{"id":85173,"date":"2021-04-27T17:09:34","date_gmt":"2021-04-27T15:09:34","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=85173"},"modified":"2021-04-20T07:08:03","modified_gmt":"2021-04-20T05:08:03","slug":"20-09-61","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=85173","title":{"rendered":"Historia spo\u0142eczno\u015bci \u017byd\u00f3w w Kutnie"},"content":{"rendered":"

Portret rodziny z Kutna, ok. 1920. Na razie ustalono imiona rodzic\u00f3w: Mordechaj, Ester-Bracha, a tak\u017ce dzieci \u2013 od prawej: Chaim-Israel, Pesia, Menachem, Pesach. Nazwisko by\u0107 mo\u017ce brzmia\u0142o Hirszberg. Fotografia z projektu Polskie Korzenie w Izraelu.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Historia spo\u0142eczno\u015bci \u017byd\u00f3w w Kutnie<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Poni\u017cszy tekst zamieszczamy dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci p. Sylwii Stasiak z Muzeum Regionalnego w Kutnie. <\/strong><\/span><\/p>\n

\n

GALERIA<\/a><\/strong><\/span><\/p>\n

Pierwsza historyczna wzmianka o Kutnie pochodzi z 1386 roku. Jest to przywilej targowy nadany przez ksi\u0119cia mazowieckiego Siemowita IV \u00f3wczesnemu jego w\u0142a\u015bcicielowi Andrzejowi z Radzikowa. Kutno by\u0142o miastem prywatnym. Nie obowi\u0105zywa\u0142o w nim prawo de non tolerandis Judaeis<\/em>, a osadnictwo \u017cydowskie zale\u017ca\u0142o od uznania i woli w\u0142a\u015bcicieli. Nie spos\u00f3b ustali\u0107 dok\u0142adnej daty pojawienia si\u0119 w mie\u015bcie \u017byd\u00f3w. Mog\u0142o to nast\u0105pi\u0107 jeszcze w XIV w. lub na pocz\u0105tku XV w.<\/span><\/p>\n

Pierwszy dokument rejestruj\u0105cy obecno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w w Kutnie pochodzi z 1513 r. Jest to pismo Zygmunta Starego wymieniaj\u0105ce kupc\u00f3w \u017cydowskich Salomona, Lewka i Moszka; w zasadzie \u201elist \u017celazny\u201d, w kt\u00f3rym kr\u00f3l zapewnia im roczn\u0105 prolongat\u0119 na sp\u0142at\u0119 d\u0142ugu. Wymienione jest w niej tak\u017ce osiedle \u017cydowskie \u2013 osada o nazwie \u017bydowo. Identyfikuje si\u0119 j\u0105 ze znajduj\u0105cym si\u0119 obecnie we wschodniej cz\u0119\u015bci miasta J\u00f3zefowem.<\/span><\/p>\n

Miasto posiada\u0142o w\u00f3wczas stosunkowo dobrze rozwini\u0119te rzemios\u0142o i handel, w kt\u00f3rym na czo\u0142owe pozycje wysuwa\u0142a si\u0119  ludno\u015b\u0107 \u017cydowska, jednak trudno m\u00f3wi\u0107 o zorganizowanej czy pr\u0119\u017cnej aktywno\u015bci osadniczej ze strony tej grupy. W Kutnie mog\u0142o mieszka\u0107 wtedy kilka rodzin \u017cydowskich, kt\u00f3re nie tworzy\u0142y w\u0142asnej gminy.<\/span><\/p>\n

W 1538 r. zabiegaj\u0105ca o wzgl\u0119dy spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich szlachta polska, uchwali\u0142a na sejmie w Piotrkowie Trybunalskim wy\u0142\u0105czenie zamieszka\u0142ych w miastach i wsiach prywatnych \u017byd\u00f3w spod prawnej opieki kr\u00f3la. Od tej pory mieszkaj\u0105cy w dobrach prywatnych \u017bydzi podlegali lokalnym mo\u017cnow\u0142adcom. Sytuacj\u0119 prawn\u0105 i ekonomiczn\u0105 ludno\u015bci \u017cydowskiej zamieszka\u0142ej w miastach i wsiach szlacheckich regulowa\u0142a ustawa z 1539 r., w my\u015bl kt\u00f3rej mieszka\u0144cy ci nie byli podporz\u0105dkowani wy\u0142\u0105cznej jurysdykcji kr\u00f3lewskiej, poniewa\u017c w\u0142adz\u0119 nad nimi sprawowa\u0142 miejscowy w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br ziemskich, uprawniony tak\u017ce do ingerowania w wewn\u0119trzne sprawy gmin \u017cydowskich na swoim terenie. Zwi\u0105zek z administracj\u0105 pa\u0144stwow\u0105 sprowadza\u0142 si\u0119 w praktyce do obowi\u0105zku op\u0142acania podatku pog\u0142\u00f3wnego na rzecz skarbu pa\u0144stwa. Pomimo takich uregulowa\u0144, \u017cycie osadnik\u00f3w \u017cydowskich na Mazowszu by\u0142o skomplikowane. Mieszczanie z Mazowsza pr\u00f3bowali konsekwentnie wprowadza\u0107 wzmiankowany wy\u017cej przywilej de non tolerandis Judaeis<\/em>, a usankcjonowanie tego prawa nast\u0119powa\u0142o cz\u0119sto poprzez uznanie go za zwyczaj, obowi\u0105zuj\u0105cy w tej cz\u0119\u015bci Polski. Mia\u0142o to du\u017cy wp\u0142yw na ograniczenia, jakim podlega\u0142o osadnictwo \u017cydowskie od XVI do XVIII wieku. Funkcjonowanie gmin \u017cydowskich w miastach kr\u00f3lewskich, charakteryzowa\u0142o si\u0119 samodzielno\u015bci\u0105 i pewn\u0105 autonomi\u0105 od w\u0142adzy miejscowej i mieszcza\u0144stwa, kt\u00f3re rywalizowa\u0142o ze spo\u0142eczno\u015bciami \u017cydowskimi o przywileje i wp\u0142ywy. Gwarantem autonomii i opieki kr\u00f3lewskiej dla \u017byd\u00f3w by\u0142 miejscowy wojewoda. Pomimo to cz\u0119ste supliki mieszczan do kr\u00f3la powodowa\u0142y uzyskiwanie przywilej\u00f3w, zezwalaj\u0105cych na wyp\u0119dzanie ludno\u015bci \u017cydowskiej. Natomiast w miastach szlacheckich, takich jak Kutno, autonomia gminy \u017cydowskiej zale\u017ca\u0142a od woli w\u0142a\u015bcicieli, kt\u00f3rzy ingerowali r\u00f3wnie\u017c w \u017cycie wewn\u0119trzne gminy i relacje pomi\u0119dzy mieszczanami a \u017bydami. Zwykle nie dopuszczali oni do eskalacji konflikt\u00f3w, powstaj\u0105cych na tle ekonomicznym i religijnym, zmierzaj\u0105cych do wyrzucania \u017byd\u00f3w z miasta, poniewa\u017c wi\u0105za\u0142oby si\u0119 to ze znacznym uszczupleniem dochod\u00f3w. Cz\u0119ste by\u0142y wr\u0119cz sytuacje odwrotne, kiedy to w\u0142a\u015bciciele takich miast sprowadzali osadnik\u00f3w \u017cydowskich, otaczaj\u0105c ich nawet pewn\u0105 protekcj\u0105.<\/span><\/p>\n

