta nie wysz\u0142a a\u017c do wybuchu II wojny \u015bwiatowej.<\/span><\/p>\n

\"moment_zih.jpg
Kierownictwo i dziennikarze dziennika \u201eDer Moment\u201d, Warszawa, 1920 r.<\/em><\/span>
\nW pierwszym rz\u0119dzie siedz\u0105 (od lewej): A. Almi, Bencjon Chilinowicz. W drugim rz\u0119dzie siedz\u0105 (od lewej):\u00a0Mordechaj Spektor,\u00a0Mosze Bunem Justman,\u00a0Josef Tunkel (w kapeluszu s\u0142omkowym),\u00a0Cwi Pry\u0142ucki,\u00a0D. Druk,\u00a0Sz. Janowski, Jisroel Chaim Zagorodzki,\u00a0Hilel Cejtlin. Zbiory \u017bIH<\/figcaption><\/figure>\n

W 1923 r. na rynku pojawi\u0142a si\u0119 konkurencyjna gazeta w j\u0119zyku polskim \u2013 \u201eNasz Przegl\u0105d\u201d. Odebra\u0142 on \u201eMomentowi\u201d cz\u0119\u015b\u0107 czytelnik\u00f3w, a tak\u017ce og\u0142oszeniodawc\u00f3w (nie tylko \u017cydowskich), co by\u0142o istotne o tyle, \u017ce wp\u0142ywy z og\u0142osze\u0144 stanowi\u0142y po\u0142ow\u0119 bud\u017cetu dziennika.<\/span><\/p>\n

\u201eDer Moment\u201d porusza\u0142 r\u00f3\u017cnorodn\u0105 tematyk\u0119, mia\u0142 wiele dzia\u0142\u00f3w, takich jak: \u201eSytuacja w Polsce\u201d, \u201ePolityczne listy\u201d Justmana, \u201eZ tygodnia\u201d, \u201eLudzie i dzie\u0142a\u201d, \u201eHandel i gospodarka\u201d, \u201eKorespondencje z ca\u0142ego \u015bwiata\u201d, cotygodniowy dodatek humorystyczny \u201eW krzywym zwierciadle\u201d, \u201e\u017bycie w Warszawie\u201d. Zawiera\u0142 artyku\u0142y kryminalne, sensacyjne, eseje, recenzje, sprawozdania sejmowe i s\u0105dowe. Mia\u0142 swoje specjalne wydanie przeznaczone dla prowincji, ukazywa\u0142y si\u0119 tak\u017ce \u201eWydania specjalne\u201d i \u201eDodatki nadzwyczajne\u201d, gdy dzia\u0142o si\u0119 co\u015b wa\u017cnego lub sensacyjnego.<\/span><\/p>\n

Od 1924 r. zacz\u0119to wydawa\u0107 tak\u017ce gazet\u0119 popo\u0142udniow\u0105, \u201eWarszewer Radio\u201d, kt\u00f3rej redaktorem by\u0142 Salomon Janowski. Ten zdolny dziennikarz sprawi\u0142, \u017ce nak\u0142ad nowego tytu\u0142u prze\u015bciga\u0142 czasami organ macierzysty i by\u0142 dla niego wsparciem finansowym. Mia\u0142 on znacznie l\u017cejsz\u0105 tematyk\u0119, ukazywa\u0142 si\u0119 do ko\u0144ca sierpnia 1939 r.<\/span><\/p>\n

W 1938 r. k\u0142opoty finansowe \u201eDer Moment\u201d doprowadzi\u0142y do og\u0142oszenia bankructwa i wej\u015bcia syndyka, za spraw\u0105 kt\u00f3rego gazeta, uwa\u017cana dot\u0105d za niezale\u017cn\u0105 politycznie, sta\u0142a si\u0119 organem syjonist\u00f3w-rewizjonist\u00f3w. Dla Cwiego Pry\u0142uckiego by\u0142a to osobista pora\u017cka: dziennik, w kt\u00f3rego prowadzenie w\u0142o\u017cy\u0142 tyle energii, straci\u0142 sw\u0105 twarz.<\/span><\/p>\n