W XVI w. na Mazowszu i w Wielkopolsce r\u00f3wnie\u017c dzia\u0142a\u0142y ponadgminne zgromadzenia \u017cydowskie, kt\u00f3re cieszy\u0142y si\u0119 pewn\u0105 autonomi\u0105, organizuj\u0105c tak zwane \u201e\u017cydowskie ziemstwo\u201d. Przedstawiciele \u201e\u017cydowskiego ziemstwa\u201d zbierali si\u0119 na uchwalaj\u0105cych istotne dla lokalnej spo\u0142eczno\u015bci prawa sejmikach ziemskich. W Rzeczypospolitej pocz\u0105tkowo zosta\u0142y uchwalone cztery \u017cydowskie ziemstwa. By\u0142y to gminy wielkopolska, mazowiecka, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce Rusi Czerwonej i Litwy. Na czele poszczeg\u00f3lnych zgromadze\u0144 ziemskich sta\u0142a starszyzna ziemska, do kompetencji kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142 m. in. wyb\u00f3r w\u0142adzy s\u0105downiczej, s\u0119dziego starszego doktora oraz rabina ziemskiego, tzw. seniora. Wszystkie te nominacje zatwierdza\u0142 kr\u00f3l, natomiast kwestie sporne pomi\u0119dzy ziemstwami trybuna\u0142 rozjemczy. Ustawodawstwo potwierdzaj\u0105ce samorz\u0105dno\u015b\u0107 gmin \u017cydowskich i ich autonomi\u0119 przyczyni\u0142o si\u0119 do wzrostu zamo\u017cno\u015bci spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich, rozwoju nauki i literatury oraz my\u015bli \u017cydowskiej.<\/span><\/p>\n

W latach 1555 i 1556 r., dzi\u0119ki przywilejom nadanym miastu przez kr\u00f3la Zygmunta Augusta, kt\u00f3re przyczyni\u0142y si\u0119 do jego rozwoju, nast\u0105pi\u0142 wzrost liczebny spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/span><\/p>\n

Na podstawie informacji z 1579 r., dotycz\u0105cej op\u0142at podatku pog\u0142\u00f3wnego, mo\u017cna szacowa\u0107 liczb\u0119 \u017byd\u00f3w w Kutnie na 63 osoby. Prawdopodobnie istnia\u0142a ju\u017c w\u00f3wczas w mie\u015bcie gmina \u017cydowska \u2013 kaha\u0142, a spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskie osiedlaj\u0105ce si\u0119 w okolicznych miasteczkach, zorganizowane by\u0142y w przykaha\u0142ki, kt\u00f3re administracyjnie podlega\u0142y gminie kutnowskiej. Od ko\u0144ca XVII w. miejscowi \u017bydzi trudnili si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rzemios\u0142em i handlem. Niekt\u00f3rzy z nich prowadzili nawet transakcje mi\u0119dzynarodowe. Znacznie wcze\u015bniej, bo 1585 r. w Amsterdamie odnotowano kupca Aszera ben Aszela, kt\u00f3ry nazywa\u0142 si\u0119 Kutner. Nazwisko to mo\u017ce sugerowa\u0107 miejsce jego pochodzenia[1.1]<\/a><\/span><\/p>\n

Wprawdzie w okresie potopu szwedzkiego miasto nie by\u0142o miejscem bezpo\u015brednich dzia\u0142a\u0144 wojennych, ale do\u015bwiadczy\u0142o wielu grabie\u017cy i zniszcze\u0144 dokonywanych przez wojska szwedzkie. Wkr\u00f3tce potem gmin\u0119 \u017cydowsk\u0105 w mie\u015bcie dotkn\u0119\u0142a fala pogrom\u00f3w. Po naje\u017adzie szwedzkim, mimo \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 skupisk \u017cydowskich podupad\u0142a, to jednak z czasem odzyska\u0142y one swoj\u0105 pozycj\u0119. Tak sta\u0142o si\u0119 i w Kutnie. Potop doprowadzi\u0142 do gospodarczego upadku miasta, kt\u00f3re wyra\u017anie straci\u0142o na znaczeniu. Wprawdzie w\u0142a\u015bciciele starali si\u0119 o\u017cywi\u0107 jego gospodark\u0119, m.in. poprzez potwierdzone przywilejem kr\u00f3lewskim, ustanowienie czterech cech\u00f3w, to jednak nie osi\u0105gni\u0119to w\u00f3wczas zamierzonego rezultatu. W II po\u0142owie XVII w. (1662 r.) zamieszkiwa\u0142o w Kutnie ledwie kilkaset os\u00f3b, w tym 250 chrze\u015bcijan i nieznana liczba \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Po dotkliwym po\u017carze w 1753 r., w kt\u00f3rym sp\u0142on\u0119\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 dokument\u00f3w miejskich, w tym tak\u017ce dokumenty gminy \u017cydowskiej, przywilej lokacyjny Kutna ponownie wyda\u0142 kr\u00f3l Stanis\u0142aw August. Trudno oszacowa\u0107, jaka by\u0142a wtedy liczba \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w miasta. Przyjmuje si\u0119, \u017ce dla ko\u0144ca XVIII w. Kutno i okoliczne wsie zamieszkiwa\u0142o ok. 1800 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. XVIII w. rozpocz\u0105\u0142 nowy etap funkcjonowania spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Kutnie. Dotyczy\u0142o to zw\u0142aszcza jej organizacji. Autonomia \u017cydowska na ziemiach polskich zosta\u0142a ostatecznie zlikwidowana ju\u017c w 1764 r., kiedy \u017cydowski Sejm Czterech Ziem zosta\u0142 rozwi\u0105zany. Sytuacja gmin \u017cydowskich powstaj\u0105cych w miastach kr\u00f3lewskich i prywatnych r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 w tym okresie zasadniczo.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi z miast prywatnych mieli wprawdzie ograniczon\u0105 swobod\u0119 zmiany miejsca zamieszkania oraz prawa nabywania nieruchomo\u015bci, jednak w sytuacjach konfliktowych, zw\u0142aszcza konfliktu z mieszczanami chrze\u015bcija\u0144skimi, mogli korzysta\u0107 z protekcji w\u0142a\u015bcicieli miast. Cz\u0119sto stosowan\u0105 w\u00f3wczas form\u0105 prawn\u0105, okre\u015blaj\u0105c\u0105 zobowi\u0105zania, prawa i przywileje spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej wobec posiadacza ziemi, by\u0142 kontrakt zawierany z jej przedstawicielami. Takie kontrakty powstawa\u0142y w Kutnie; np. kontrakt z 1766 r., zawarty pomi\u0119dzy \u00f3wczesnym dziedzicem miasta, kanclerzem Andrzejem Zamoyskim a miejscow\u0105 gmin\u0105 \u017cydowsk\u0105. Wspomniany kontrakt okre\u015bla\u0142 prawa i obowi\u0105zki, a przede wszystkim ustala\u0142 dodatkowe podatki, jakie obowi\u0105zywa\u0142y \u017byd\u00f3w w tym mie\u015bcie. Sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na nie, poza pa\u0144stwowymi, podatki prywatne \u2013 od arend i dzier\u017caw, a tak\u017ce op\u0142aty za prawo osiedlenia si\u0119, uprawiania rzemios\u0142a, budowy domu, itp. W Kutnie stopie\u0144 samodzielno\u015bci miejscowej gminy w relacji do w\u0142a\u015bcicieli miasta uzale\u017cniony by\u0142 od wysoko\u015bci wnoszonych przez spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 op\u0142at.<\/span><\/p>\n