Ostatni numer \u201eMomentu\u201d ukaza\u0142 si\u0119 23 wrze\u015bnia 1939 r., oczywi\u015bcie bardzo okrojony. Wielka maszyna rotacyjna, na kt\u00f3rej drukowano gazet\u0119, przetrwa\u0142a bombardowanie Warszawy i zosta\u0142a przez Niemc\u00f3w wywieziona do Berlina. By\u0142 to koniec 29-letniej dzia\u0142alno\u015bci dziennika, kt\u00f3ry odegra\u0142 znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w historii prasy \u017cydowskiej.<\/span><\/p>\n

\u201eNasz Przegl\u0105d\u201d: felietony, reporta\u017ce i dodatek Janusza Korczaka<\/strong><\/h4>\n

Trzeci dziennik \u017cydowski, kt\u00f3ry odegra\u0142 istotn\u0105 rol\u0119 w okresie dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego, to polskoj\u0119zyczny \u201eNasz Przegl\u0105d\u201d. Jego redaktorami byli Jakub Appenszlak, Natan Szwalbe, Saul Wagman oraz Daniel Rozencwajg (redaktor odpowiedzialny). Pierwszy numer gazety ukaza\u0142 si\u0119 25 marca 1923 r.<\/span><\/p>\n

\"nasz<\/p>\n

W programowym artykule od redakcji, zatytu\u0142owanym\u00a0Na posterunku<\/em>, czytamy:<\/span><\/p>\n

Po sze\u015bciotygodniowym przymusowym milczeniu ustanawiamy zn\u00f3w trybun\u0119 pisma \u017cydowskiego w j\u0119zyku polskim i oddajemy j\u0105 \u017cydowskiej opinii narodowej.<\/span><\/p>\n

Dla jednych niech\u017ce b\u0119dzie ona bram\u0105 powrotu, etapem zbli\u017cenia si\u0119 do w\u0142asnego narodu \u2013 dla innych wyk\u0142adni\u0105 my\u015bli i d\u0105\u017ce\u0144, woli i pragnie\u0144 \u017cydostwa polskiego (\u2026) W braciach rodu naszego chcemy spot\u0119gowa\u0107 poczucie narodowe, rozszerzy\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 mocy tw\u00f3rczej i d\u00f3br duchowych \u017cydostwa.<\/span><\/p>\n

Spo\u0142ecze\u0144stwu polskiemu pragniemy udost\u0119pni\u0107 zrozumienie naszej ja\u017ani narodowej, jej praw i idea\u0142\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Jako obywatele Rzeczpospolitej chcemy Polski silnej i trwa\u0142ej, wolnej i wolno\u015bci\u0105 darz\u0105cej, pot\u0119g\u0119 sw\u0105 i dobrobyt czerpi\u0105cej ze zgodnej wsp\u00f3\u0142pracy wszystkich obywateli, bez wzgl\u0119du na wyznanie, narodowo\u015b\u0107 lub pogl\u0105dy. W urzeczywistnieniu zasad konstytucyjnych, w pokoju i praworz\u0105dno\u015bci, w pracy produkcyjnej, wysuni\u0119tej jako najwy\u017cszy postulat \u2013 w nieskr\u0119powanej ograniczeniami wolno\u015bci grup narodowo\u015bciowych \u2013 widzimy najwa\u017cniejsz\u0105 r\u0119kojmi\u0119 post\u0119pu i dostoje\u0144stwa Rzeczypospolitej.<\/span><\/p>\n

Nie reprezentujemy \u017cadnej partii, walczy\u0107 b\u0119dziemy zawsze o post\u0119p przeciw wstecznictwu, o interes og\u00f3\u0142u przeciw wszelkim postaciom egoizmu. Nie bior\u0105c udzia\u0142u w utarczkach partyjnych \u2013 nie b\u0119dziemy jednak zamykali \u0142am\u00f3w naszego pisma dla szczerej i otwartej, rzeczowej i tw\u00f3rczej wymiany zda\u0144 (\u2026) zn\u00f3w stajemy na posterunku, kt\u00f3ry przed wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 zajmowa\u0142 \u201ePrzegl\u0105d Codzienny\u201d, w pierwszych latach niepodleg\u0142o\u015bci \u201eDziennik Poranny\u201d, a ostatnio \u201eNasz Kurier\u201d (\u2026) wierzymy (\u2026), \u017ce prac\u0105 nasz\u0105 i wol\u0105 wytrwania \u2013 utrzymamy t\u0119 plac\u00f3wk\u0119 przedni\u0105, jak\u0105 jest pismo \u017cydowskie w j\u0119zyku polskim.[1]<\/a><\/span><\/p>\n

Wspomniane w artykule tytu\u0142y, b\u0119d\u0105ce poprzednikami \u201eNaszego Przegl\u0105du\u201d, nie zdo\u0142a\u0142y utrzyma\u0107 si\u0119 na rynku prasy. \u201eNasz Przegl\u0105d\u201d przetrwa\u0142 na rynku do wrze\u015bnia 1939 r. Redakcja i drukarnia znajdowa\u0142y si\u0119 pod adresem Nowolipki 7.<\/span><\/p>\n

Redaktorzy i wsp\u00f3\u0142pracownicy \u201eNaszego Przegl\u0105du\u201d okre\u015blali go jako niezale\u017cny organ, ale nie kryli faktu, \u017ce blisko im do pogl\u0105d\u00f3w reprezentowanych w \u201eHajncie\u201d. Pismo szybko zyska\u0142o popularno\u015b\u0107, osi\u0105gaj\u0105c nak\u0142ad 40-50 tysi\u0119cy egzemplarzy. Wsp\u00f3\u0142pracowali z nim znakomici publicy\u015bci i dziennikarze \u017cydowscy, tacy jak: Efraim Kaganowski, prof. Majer Ba\u0142aban, Leo Finkelsztajn, dr Izrael Milejkowski, Josef Opatoszu, Mosze Nadir, Mejlech Rawicz, Regnis (Bernard Singer), dr Ignacy Schwarzbart, W\u0142adys\u0142aw Szlengel, Zusman Sega\u0142owicz, Der Tunkeler (J\u00f3zef Tunkel). Janusz Korczak redagowa\u0142 cotygodniowy dodatek \u201eMa\u0142y Przegl\u0105d\u201d, adresowany i tworzony przez dzieci i m\u0142odzie\u017c, propaguj\u0105cy tak\u017ce idee pedagogiczne Korczaka oraz opracowane przez niego metody wychowawcze.<\/span><\/p>\n

Dziennik zawiera\u0142 korespondencje z kraju i z zagranicy, dzia\u0142 po\u015bwi\u0119cony sprawom warszawskim, kulturalnym, teatrowi, filmowi (\u201eSrebrny ekran\u201d), malarstwu, muzyce, innym dziedzinom sztuki oraz literaturze: nie tylko \u017cydowskiej, ale te\u017c polskiej i zagranicznej. W \u201eNaszym Przegl\u0105dzie\u201d by\u0142o te\u017c du\u017co publicystyki na wszelkie tematy \u017cydowskie. Redaktorzy nie stronili od temat\u00f3w sensacyjnych, kroniki wypadk\u00f3w, wiadomo\u015bci kryminalnych czy reporta\u017cy s\u0105dowych.<\/span><\/p>\n

Numery zawiera\u0142y przeci\u0119tnie 16 stron, wydania pi\u0105tkowe by\u0142y dwa razy obszerniejsze. Opr\u00f3cz \u201eMa\u0142ego Przegl\u0105du\u201d ukazywa\u0142y si\u0119 te\u017c dodatki: \u201eNasz Przegl\u0105d Sportowy\u201d, \u201eNasz Przegl\u0105d Ilustrowany\u201d, \u201eNasz Przegl\u0105d Rozrywkowy\u201d, \u201eNasz Przegl\u0105d Akademicki\u201d, \u201eNasz Przegl\u0105d Gospodarczy\u201d i \u201eNasz Przegl\u0105d Radiowy\u201d. Gazeta zawiera\u0142a wiele og\u0142osze\u0144 firm \u017cydowskich i polskich \u2013 tak\u017ce pa\u0144stwowych.<\/span><\/p>\n