Niema\u0142e znaczenie dla Kutna mia\u0142y w tym czasie doroczne jarmarki i cotygodniowe targi. Przysparza\u0142y one niema\u0142o dochod\u00f3w, stwarzaj\u0105c sprzyjaj\u0105ce warunki do rozwoju gospodarczego. Dlatego te\u017c, pomimo zniszcze\u0144 i pogrom\u00f3w, \u017bydzi do Kutna powracali, zajmuj\u0105c si\u0119 jak uprzednio przede wszystkim handlem i rzemios\u0142em oraz szynkarstwem.<\/span><\/p>\n

W 1765 r. stan liczebny spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej wynosi\u0142 928 os\u00f3b. Oko\u0142o 1790 r. \u017bydzi przewa\u017cali w wielu miastach Polski \u015arodkowej.<\/span><\/p>\n

W XVIII w. przy gminie \u017cydowskiej w Kutnie powsta\u0142o szereg instytucji, w tym szpital i bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza. Towarzystwa pogrzebowe zajmowa\u0142y si\u0119 wykupem grunt\u00f3w od w\u0142a\u015bcicieli ziemskich pod lokalizacje cmentarzy. W 1793 r. odby\u0142 si\u0119 pierwszy odnotowany poch\u00f3wek na cmentarzu \u017cydowskim w Kutnie. Cmentarz ten za\u0142o\u017cono w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miasta. Ostatni pogrzeb na kutnowskim kirkucie, po prawie sze\u015bcioletniej przerwie \u2013 nie licz\u0105c pochowania proch\u00f3w \u017byd\u00f3w zamordowanych w Che\u0142mnie nad Nerem 28 kwietnia 1946 r. \u2013 mia\u0142 miejsce w 1948 r.<\/span><\/p>\n

Po II rozbiorze Kutno znalaz\u0142o si\u0119 pod panowaniem Prus, wchodz\u0105c w sk\u0142ad tzw. Prus Po\u0142udniowych. Wraz ze zmian\u0105 prawodawstwa, dokonan\u0105 przez rz\u0105d pruski, zmieni\u0142a si\u0119 tak\u017ce sytuacja prawna \u017byd\u00f3w kutnowskich. Przede wszystkim zosta\u0142a zniesiona prywatna w\u0142asno\u015b\u0107 miast. Od tej pory o losie zamieszka\u0142ej w Kutnie ludno\u015bci \u017cydowskiej decydowa\u0142 rz\u0105d. Pomimo tego finanse gminy \u017cydowskiej by\u0142y w tym czasie w fatalnej kondycji. Na gminie ci\u0105\u017cy\u0142 wysoki d\u0142ug wobec w\u0142a\u015bcicieli miasta. Mia\u0142o to wp\u0142yw na stan budynk\u00f3w u\u017cyteczno\u015bci publicznej, a zw\u0142aszcza miejscowej synagogi. Prawdopodobnie pierwsza drewniana synagoga, o kt\u00f3rej mowa w kontrakcie mi\u0119dzy Marcinem Leopoldem i Konstancj\u0105 Zamoyskimi, a Janem So\u0142\u0142ohubem z 1715 r. sp\u0142on\u0119\u0142a w wielkim po\u017carze. Rozpocz\u0119to zatem budow\u0119 nowej murowanej. Doko\u0144czono j\u0105 po ponad trzydziestu latach od rozpocz\u0119cia budowy, kt\u00f3ra zaj\u0119\u0142a okres od 1766 do 1799 roku. Okala\u0142a j\u0105 ulica Synagoska. Usytuowanie tego budynku, wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 kartograficznych nie by\u0142o zbie\u017cne z aktualnym przebiegiem ulicy Barlickiego, lecz musia\u0142o by\u0107 zgodne z kierunkami geograficznymi, w taki spos\u00f3b tak, \u017ce wchodzi\u0142 w obecn\u0105 o\u015b jezdni. Okupanci niemieccy ju\u017c we wrze\u015bniu 1939 r., niebawem po wkroczeniu do Kutna podpalili synagog\u0119, a ostatecznie zniszczyli j\u0105 w 1940 r. W 1993 r. attache kulturalny ambasady Izraela w Polsce ods\u0142oni\u0142 pami\u0105tkowy obelisk, posadowiony w s\u0105siedztwie miejsca, gdzie ona si\u0119 znajdowa\u0142a.<\/span><\/p>\n

Do XVIII w. handel odgrywa\u0142 mniejsze znaczenie w\u015br\u00f3d ludno\u015bci \u017cydowskiej Kutna. Zajmowa\u0142o si\u0119 nim, jako zaj\u0119ciem g\u0142\u00f3wnym, ok. 25% pracuj\u0105cych \u017byd\u00f3w. Taka sytuacja zwi\u0105zana by\u0142a z ograniczeniami wprowadzonymi przez w\u0142a\u015bciciela miasta i zarazem miejscowego dziedzica. Wi\u0105za\u0142y si\u0119 one z posiadaniem monopolu na poszczeg\u00f3lne dziedziny handlu i wypuszczaniem ich w dzier\u017caw\u0119 (np. intratny handel alkoholem). Sytuacja zar\u00f3wno rzemie\u015blnik\u00f3w, jak i handlarzy ulega\u0142a cz\u0119stym zmianom, ze wzgl\u0119du na wprowadzane nowe rozporz\u0105dzenia, cz\u0119stokro\u0107 wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 z dodatkowymi op\u0142atami za prowadzon\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, takimi jak op\u0142aty koncesyjne za prowadzenie sprzeda\u017cy alkoholi zagranicznych, wprowadzone przez w\u0142adze pruskie.<\/span><\/p>\n

Nadz\u00f3r religijny nad gmin\u0105 \u017cydowsk\u0105 w Kutnie sprawowa\u0142 miejscowy rabin. W latach 1789\u20131819 funkcj\u0119 t\u0119 sprawowa\u0142 reb Towia. Po jego \u015bmierci rabinem zosta\u0142 reb Lajzer Jakub Brysz z Leszna, kt\u00f3ry zaskarbi\u0142 sobie przychylno\u015b\u0107 i wdzi\u0119czno\u015b\u0107 miejscowej spo\u0142eczno\u015bci, ujmuj\u0105cej si\u0119 za rabinem po jego wydaleniu do Leszna z powodu nieop\u0142aconego stosownego podatku od \u017byd\u00f3w zagranicznych. Ani interwencje mieszka\u0144c\u00f3w Kutna, wraz z dziedzicem Gadomskim na czele, ani wstawiennictwo Komitetu Starozakonnych w Warszawie, nie zmieni\u0142y jednak postanowienia w\u0142adz Kr\u00f3lestwa Polskiego.<\/span><\/p>\n

Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to tak\u017ce z wprowadzonym w 1822 r. zakazem swobodnego osiedlania si\u0119 skierowanym przeciwko \u017bydom, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do tworzenia w miejscach ich zamieszkania specjalnie wyznaczonych rewir\u00f3w. Bazuj\u0105c na planie Kutna z 1826 r. wyra\u017anie widoczny jest obszar zamieszka\u0142y przez ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. \u017bydzi zamieszkiwali centrum miasta. By\u0142 to obszar ograniczony ulicami Senatorsk\u0105 i Podrzeczn\u0105. W przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci zamieszkiwali prymitywne drewniane cha\u0142upy, a murowane kamienice znajdowa\u0142y si\u0119 tylko przy ulicy Kr\u00f3lewskiej oraz przy Starym i Nowym Rynku.<\/span><\/p>\n

W latach 1815\u20131822, kiedy ostatecznie zniesiono kaha\u0142y, tak jak i w innych miastach Kr\u00f3lestwa Polskiego, r\u00f3wnie\u017c w Kutnie powsta\u0142 doz\u00f3r b\u00f3\u017cniczy. Jego siedziba mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy obecnej ulicy Barlickiego, \u00f3wczesnej Senatorskiej. Funkcjonowanie tego dozoru, ze wzgl\u0119du m.in. na cz\u0119ste zmiany w sk\u0142adzie, pozostawia\u0142o wiele do \u017cyczenia. W pierwszym sk\u0142adzie znale\u017ali si\u0119 m.in.: Abram Braunsilberg, Lajzer Zylberberg, Haskiel Herszkowicz i Szymon Bruno \u2013 jako pisarz.<\/span><\/p>\n

Na wiek XIX przypada okres burzliwego rozwoju spo\u0142eczno\u015bci kutnowskich \u017byd\u00f3w. Sprzyja\u0142o temu mi\u0119dzy innymi wybudowanie linii kolejowej, kt\u00f3r\u0105 przewo\u017cono towary z fabryk w \u0141odzi. W ci\u0105gu tego stulecia liczebno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w w Kutnie uleg\u0142a zwielokrotnieniu. O ile w 1800 r. w Kutnie \u017cy\u0142o 1376 \u017byd\u00f3w \u2013 co stanowi\u0142o 70,2% wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w, to dane z 1908 r. wzmiankuj\u0105 ju\u017c 8978 \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w miasta.<\/span><\/p>\n

W 1802 r. Jan Zygmunt Ringsleben za\u0142o\u017cy\u0142 w Kutnie pierwsz\u0105 aptek\u0119. Nast\u0119pne apteki w mie\u015bcie nale\u017ca\u0142y do: Karola Hagemeistra (1819), Abrama Brunsilberga, pod koniec XIX w. sk\u0142ad apteczny prowadzi\u0142 Lajzor Lewin. Swoje praktyki mieli tu tak\u017ce \u017cydowscy lekarze: Jakub Taube, Chaim Laube, W\u0142adys\u0142aw Epsztain, Windyszawer.<\/span><\/p>\n

Rok 1808 zapisa\u0142 si\u0119 w historii Kutna jako czas tragicznych po\u017car\u00f3w, kt\u00f3re trawi\u0142y r\u00f3wnie\u017c drewniane zabudowania nale\u017c\u0105ce do gminy \u017cydowskiej. Sp\u0142on\u0105\u0142 wtedy szpital \u017cydowski oraz austeria Borucha Lipskiego. Cz\u0119ste po\u017cary drewnianej zabudowy, a tak\u017ce \u0142atwiejszy dost\u0119p do kredyt\u00f3w przeznaczonych na budownictwo murowane na pocz\u0105tku XIX w., spowodowa\u0142y szybki wzrost liczby obiekt\u00f3w murowanych, przeznaczonych nie tylko na cele mieszkalne, ale te\u017c i na sklepy, warsztaty rzemie\u015blnicze, sk\u0142ady i magazyny.<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym zaj\u0119ciem \u017byd\u00f3w by\u0142y handel i rzemios\u0142o, kt\u00f3re cz\u0119sto \u0142\u0105czono. Rzemie\u015blnicy zwykle sami sprzedawali na targach i jarmarkach swoje wyroby, a zajmowa\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas rzemios\u0142em ok. 55% czynnej zawodowo ludno\u015bci \u017cydowskiej Kutna. Szczeg\u00f3ln\u0105 popularno\u015bci\u0105 cieszy\u0142o si\u0119 krawiectwo i rze\u017anictwo. \u017bydowscy krawcy w Kutnie stworzyli nawet ju\u017c w 1783 r., w\u0142asny cech. Taki cech, powsta\u0142y w 1787 r., posiadali r\u00f3wnie\u017c \u017cydowscy rze\u017anicy. W\u015br\u00f3d ludno\u015bci \u017cydowskiej w Kutnie znajdowali si\u0119 w\u00f3wczas r\u00f3wnie\u017c i przedstawiciele wolnych zawod\u00f3w: cyrulicy, felczerzy, lekarze, klezmerzy. Na terenie miasta dzia\u0142a\u0142o trzech \u017cydowskich z\u0142otnik\u00f3w i br\u0105zownik\u00f3w. Znanym kupcem by\u0142 w tym okresie dostawca rezydenta austriackiego Moszek Salomonowicz.<\/span><\/p>\n

Dodatkowym zaj\u0119ciem \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Kutna by\u0142a hodowla zwierz\u0105t. Hodowano g\u0142\u00f3wnie konie, wykorzystywane do furma\u0144stwa, a tak\u017ce krowy i kozy. 29% hodowanych w\u00f3wczas w mie\u015bcie zwierz\u0105t by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 \u017byd\u00f3w. U\u017cytkowali oni, razem z pozosta\u0142ymi mieszka\u0144cami, pastwiska miejskie, p\u0142ac\u0105c za to te\u017c podatek na rzecz w\u0142a\u015bciciela miasta, tzw. \u201espa\u015bne\u201d, nie pobierany od innych hodowc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W II po\u0142owie XVIII w. Kutno stawa\u0142o si\u0119 powoli znacz\u0105cym o\u015brodkiem handlu. W mie\u015bcie odbywa\u0142y si\u0119 cotygodniowe targi, organizowane w niedziele. Mia\u0142o te\u017c prawo do organizowania w roku 4 jarmark\u00f3w. Dlatego te\u017c sta\u0142o si\u0119 wkr\u00f3tce atrakcyjnym o\u015brodkiem dla kupc\u00f3w, handlarzy i rzemie\u015blnik\u00f3w \u017cydowskich. Uzyskanie zgody na osiedlenie si\u0119 zale\u017ca\u0142o wy\u0142\u0105cznie od w\u0142a\u015bciciela miasta. Jednak samo nadanie obywatelstwa miejskiego by\u0142o odp\u0142atne i wi\u0105za\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ze z\u0142o\u017ceniem specjalnej przysi\u0119gi, kt\u00f3r\u0105 w imieniu w\u0142a\u015bciciela odbierali przedstawiciele gminy \u017cydowskiej. Sama organizacja gmin \u017cydowskich w tamtym okresie przypomina\u0142a struktur\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwo feudalne. Wszystkie uprawnienia nadrz\u0119dnych w\u0142adz \u017cydowskich by\u0142y potwierdzane przez kr\u00f3la. Na czele gminy sta\u0142a \u2013 wybierana przez og\u00f3\u0142 \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 Rada Starszych, kt\u00f3ra w imieniu ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci sprawowa\u0142a w\u0142adz\u0119. Sk\u0142ada\u0142a si\u0119 ona z tzw. parnasim<\/em> \u2013 przedstawicieli gminy oraz z ich zast\u0119pc\u00f3w \u2013 towim<\/em>. Liczba cz\u0142onk\u00f3w takiej Rady by\u0142a zr\u00f3\u017cnicowana; prawdopodobnie mia\u0142a zwi\u0105zek z liczebno\u015bci\u0105 i wielko\u015bci\u0105 gminy.<\/span><\/p>\n