W latach 1929-1932 podj\u0119to pr\u00f3b\u0119 wydawania odmiany popo\u0142udniowej pt. \u201eNasz G\u0142os Wieczorny\u201d, jednak gazeta ta nie wytrzyma\u0142a konkurencji z popo\u0142udni\u00f3wkami polskimi i jidyszowymi.<\/span><\/p>\n

Wa\u017cnym codziennym dzia\u0142em by\u0142a kolumna \u201eW m\u0142ynie opinii\u201d, w kt\u00f3rej dokonywano krytycznego przegl\u0105du prasy polskiej i \u017cydowskiej. Znakomitym felietonist\u0105 by\u0142 Jakub Appenszlak (pseudonim Pierrot). W jednym z felieton\u00f3w zastanawia\u0142 si\u0119 nad przedziwnym zjawiskiem, jakie nast\u0105pi\u0142o w Polskim Radiu, a kt\u00f3re nazwa\u0142 \u201eozonizacj\u0105\u201d. Nakazywa\u0142 czytelnikom zastanowi\u0107 si\u0119, jak du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 milionowej pono\u0107 rzeszy s\u0142uchaczy Radia stanow\u0105 \u017bydzi. Tematyka \u017cydowska, wcze\u015bniej obecna na falach eteru, zosta\u0142a zepchni\u0119ta na margines.<\/span><\/p>\n

\"Jakub
\nJakub Appenszlak. Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/em><\/span><\/figure>\n

Do dzi\u015b pami\u0119tamy tytu\u0142 reporta\u017cu\u00a0Wszystkiemu winni s\u0105 \u017bydzi i cykli\u015bci<\/em>. By\u0142 on sprawozdaniem z procesu o zaj\u015bcia antysemickie i napa\u015b\u0107 grupy chuligan\u00f3w na policj\u0119 z powodu rower\u00f3w zostawionych u \u017byda Mej\u0142acha przez kilku m\u0142odzie\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy przybyli na odpust w Suchowoli. Syn tego\u017c \u017byda przejecha\u0142 si\u0119 bez pozwolenia jednym z rower\u00f3w, co wywo\u0142a\u0142o gwa\u0142town\u0105 reakcj\u0119 w\u0142a\u015bciciela i jego koleg\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej podjudzonego t\u0142umu. Sprawc\u00f3w surowo os\u0105dzono.<\/span><\/p>\n

Tematem, kt\u00f3ry bardzo anga\u017cowa\u0142 pi\u00f3ra \u201eNaszego Przegl\u0105du\u201d, by\u0142a emigracja do Palestyny i innych kraj\u00f3w. Redaktorzy popierali osadnictwo \u017cydowskie i nie stawiali go na r\u00f3wni z emigracj\u0105 zarobkow\u0105.<\/span><\/p>\n

W latach 30. \u201eNasz Przegl\u0105d\u201d po\u015bwi\u0119ca\u0142 wiele uwagi sytuacji w Niemczech i narastaj\u0105cemu r\u00f3wnie\u017c w Polsce antysemityzmowi. W przededniu wojny wzywa\u0142 do po\u015bwi\u0119cenia si\u0119 ojczy\u017anie. Po agresji Niemiec na Polsk\u0119 okrojone do 4, a potem do 2 stron numery \u201eNaszego Przegl\u0105du\u201d ukazywa\u0142y si\u0119 do 20 wrze\u015bnia 1939 r. Pi\u0119tna\u015bcie i p\u00f3\u0142 roku wydawania tego dziennika by\u0142o bardzo znacz\u0105cym dokonaniem na mi\u0119dzywojennym rynku prasy. \u201eNasz Przegl\u0105d\u201d by\u0142 te\u017c pewnym oknem na \u017cydowski \u015bwiat dla polskiego otoczenia, a z jego opiniami bardzo si\u0119 liczono.<\/span><\/p>\n

\u201eUnzer Ekspres\u201d: popularna gazeta z powie\u015bciami w odcinkach<\/strong><\/h4>\n

\u201eUnzer Ekspres\u201d to kolejny dziennik \u017cydowski w j\u0119zyku jidysz, kt\u00f3ry odegra\u0142 du\u017c\u0105 rol\u0119 dla spo\u0142eczno\u015bci w\u0142adaj\u0105cej tym j\u0119zykiem w czasach mi\u0119dzywojennych. Zamierzeniem jego redaktor\u00f3w by\u0142o stworzenie popularnej, bezpartyjnej gazety codziennej, adresowanej do czytelnika o mniejszych wymaganiach. Nie nale\u017cy go jednak zalicza\u0107 do brukowc\u00f3w. Za\u0142o\u017cyciele nawi\u0105zywali do popularnego polskiego \u201eKuriera Czerwonego\u201d: winieta tytu\u0142owa \u201eUnzer Ekspresu\u201d tak\u017ce by\u0142a czerwona. Dziennik mia\u0142 swojego poprzednika \u2013 \u201eWarszawer Ekspres\u201d, wydawany od 25 sierpnia do 10 grudnia 1926 r. Nie mia\u0142 on solidnych podstaw finansowych ani zaplecza; mia\u0142 natomiast zesp\u00f3\u0142, kt\u00f3remu zale\u017ca\u0142o na wydawaniu gazety. Utworzono sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 i postarano si\u0119 o now\u0105 koncesj\u0119. 9 stycznia 1927 r. rozpocz\u0105\u0142 istnienie dziennik, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 do\u015b\u0107 poczytny: nak\u0142ad osi\u0105ga\u0142 40-60 tysi\u0119cy egzemplarzy. Ostatnie numery ukaza\u0142y si\u0119 we wrze\u015bniu 1939 r.<\/span><\/p>\n

Gazeta ta mia\u0142a te\u017c prowincjonalne odmiany, takie jak: \u201eUnzer Czenstochower Ekspres\u201d, \u201eLubliner Unzer Ekspres\u201d, \u201eLider Unzer Ekspres\u201d, \u201eKaliszer Unzer Ekspres\u201d.<\/span><\/p>\n

Redaktorem odpowiedzialnym by\u0142 G. Aptekar, bardzo aktywny by\u0142 r\u00f3wnie\u017c Lazar Kahan; funkcj\u0119 redaktora literackiego pe\u0142ni\u0142 Aron Cajtlin (syn Hilela Cajtlina).<\/span><\/p>\n

Na \u0142amach pisma wiele uwagi po\u015bwi\u0119cano sprawom politycznym i spo\u0142ecznym, \u017cyciu \u017cydowskiemu, a w latach poprzedzaj\u0105cych wojn\u0119 \u2013 sytuacji mi\u0119dzynarodowej, rosn\u0105cej ekspansji hitleryzmu i gro\u017abie wybuchu konflilktu. Komentarze polityczne pisali: Lazar Kahan w rubryce \u201eNasze s\u0142owo\u201d, Samuel Golde w \u201ePolitycznych gaw\u0119dach\u201d, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce Noe Pry\u0142ucki w \u201eNotatkach na marginesie polityki\u201d. Istnia\u0142a te\u017c rubryka \u201eObrazy dnia\u201d, zawieraj\u0105ca od 3 do 5 fotografii osobisto\u015bci (najcz\u0119\u015bciej polityk\u00f3w), o kt\u00f3rych si\u0119 aktualnie m\u00f3wi\u0142o lub pisa\u0142o.<\/span><\/p>\n

\u201eUnzer Ekspres\u201d mia\u0142 te\u017c atrakcyjne dodatki, takie jak: \u201eSport\u201d, \u201eDer Hojz-doktor\u201d, \u201e\u017bycie warszawskie\u201d, \u201e\u0141\u00f3dzki Ekspres\u201d, \u201eKrajoznawstwo i turystyka\u201d oraz \u015bwietn\u0105 kolumn\u0119 humorystyczn\u0105, redagowan\u0105 przez Mosze Nudelmana. Czytelnik\u00f3w mia\u0142y te\u017c przyci\u0105ga\u0107 powie\u015bci w odcinkach. W ten spos\u00f3b ukaza\u0142y si\u0119 np.\u00a0Znachor<\/em>\u00a0i\u00a0Profesor Wilczur<\/em>\u00a0Tadeusza Do\u0142\u0119gi-Mostowicza. Ukazywa\u0142o si\u0119 wiele reporta\u017cy o posmaku sensacyjnym, poczytne by\u0142y felietony A. Trafa, zatytu\u0142owane \u201ePanie s\u0119dzio \u2013 uchwycone obrazki ze sto\u0142ecznego s\u0105du\u201d.<\/span><\/p>\n