Pr\u00f3by naprawy stanu gospodarki miejskiej rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 od rozwoju rzemios\u0142a, w tym \u017cydowskiego, zw\u0142aszcza krawiectwa i szewstwa. U\u0142atwia\u0142y to liberalne przepisy miejskie dla osiedlaj\u0105cych si\u0119 rzemie\u015blnik\u00f3w, np. zwalniaj\u0105ce ich na okres sze\u015bciu lat z p\u0142acenia podatk\u00f3w, a tak\u017ce darowanie w wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119 plac\u00f3w pod budow\u0119 itp. Rozw\u00f3j przemys\u0142u w\u0142\u00f3kienniczego w regionie spowodowa\u0142 zainteresowanie sukiennictwem tak\u017ce i w Kutnie, chocia\u017c nie rozwin\u0119\u0142o si\u0119 ono na szersz\u0105 skal\u0119, a produkcja sukna ledwie zaspokaja\u0142a potrzeby miejscowych krawc\u00f3w. Na prze\u0142omie XVIII i XIX w. w mie\u015bcie funkcjonowa\u0142o pi\u0119\u0107 \u017cydowskich garbarni. Dwie najwi\u0119ksze z nich, znajduj\u0105ce si\u0119 przy ul. Podrzecznej, nale\u017ca\u0142y do braci Bontapel\u00f3w. Istnia\u0142y tak\u017ce: sk\u0142ad papieru, materia\u0142\u00f3w pi\u015bmiennych i artyku\u0142\u00f3w kolonialnych Jakuba Steinfelda; sk\u0142ad towar\u00f3w w\u0142\u00f3kienniczych Szymona Kaliszera; du\u017ce firmy handlowe: Jakuba Fuksa, Emanuela Hirszberga i Sz. Gajblera; prowadz\u0105ce handel ziemiop\u0142odami przedsi\u0119biorstwa: M. Rosenthala i Szymona Rozenbluma. Okolice Kutna stanowi\u0142y tereny rolnicze, na kt\u00f3rych rozwin\u0105\u0142 si\u0119 przemys\u0142 rolno-spo\u017cywczy, g\u0142\u00f3wnie cukrowniczy i m\u0142ynarski.<\/span><\/p>\n

Kryzys lat trzydziestych XX w. spowodowa\u0142 przed\u0142u\u017cony w czasie proces zamykania zak\u0142ad\u00f3w nierentownych, przestarza\u0142ych, cz\u0119sto pracuj\u0105cych z wykorzystaniem dziewi\u0119tnastowiecznych technologii produkcji. Pr\u00f3by modernizacji zak\u0142ad\u00f3w nie zawsze przynosi\u0142y po\u017c\u0105dany efekt. W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym z o\u015bmiu cukrowni kutnowskich dzia\u0142a\u0142y tylko dwie, a w 1927 r. ostatecznie zamkni\u0119to cukrowni\u0119 \u201eKonstancja\u201d, dzia\u0142aj\u0105c\u0105 od 1865 r. Podobny los spotka\u0142 wkr\u00f3tce stare wiatraki i m\u0142yny. Funkcjonowa\u0142y natomiast mniejsze zak\u0142ady, jak fabryka cykorii Abrama Kibla (przekszta\u0142cone po wojnie w zak\u0142ady farmaceutyczne \u201ePolfa\u201d przy ul. Sienkiewicza) oraz fabryka Fiszera Gidalewicza przy obecnej ul. Kochanowskiego. Dzia\u0142a\u0142y olejarnie Jareckiego i Moszkowicza, a tak\u017ce browar Natana Weinstaina i Turbowicza przy ul. Mickiewicza. Lodownia Weinsteina znajdowa\u0142a si\u0119 w dzisiejszym Parku im. Romualda Traugutta.<\/span><\/p>\n

Powoli rozwija\u0142 si\u0119 nowoczesny przemys\u0142. Do wi\u0119kszych zak\u0142ad\u00f3w tego okresu nale\u017ca\u0142a m.in. \u201eRektyfikacja\u201d Maurycego i W\u0142adys\u0142awa Rotsztajn\u00f3w, kt\u00f3ry po rozbudowie w latach trzydziestych produkowa\u0142a tak\u017ce poszukiwane produkty chemiczne, dzia\u0142aj\u0105c pod nazw\u0105 \u201e Zak\u0142ady Chemiczne Kutno\u201d. Do znanych przemys\u0142owc\u00f3w kutnowskich okresu mi\u0119dzywojennego nale\u017celi: Jakub Goldstein \u2013 w\u0142a\u015bciciel sk\u0142adu drewna; Chana Erdberg, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o wiele nieruchomo\u015bci w mie\u015bcie; Szymon Geist \u2013 w\u0142a\u015bciciel drukarni i sklepu; Symcha \u017belechowski \u2013 w\u0142a\u015bciciel m\u0142yna; Natan Weinstein i I. Turbowicz \u2013 w\u0142a\u015bciciele browaru; Icek Dolman \u2013 w\u0142a\u015bciciel wytw\u00f3rni budowy gotowych element\u00f3w drewnianych; W. Hirszberg \u2013 bankier oraz Windheim Blumenson \u2013 w\u0142a\u015bciciel hotelu.<\/span><\/p>\n

Du\u017ce znaczenie w rozwoju gospodarki miasta mia\u0142 ruch sp\u00f3ldzielczy obejmuj\u0105cy mieszka\u0144c\u00f3w \u017cydowskich. Ju\u017c w 1872 r. istnia\u0142o w mie\u015bcie Kutnowskie Towarzystwo Zaliczkowo-Wk\u0142adowe, ale dopiero w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym wzros\u0142o jego znaczenie. Z inicjatywy rzemie\u015blnik\u00f3w i drobnych kupc\u00f3w, powsta\u0142a te\u017c pierwsza w okresie mi\u0119dzywojennym \u017cydowska sp\u00f3\u0142dzielnia kredytowa. Nosi\u0142a ona nazw\u0119 Sp\u00f3\u0142dzielcza Kasa Po\u017cyczkowo-Oszcz\u0119dno\u015bciowa. W mie\u015bcie funkcjonowali tak\u017ce Hermann Geist \u2013 ksi\u0119garz i Alfred Rotapfel \u2013 fotograf. Niew\u0105tpliwie potentatem przemys\u0142owym na du\u017c\u0105 skal\u0119 by\u0142 w\u0142a\u015bciciel sk\u0142adu drewna Izaak Holcman, kt\u00f3rego zak\u0142ad i willa znajdowa\u0142y si\u0119 w zachodniej cz\u0119\u015bci Kutna. W po\u0142udniowej pierzei Starego Rynku mieszkali Nosalowie \u2013 rytualni rzezacy (powy\u017csza informacja pochodzi od wizytuj\u0105cych w latach 90. XX w. Kutno potomk\u00f3w tej rodziny zamieszka\u0142ych w Stanach Zjednoczonych).<\/span><\/p>\n

Na prze\u0142omie XIX i XX wieku istnia\u0142o w mie\u015bcie kilka drobnych przedsi\u0119biorstw. By\u0142y to manufaktury. Organizowano je g\u0142\u00f3wnie przez kapita\u0142 handlowy. Niewielkie rozmiary tych przedsi\u0119biorstw u\u0142atwia\u0142y w\u0142a\u015bcicielom szybkie reagowanie na zmian\u0119 koniunktury i dostosowywanie produkcji do potrzeb rynku. W ten spos\u00f3b powsta\u0142a fabryka tabaki, nale\u017c\u0105ca do Salomona Leyzera Brulla i Dawida Prina. Wkr\u00f3tce tak\u017ce powsta\u0142y m\u0142yny wodne i parowe E. Szyszlera, A. Moszkowicza, A. Rubinszlichta. Na prze\u0142omie XIX i XX w. w mie\u015bcie funkcjonowa\u0142y m. in. mydlarnia Izraela Przedeckiego, domy bankowe Jakowa Bromberga i W\u0142adys\u0142awa Hirszberga, dom handlowy Jak\u00f3ba Opatowskiego, manufaktury Josefa Raabe, ksi\u0119garnia i drukarnia Hermana Geista, m\u0142yn Dawida Kalmana i wiele innych.<\/span><\/p>\n

Na prze\u0142omie XVIII I XIX w. Kutno by\u0142o wa\u017cnym o\u015brodkiem studiowania Tory. W tym samym czasie do Kutna dotar\u0142 o\u015bwieceniowy ruch Haskali, poddaj\u0105cy w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 nauki wynik\u0142e z rabinicznej interpretacji Pi\u0119cioksi\u0119gu i integracji ze spo\u0142eczno\u015bciami nie\u017cydowskimi. W kutnowskich jesziwach studiowa\u0142y takie znakomito\u015bci, jak Nachum Soko\u0142ow (1859\u20131936) i Szalom Asz (1880\u20131957). Ten ostatni by\u0142 zreszt\u0105 rodowitym kutnowianinem, uwieczniaj\u0105cym rodzinne miasto w licznych tekstach literackich.<\/span><\/p>\n

Najs\u0142ynniejszym rabinem Kutna by\u0142 Jehoszua Trunk, znany te\u017c pod nazwiskiem Star Szyja Trunk. W 1861 r. opu\u015bci\u0142 on Pu\u0142tusk, gdzie zosta\u0142 oskar\u017cony o niegospodarno\u015b\u0107 i zaniedbywanie swych obowi\u0105zk\u00f3w religijnych. Nast\u0119pnie ponad trzydzie\u015bci lat sp\u0119dzi\u0142 w Kutnie. By\u0142 autorem licznych respons\u00f3w rabinicznych, zna\u0142 na pami\u0119\u0107 Bibli\u0119 i Talmud. Z rodziny Trunk\u00f3w wywodzi\u0142 si\u0119 znany ameryka\u0144ski historyk i pisarz Jechiel Jeszaja Trunk.<\/span><\/p>\n

W XIX w. dla rozwoju handlu \u017cydowskiego du\u017c\u0105 rol\u0119 w mie\u015bcie i okolicy odgrywa\u0142 przymus propinacyjny. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 miejscowych szynkarzy by\u0142a \u017bydami, kt\u00f3rzy propinacj\u0119 mogli dzier\u017cawi\u0107 od miejscowych ziemian. Sta\u0142o si\u0119 to wi\u0119c motorem do bogacenia si\u0119 dzier\u017cawc\u00f3w rozmaitego rodzaju szynk\u00f3w, nawet importowanych. Do najzamo\u017cniejszych szynkarzy nawet zagranicznych trunk\u00f3w nale\u017ca\u0142 Layzer Zylberberg.<\/span><\/p>\n

Du\u017ce znaczenie w Kutnie, podobnie jak we wszystkich pozosta\u0142ych gminach \u017cydowskich na ziemiach polskich, mia\u0142y towarzystwa dobroczynne. Ich oficjalne dzia\u0142anie sankcjonowa\u0142y oczywi\u015bcie przepisy prawne, w tym zw\u0142aszcza ustawa pa\u0144stwowa z 1822 r., rozwi\u0105zuj\u0105ca wszystkie istniej\u0105ce bractwa dobroczynne, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem Bractw Pogrzebowych (Chewra Kadisza), kt\u00f3re obok ostatniej pos\u0142ugi oddawanej zmar\u0142ym cz\u0142onkom spo\u0142eczno\u015bci, piel\u0119gnowa\u0142y chorych w domach, inicjowa\u0142y powstanie szpitali i organizowa\u0142y pomoc dla niezamo\u017cnych cz\u0142onk\u00f3w gminy, panien na wydaniu itp. Zakaz funkcjonowania takich bractw spowodowa\u0142 zmian\u0119 sposobu dzia\u0142ania na mniej oficjalny. Nie zmusi\u0142o ich to niemniej do zaprzestania dzia\u0142alno\u015bci. Dopiero jednak dokonana przez rz\u0105d carski na pocz\u0105tku XX w. liberalizacja przepis\u00f3w prawnych dotycz\u0105cych organizacji zwi\u0105zk\u00f3w i stowarzysze\u0144, spowodowa\u0142a znaczny wzrost ich liczby. Organizacje te przej\u0119\u0142y te\u017c cz\u0119\u015b\u0107 zada\u0144 dozor\u00f3w b\u00f3\u017cniczych, np. w zakresie szkolnictwa \u015bwieckiego, opieki zdrowotnej, a tak\u017ce dzia\u0142alno\u015bci kulturalnej. Pomoc organizowana przez towarzystwa charytatywne dotyczy\u0142a wspomagania biednych kupc\u00f3w i rzemie\u015blnik\u00f3w, wydawania zapom\u00f3g potrzebuj\u0105cym, pomocy w zaopatrzeniu w opa\u0142 na zim\u0119, wyposa\u017cenia ubogich panien zawieraj\u0105cych zwi\u0105zki ma\u0142\u017ce\u0144skie.<\/span><\/p>\n

W 1908 r. zawi\u0105za\u0142o si\u0119 Kutnowskie Towarzystwo Wspomagania Biednych \u017byd\u00f3w, na kt\u00f3rego czele stali wp\u0142ywowi miejscowi kupcy, przemys\u0142owcy, bankowcy. Byli to m.in. rabin Moszek Pinkus Trunk, Herman Geist, Jakub Juda Brodt. Towarzystwo to koordynowa\u0142o dzia\u0142ania gminy i os\u00f3b prywatnych w zakresie pomocy adresowanej do ubogich rodzin. Mie\u015bci\u0142a si\u0119 tu zar\u00f3wno pomoc dora\u017ana (odzie\u017c, w\u0119giel na zim\u0119, po\u017cywienie, okresowe zasi\u0142ki pieni\u0119\u017cne), jak i budowa ca\u0142ej infrastruktury \u2013 ochronek dla dzieci, przytu\u0142k\u00f3w, szk\u00f3\u0142 elementarnych i rzemie\u015blniczych, tanich kuchni, dom\u00f3w dla sierot, oraz akcje okresowe \u2013 np. organizacja kolonii letnich, poszukiwanie pracy dla bezrobotnych, zakup materia\u0142\u00f3w i narz\u0119dzi dla ubogich rzemie\u015blnik\u00f3w. Dla tych ostatnich towarzystwo usi\u0142owa\u0142o stworzy\u0107 bank umo\u017cliwiaj\u0105cy zaci\u0105ganie nie oprocentowanych, niewielkich po\u017cyczek na rozw\u00f3j w\u0142asnej dzia\u0142alno\u015bci.<\/span><\/p>\n