Drukowano du\u017co og\u0142osze\u0144, wiele drobnych anons\u00f3w o poszukiwaniu i oferowaniu pracy. Og\u0142oszenia te by\u0142y wa\u017cne, jako \u017ce \u201eUnzer Ekspres\u201d by\u0142 ta\u0144szy ni\u017c pozosta\u0142e wiod\u0105ce tytu\u0142y i czytany przez ni\u017csze i ubo\u017csze warstwy spo\u0142eczne.<\/span><\/p>\n

Ostatni numer pisma ukaza\u0142 si\u0119 11 wrze\u015bnia 1939 r. Nast\u0119pnego dnia Izrael Kahan omal nie straci\u0142 \u017cycia w nag\u0142ym bombardowaniu siedziby redakcji przy ul. Nowolipie 13, kt\u00f3ra leg\u0142a w gruzach. Tak zako\u0144czy\u0142 si\u0119 okres wydawania popularnego dziennika, kt\u00f3ry jednak mia\u0142 te\u017c ambicje bycia trybun\u0105 ludzi pracy, szukaj\u0105cych w gazecie konkretnych informacji, a nie ideologicznych spor\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Dzienniki Bundu i komunist\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

Ostatnie dwa dzienniki, jakie tu opiszemy, by\u0142y wydawane przez dzia\u0142aczy Bundu \u2013 \u201eFolks-Cajtung\u201d \u2013 i przez komunist\u00f3w \u2013 \u201eDer Frajnd\u201d. By\u0142y one ustawicznie n\u0119kane przez cenzur\u0119, kt\u00f3ra ostro walczy\u0142a z ideologi\u0105 komunistyczn\u0105 i socjalistyczn\u0105.<\/span><\/p>\n

Czasopismo wydawane przez Bund pojawi\u0142o si\u0119 ju\u017c w 1918 r., ale \u201eFolks-Cajtung\u201d uda\u0142o si\u0119 stworzy\u0107 dopiero w 1921 r. Pocz\u0105tkowo ukazywa\u0142 si\u0119 on raz w tygodniu, potem dwa razy tygodniowo, a od 1 IX 1922 r. \u2013 jako dziennik. Dysponowa\u0142 on dobr\u0105 kadr\u0105 publicystyczn\u0105 i dziennikarsk\u0105. Do tego grona zaliczali si\u0119: W\u0142odzimierz Medem, Henryk Erlich, Maurycy Orzech, Zofia Dubnow-Erlich (pseudonim: M. Mstis\u0142awski), Josef Jaszu\u0144ski, Josef Chmurner (Josef Leszczy\u0144ski), Bejnisz Michalewicz (J. Izbicki), Wiktor Szulman i inni.\u00a0<\/span><\/p>\n

\"maurycy_orzech_zih.jpg
Maurycy Orzech, ps. Janczyn (1891-1943). Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Dziennik ten zawiera\u0142 r\u00f3\u017cne dzia\u0142y: obok sta\u0142ego komentarza politycznego, kt\u00f3ry prezentowa\u0142 stanowisko Bundu wobec aktualnych problem\u00f3w, by\u0142y te\u017c relacje sejmowe, ca\u0142ostronicowy dzia\u0142 \u201eMi\u0119dzynarodowy ruch robotniczy\u201d wydawany raz w tygodniu, przez pewien czas zamieszczano tak\u017ce kolumn\u0119 \u201eNowiny ze Zwi\u0105zku Radzieckiego\u201d.<\/span><\/p>\n

\u201eFolks-Cajtung\u201d cz\u0119sto ulega\u0142 konfiskacie np. za relacje z frontu wojny domowej w Hiszpanii, krytyk\u0119 sytuacji wewn\u0119trznej w kraju czy publikacje antyhitlerowskie. Dziennik cz\u0119sto donosi\u0142 o strajkach robotnik\u00f3w i zabiera\u0142 g\u0142os w obronie ich praw, co mia\u0142o szczeg\u00f3lnie znaczenie w dobie Wielkiego Kryzysu.<\/span><\/p>\n