W XX w., dzi\u0119ki zmianie przepis\u00f3w dotycz\u0105cych organizowania si\u0119 w partie polityczne, spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska Kutna w znacznie wi\u0119kszym stopniu zacz\u0119\u0142a interesowa\u0107 si\u0119 polityk\u0105. Du\u017ce znaczenie odgrywa\u0142 Bund, kt\u00f3ry w Kutnie organizowany by\u0142 od 1905 r., chocia\u017c w\u0142a\u015bciwe struktury tej partii ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 na tym terenie dopiero po pierwszej wojnie \u015bwiatowej. Przyw\u00f3dc\u0105 Bundu kutnowskiego by\u0142 w okresie dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego Hersz Kirszbaum. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 bundowc\u00f3w w Kutnie dotyczy\u0142a szeroko rozumianych dzia\u0142a\u0144 na rzecz proletariatu \u017cydowskiego \u2013 od odczyt\u00f3w, akcji u\u015bwiadamiaj\u0105cych, przedstawie\u0144 amatorskich zespo\u0142\u00f3w teatralnych (zwykle podczas organizowanych, cz\u0119\u015bciowo odp\u0142atnych wieczornic, z kt\u00f3rych doch\u00f3d przeznaczano na bie\u017c\u0105c\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107), a\u017c po konkretn\u0105 pomoc skierowan\u0105 do potrzebuj\u0105cych. Bund w Kutnie, dzi\u0119ki swojej mocnej pozycji, uczestniczy\u0142 w wyborach samorz\u0105dowych, a nawet parlamentarnych i wielokrotnie wprowadza\u0142 swoich przedstawicieli do Rady Miasta, w sk\u0142ad kt\u00f3rej w 1917 r. weszli W\u0142adys\u0142aw Hirszberg \u2013 bankier, Jakub Brombrerg \u2013 kupiec i Maurycy Libermann \u2013 kupiec[1.2]<\/a>. Istotn\u0105 cech\u0105 dzia\u0142alno\u015bci tej partii by\u0142o nak\u0142anianie miejscowej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej do organizowania si\u0119 w zwi\u0105zkach zawodowych. W Kutnie i okolicy istnia\u0142y m. in. Zwi\u0105zek Zawodowy Robotnik\u00f3w Przemys\u0142u Odzie\u017cowego, Zwi\u0105zek Zawodowy Kamasznik\u00f3w, Zwi\u0105zek Pracownik\u00f3w Ig\u0142y i inne. Partia bundowska w mie\u015bcie anga\u017cowa\u0142a si\u0119 w organizowanie zwi\u0105zkowych instytucji kulturalnych, maj\u0105cych, w ubogim pod wzgl\u0119dem o\u015bwiaty Kutnie, istotne znaczenie. Utworzy\u0142a np. bibliotek\u0119 i czytelni\u0119 im. Pereca, przeznaczon\u0105 dla wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w, w kt\u00f3rej znajdowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce ksi\u0105\u017cki w j\u0119zyku polskim.<\/span><\/p>\n

Pocz\u0105tek XX w. przyni\u00f3s\u0142 wiele zmian ustawowych o kapitalnym znaczeniu dla ludno\u015bci \u017cydowskiej. Przede wszystkim dotyczy\u0142y one statusu gmin wyznaniowych. Zniesiono doz\u00f3r b\u00f3\u017cniczy, a tak\u017ce ujednolicono ustawodawstwo gmin, zr\u00f3\u017cnicowane w zale\u017cno\u015bci od prawodawstwa obowi\u0105zuj\u0105cego w poszczeg\u00f3lnych zaborach oraz od wielko\u015bci gminy. W tym czasie Gmina Wyznaniowa \u017bydowska w Kutnie mia\u0142a siedzib\u0119 przy ul. Barlickiego.<\/span><\/p>\n

Organizacje syjonistyczne w Kutnie wykazywa\u0142y aktywno\u015b\u0107 od 1898 r., ale szczyt ich popularno\u015bci przypad\u0142 w okresie mi\u0119dzywojennym. W 1924 r. syjoni\u015bci uzyskali 50% g\u0142os\u00f3w w wyborach do zarz\u0105du gminy. W Kutnie dzia\u0142a\u0142y aktywnie Poalej Syjon-Prawica i Poalej Syjon-Lewica, kt\u00f3re rozwija\u0142y r\u00f3wnie\u017c dzia\u0142alno\u015b\u0107 zwi\u0105zkow\u0105. Prowadzi\u0142y tak\u017ce w\u0142asn\u0105, syjonistyczn\u0105 bibliotek\u0119. Du\u017ce znaczenie na kutnowskiej scenie politycznej odgrywa\u0142 zwi\u0105zany z syjonistami Zwi\u0105zek Zawodowy Robotnik\u00f3w Niefachowych. Do kutnowskich dzia\u0142aczy Poalej Syjon nale\u017celi: Beniamin Piotrkowski, Uren Mr\u00f3z, Hinda Braun. W latach 30. XX w. liczebno\u015b\u0107 organizacji syjonistycznych wzros\u0142a dwukrotnie.<\/span><\/p>\n

Na tym terenie (Kutno i okoliczne miasteczka) dzia\u0142a\u0142a tak\u017ce ortodoksyjna Aguda. Zakres dzia\u0142ania tej partii sprowadza\u0142 si\u0119 do promowania znaczenia religii we wszelkich aspektach \u017cycia. Do kutnowskiej Agudy nale\u017celi przewa\u017cnie zamo\u017cni kupcy, przedsi\u0119biorcy, w\u0142a\u015bciciele nieruchomo\u015bci. Znacz\u0105cymi dzia\u0142aczami tej partii w regionie byli: Joel Sztajnfeld, Abraham Zandberg, a tak\u017ce dzia\u0142aj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c w \u0141odzi \u2013 senator Uszer Mendelsohn. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Agudy w Kutnie koncentrowa\u0142a si\u0119 na budowie sieci szkolnictwa religijnego \u2013 powszechnych cheder\u00f3w i jesziw. Du\u017ce znaczenie dla miejscowego oddzia\u0142u Agudy mia\u0142 udzia\u0142 we w\u0142adzach gminy \u017cydowskiej i wp\u0142yw na \u017cycie ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Po odzyskaniu przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci reformie uleg\u0142y r\u00f3wnie\u017c i kompetencje, a tak\u017ce organy zarz\u0105dzaj\u0105ce w gminach \u017cydowskich. Zosta\u0142y powo\u0142ane Zarz\u0105d i Rada Pe\u0142nomocnik\u00f3w. Pierwszym w odrodzonej Polsce prezesem gminy \u017cydowskiej w Kutnie zosta\u0142 syjonista Aron Mendlowicz. W okresie mi\u0119dzywojennym w Kutnie dzia\u0142a\u0142y tak\u017ce: \u017bydowskie Towarzystwo Kobiet Pracuj\u0105cych, \u017bydowski Zwi\u0105zek Uczestnik\u00f3w Walki o Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 \u2013 z prezesem Zdzis\u0142awem Fruchterem na czele; skupiaj\u0105ca drobnych kupc\u00f3w \u017bydowska Partia Ludowa, na kt\u00f3rej czele stali: Zyndel Comber i Lewin; Zwi\u0105zek Kupc\u00f3w w Kutnie oraz za\u0142o\u017cone przez Uszera Mendelsohna Towarzystwo Wzajemnego Kredytu.<\/span><\/p>\n