Zauwa\u017calny by\u0142 antysyjonizm tej gazety: krytykowano poczynania syjonistycznych osadnik\u00f3w w Palestynie i protestowano przeciwko zach\u0119caniu robotnik\u00f3w do emigracji.<\/span><\/p>\n

Opr\u00f3cz spraw politycznych, \u201eFo\u0142ks-Cajtung\u201d zawiera\u0142 te\u017c \u201eK\u0105cik kobiecy\u201d, tygodniowy dodatek dla dzieci, dzia\u0142 literacki, recenzje teatralne, filmowe, muzyczne, eseje z wielu dziedzin kultury, powie\u015bci w odcinkach, dzia\u0142 sportowy, kronik\u0119 s\u0105dow\u0105 i kryminaln\u0105, przegl\u0105dy prasy, a tak\u017ce liczne og\u0142oszenia i reklamy. Obok wydawania gazety, redakcja prowadzi\u0142a tak\u017ce interwencje w sprawach pokrzywdzonych ludzi: listowne, telefoniczne i osobiste.<\/span><\/p>\n

Konfiskaty i represje cenzury kilkakrotnie spowodowa\u0142y zamkni\u0119cie gazety. Ratowano si\u0119 wtedy zmian\u0105 tytu\u0142u, dodaj\u0105c \u201eNaje\u201d lub \u201eUnzer\u201d do nazwy.<\/span><\/p>\n

Przy \u201eFolks-Cajtung\u201d wydawane by\u0142y tak\u017ce takie tytu\u0142y, jak: \u201eForojs\u201d (Naprz\u00f3d), \u201eWochenszrift far literatur\u201d (\u201eTygodnik literacki\u201d) i \u201eTeater und Kultur\u201d.<\/span><\/p>\n

Obj\u0119to\u015b\u0107 gazety wynosi\u0142a zazwyczaj od 8 do 12, czasami 16 stron, cena by\u0142a niska \u2013 10 groszy (lub, przy zwi\u0119kszonej obj\u0119to\u015bci, 20 groszy). Nak\u0142ad lokowa\u0142 j\u0105 daleko za du\u017cymi dziennikami, np. w 1938 r. wynosi\u0142 18 tysi\u0119cy egzemplarzy.<\/span><\/p>\n

Ostatni numer \u201eFolks-Cajtung\u201d ukaza\u0142 si\u0119 26 wrze\u015bnia 1939 r., dwa dni przed kapitulacj\u0105 Warszawy. Tak jak w przypadku innych dziennik\u00f3w \u017cydowskich, nie zachowa\u0142y si\u0119 egzemplarze z tego czasu: nak\u0142ad zagin\u0105\u0142 w po\u017codze wojennej.<\/span><\/p>\n

Trudniejszy los by\u0142 udzia\u0142em istniej\u0105cego zaledwie rok dziennika \u201eDer Frajnd\u201d \u2013 organu \u017cydowskich komunist\u00f3w. W II Rzeczypospolitej komunizm by\u0142 ideologi\u0105 traktowan\u0105 szczeg\u00f3lnie wrogo przez w\u0142adze, dlatego Komunistyczna Partia Polski dzia\u0142a\u0142a w konspiracji.<\/span><\/p>\n