Du\u017ce znaczenie w rozwoju gospodarki miasta mia\u0142 ruch sp\u00f3\u0142dzielczy obejmuj\u0105cy \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w. Ju\u017c w 1872 r. istnia\u0142o w mie\u015bcie Kutnowskie Towarzystwo Zaliczkowo-Wk\u0142adowe, ale dopiero w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym wzros\u0142o jego znaczenie. Z inicjatywy rzemie\u015blnik\u00f3w i drobnych kupc\u00f3w, powsta\u0142a te\u017c pierwsza w okresie mi\u0119dzywojennym \u017cydowska sp\u00f3\u0142dzielnia kredytowa. Nosi\u0142a nazw\u0119 Sp\u00f3\u0142dzielcza Kasa Po\u017cyczkowo-Oszcz\u0119dno\u015bciowa. W 1920 r. powsta\u0142a Sp\u00f3\u0142dzielnia Stowarzyszenia Spo\u017cywc\u00f3w \u201eMizrachi\u201d. Og\u00f3\u0142em w okresie mi\u0119dzywojennym za\u0142o\u017cono w Kutnie 5 sp\u00f3\u0142dzielni, ale do 1939 r. przetrwa\u0142a tylko jedna.<\/span><\/p>\n

Szko\u0142a \u017cydowska, kt\u00f3rej pocz\u0105tki si\u0119ga\u0142y 1916 r.[1.3]<\/a>, mie\u015bci\u0142a si\u0119 w budynku przy ulicy Ko\u015bciuszki 10; oficjalnie by\u0142a to Szko\u0142a Powszechna nr 3 dla uczni\u00f3w-\u017byd\u00f3w. Wcze\u015bniej prawdopodobnie znajdowa\u0142a si\u0119 tam pensja dla bogatych dziewcz\u0105t, kt\u00f3r\u0105 prowadzi\u0142a Helena Iberalowa. Gimnazjum dla m\u0142odzie\u017cy m\u0119skiej mie\u015bci\u0142o si\u0119 przy ul. 3-go maja 34. W 1926 r. powo\u0142ano kolejn\u0105 szko\u0142\u0119 \u017cydowsk\u0105, w kt\u00f3rej od 1928 r. prowadzono zaj\u0119cia w jidysz. Od 1925 r. dzia\u0142a\u0142 uniwersytet ludowy, funkcjonowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c oddzia\u0142 wile\u0144skiego YIVO[1.1.3]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Sytuacja spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej po wkroczeniu okupanta niemieckiego do Kutna by\u0142a \u015bci\u015ble z wi\u0105zana z hitlerowsk\u0105 polityk\u0105 eksterminacji. Ju\u017c 19.09.1939 r, mia\u0142a miejsce pierwsza ob\u0142awa na ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 w Kutnie. Od listopada 1939 r. Niemcy organizowali przymusowe roboty publiczne dla spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. 3 listopada zosta\u0142 utworzony na polecenie Niemc\u00f3w samorz\u0105d \u017cydowski \u2013 Judenrat, podporz\u0105dkowany okupantowi. Pocz\u0105wszy od 8.12.1939 r. \u017bydzi musieli przestrzega\u0107 zakazu poruszania si\u0119 po chodnikach i obowi\u0105zku noszenia \u017c\u00f3\u0142tej gwiazdy.<\/span><\/p>\n

14.04.1940 r. Niemcy zacz\u0119li organizowa\u0107 getto w Kutnie, czego wyrazem by\u0142o otaczanie drutem kolczastym terenu by\u0142ej cukrowni \u201eKonstancja\u201d. Getto, w kt\u00f3rym uwi\u0119ziono oko\u0142o 8 tys. przedstawicieli ludno\u015bci \u017cydowskiej nie tylko z Kutna, ale i powiatu, zosta\u0142o otwarte cztery dni p\u00f3\u017aniej. Od stycznia 1941 r. do czerwca 1942 r. ustawiczna epidemia tyfusu doprowadzi\u0142a do \u015bmierci ponad 500 os\u00f3b. Niemcy wprowadzili zakaz aprowizacji getta, co spowodowa\u0142o zwi\u0119kszon\u0105 umieralno\u015b\u0107 z powodu wyzi\u0119bienia i wyg\u0142odzenia. Kolejnym elementem wyniszczania ludno\u015bci \u017cydowskiej by\u0142y masowe egzekucje, jak r\u00f3wnie\u017c strzelanie do \u017byd\u00f3w \u201edla zabawy\u201d. 23.03.1942 r. Niemcy zacz\u0119li proces likwidacji getta; wi\u0119\u017ani\u00f3w w kilkusetosobowych grupach wywo\u017cono do stacji kolei w\u0105skotorowej w Kole, a stamt\u0105d bezpo\u015brednio do niemieckiego nazistowskiego obozu zag\u0142ady w Che\u0142mnie nad Nerem. W obozie ofiary by\u0142y natychmiast u\u015bmiercane; pierwotnie zakopywano je w do\u0142ach, p\u00f3\u017aniej palono w ogniskach. Dopiero pocz\u0105wszy od 1943 r. uruchomiono zaimprowizowane prymitywne piece krematoryjne. W ten spos\u00f3b Niemcy zg\u0142adzili oko\u0142o 200 tys. os\u00f3b, g\u0142\u00f3wnie \u017byd\u00f3w z Polski \u015arodkowej \u2013 w tym 11,5 tys. mieszka\u0144c\u00f3w Kutna.<\/span><\/p>\n

Po II wojnie \u015bwiatowej w Kutnie pozosta\u0142a pewna grupa \u017byd\u00f3w, licz\u0105ca ok. 50 os\u00f3b[1.1.3]<\/a>, m. in. lekarz pediatra Kleinermann. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w opu\u015bcili oni miasto po 1968 r. Ostatni \u017byd \u2013 Aaron Ejzyk, hodowca r\u00f3\u017c, zmar\u0142 w latach 90. XX w.; pochowany zosta\u0142 na starym katolickim cmentarzu w Kutnie[1.4] <\/a>
\n<\/span><\/p>\n

\n

Poni\u017cszy tekst zamieszczamy dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci p. Sylwii Stasiak z Muzeum Regionalnego w Kutnie. <\/em><\/span><\/p>\n

BIBLIOGRAFIA<\/strong><\/span><\/p>\n