Komunistyczny dziennik istnia\u0142 od 20 kwietnia 1934 r. do 28 marca 1935 r. Nazwa \u201eDer Frajnd\u201d oznacza \u201ePrzyjaciel\u201d. Gazet\u0119 firmowa\u0142 znany wydawca Borys Kleckin, co \u015bwiadczy o starannym zakamuflowaniu jej charakteru. Do kolegium redakcyjnego nale\u017celi:\u00a0Alter Kacyzne<\/strong><\/a>\u00a0\u2013 redaktor naczelny, J. Kohn, Symcha Lew, Kadia Mo\u0142odowski, Bernard Mark, dr Dawid Sfard, dr Zeni Elbirt, Abram Przepi\u00f3rka oraz Dawid Richter. Najcz\u0119\u015bciej podpisywali si\u0119 oni pseudonimami. Dziennik ten by\u0142 bezustannie n\u0119kany przez cenzur\u0119, kt\u00f3ra skre\u015bla\u0142a materia\u0142y dotycz\u0105ce sytuacji politycznej w Polsce i w hitlerowskich Niemczech. \u201eFrajnd\u201d by\u0142 bardzo krytyczny wobec przygotowywanej w parlamencie nowej konstytucji \u2013 tzw. kwietniowej. G\u0142\u00f3wnym celem gazety by\u0142o pokazywanie sytuacji klasy robotniczej, informowanie o jej problemach i organizowanie bezp\u0142atnej pomocy prawnej. Wiele artyku\u0142\u00f3w podejmowa\u0142o temat zbli\u017cania si\u0119 rz\u0105d\u00f3w sanacyjnych do faszyzmu. W spos\u00f3b afirmatywny pisano o sytuacji w Zwi\u0105zku Radzieckim, o tworzeniu si\u0119 Autonomicznej Republiki \u017bydowskiej w Birobid\u017canie. Te artyku\u0142y, nawet gdy nie by\u0142y materia\u0142ami politycznymi, cz\u0119sto ulega\u0142y konfiskacie.<\/span><\/p>\n

\u201eDer Frajnd\u201d silnie krytykowa\u0142 syjonizm. Cz\u0119ste konfiskaty bardzo obci\u0105\u017ca\u0142y gazet\u0119 finansowo, a po roku istnienia w\u0142adze doprowadzi\u0142y do jej ostatecznego zamkni\u0119cia ze wzgl\u0119du na jawnie komunistyczny charakter publikacji.<\/span><\/p>\n

\"hitler
Hitler jako “anio\u0142 pokoju”. Karykatura z “Hajntu”.<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n
\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/u><\/strong><\/span><\/p>\n

    \n
  1. Marian Fuks,\u00a0Prasa \u017cydowska w Warszawie 1823-1939<\/em>, Warszawa 1979.<\/span><\/li>\n
  2. Polski S\u0142ownik Judaistyczny online:\u00a0https:\/\/delet.jhi.pl\/pl\/psj<\/a><\/span><\/li>\n
  3. Marian Fuks,\u00a0Prasa \u017cydowska w Polsce lat 1918-1939: jej rola i miejsce w \u017cyciu politycznym, spo\u0142ecznym, gospodarczym i kulturalnym kraju<\/em>, w: \u201eKwartalnik Historii Prasy Polskiej\u201d 1982, t. 21, nr 3-4.<\/span><\/li>\n
  4. Andrzej Paczkowski,\u00a0Prasa \u017cydowska w II Rzeczypospolitej<\/em>, w: \u201eKwartalnik Historii Prasy Polskiej\u201d 1991, t. 30, nr 2.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n

    Przypis:<\/strong><\/span><\/p>\n

    [1]<\/a>\u00a0Artyku\u0142\u00a0Na posterunku<\/em>, \u201eNasz Przegl\u0105d\u201d nr 1, 25 III 1923 r.<\/span><\/p>\n

    \n
    \n
    \n
    \n

    Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
    \nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
    \nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
    \n<\/em>    webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

    \n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Uliczny sprzedawca gazet, okres mi\u0119dzywojenny. Zbiory \u017bIH Walka o czytelnik\u00f3w. Najwa\u017cniejsze dzienniki \u017cydowskie w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym Alicja Ko\u015bcian W latach 1918-1939 gazety by\u0142y dominuj\u0105cym medium spo\u0142ecznego przekazu. Rozkwita\u0142a w tym czasie prasa \u017cydowska, wydawana w j\u0119zyku jidysz, polskim, a tak\u017ce hebrajskim. Dwa najwa\u017cniejsze dzienniki jidyszowe tamtego okresu powsta\u0142y jeszcze przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105: \u201eHajnt\u201d w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85110"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=85110"}],"version-history":[{"count":29,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85110\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":85116,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85110\/revisions\/85116"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=85110"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=85110"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=85110"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}