{"id":85392,"date":"2021-04-24T17:09:32","date_gmt":"2021-04-24T15:09:32","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=85392"},"modified":"2021-04-23T07:33:46","modified_gmt":"2021-04-23T05:33:46","slug":"28-09-61","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=85392","title":{"rendered":"Historia spo\u0142eczno\u015bci \u017byd\u00f3w w \u0141odzi"},"content":{"rendered":"

\u0141od\u017a. Kolonie letnie TOZ, w grupie dzieci Perec \u017b\u00f3\u0142towski (1939) Pami\u0105tka z kolonii letnich pod \u0141odzi\u0105, zorganizowanych zapewne przez \u0142\u00f3dzki oddzia\u0142 TOZ. Pi\u0105ty od prawej w g\u00f3rnym rz\u0119dzie Perec \u017b\u00f3\u0142towski (w Izraelu Mor, ur. 20.01.1930), kt\u00f3ry przekaza\u0142 to zdj\u0119cie w ramach proj. Polskie Korzenie w Izraelu.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Historia spo\u0142eczno\u015bci \u017byd\u00f3w w \u0141odzi<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Wirtualny Sztetl<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

GALERIA
\n<\/a><\/strong>\u0141\u00f3d\u017a. Paszport rodziny Aronson\u00f3w – pierwsze strony (przed 1939)<\/a>
\n<\/a>Paszport rodziny Aronson\u00f3w z \u0141odzi, wydany przed 1939 – pierwsze strony. Na zdj\u0119ciach: Waldemar (Wolf, ojciec), Halina (Hinda, matka), Stanis\u0142aw, Janina. Zdj\u0119cie przekaza\u0142 Stanis\u0142aw Aronson z archiwum rodzinnego \u2013 projekt Polskie Korzenie w Izraelu.<\/a><\/em><\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Pocz\u0105tki osadnictwa \u017cydowskiego w \u0141odzi przypadaj\u0105 na XVIII w. \u2013 okres upadku Rzeczypospolitej. Miasto nie posiada\u0142o przywileju de non tolerandis Judaeis<\/em>. Pierwszymi znanymi \u017cydowskimi mieszka\u0144cami miasta byli Daniel Layzerowicz \u2013 piekarz i Abram Lewkowicz \u2013 krawiec. Obaj mieszkali w \u0141odzi ju\u017c w 1785 r. W 1791 r. osiedli\u0142 si\u0119 tutaj Mosiek vel Moj\u017cesz Pryntz pochodz\u0105cy z Lutomierska. Pierwszymi zamo\u017cnymi i uczonymi w Pi\u015bmie \u017bydami zamieszka\u0142ymi w \u0141odzi byli natomiast: Pinkus Zajdler przyby\u0142y w 1795 r. z Przedborza, Pinkus Sonenberg przyby\u0142y w 1797 r. z \u0141\u0119czycy oraz Lewek Heber przyby\u0142y do \u0141odzi w 1801 r. z Lutomierska. Wszyscy oni odegrali wa\u017cn\u0105 rol\u0119, pe\u0142ni\u0105c funkcje kolejnych parnas\u00f3w kaha\u0142u \u017cydowskiego.<\/span><\/p>\n

Nap\u0142yw ludno\u015bci \u017cydowskiej do miasta a\u017c do czasu II rozbioru Polski w 1793 r. nie by\u0142 du\u017cy. Na og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 190 mieszka\u0144c\u00f3w tylko 11 by\u0142o \u017bydami. Niew\u0105tpliwie wp\u0142yw na to mia\u0142 charakter miasta; by\u0142a to jeszcze tzw. \u201e\u0141\u00f3d\u017a rolnicza\u201d, ma\u0142o atrakcyjna dla przybysz\u00f3w. Niema\u0142e znaczenie dla osadnictwa \u017cydowskiego mia\u0142o te\u017c, \u017ce \u0141\u00f3d\u017a do II rozbioru Polski stanowi\u0142a w\u0142asno\u015b\u0107 biskupi\u0105; dopiero w okresie 1796\u20131798 sta\u0142a si\u0119 miastem rz\u0105dowym.<\/span><\/p>\n

Po sekularyzacji nast\u0105pi\u0142 o\u017cywiony rozw\u00f3j gospodarczy miasta. W latach 1793\u20131808 liczba mieszka\u0144c\u00f3w zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 prawie dwukrotnie. Liczba \u017byd\u00f3w natomiast wzros\u0142a przesz\u0142o pi\u0119ciokrotnie \u2013 z 11 do 58 os\u00f3b. W 1807 r. kaha\u0142 \u0142\u00f3dzki nie mia\u0142 wprawdzie jeszcze swojego rabina, ale funkcj\u0119 rzezaka sprawowa\u0142 ju\u017c Lewek Heber, a jego zast\u0119pc\u0105 by\u0142 Pinkus Sonenberg. Zostali jednak usuni\u0119ci ze swych stanowisk po tym, jak wp\u0142yn\u0119\u0142a na nich skarga do podprefekta powiatu zgierskiego. Nast\u0119pc\u0105 Hebera zosta\u0142 wybrany Dawid Herszkowicz, kt\u00f3ry by\u0142 jednocze\u015bnie kantorem. Pierwszymi znanymi starszymi kaha\u0142u \u0142\u00f3dzkiego byli: Pinkus Zajdler i Moj\u017cesz Fajtlowicz. Pierwsze znane wybory kahalne odby\u0142y si\u0119 12 listopada 1810 r. Kandydatami byli: Pinkus Sonenberg, Mendel Moszkowicz, Lewek Heber i Moj\u017cesz Fajtlowicz. Na starszych kahalnych wybrano Pinkusa Sonenberga, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 12 g\u0142os\u00f3w i Mendla Moszkowicza, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 10 g\u0142os\u00f3w. To oni w\u0142a\u015bnie brali udzia\u0142 w utworzeniu pierwszego cmentarza \u017cydowskiego w \u0141odzi. Do wybor\u00f3w w 1810 r. zmar\u0142ych grzebano na pobliskich cmentarzach w Lutomiersku i Strykowie.<\/span><\/p>\n

W 1811 r. starsi kahalni zawarli umow\u0119 z Adamem Lipi\u0144skim i jego \u017con\u0105 o kupnie ziemi pod cmentarz \u017cydowski[1.1]<\/a>. Jednocze\u015bnie za\u0142o\u017cono bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza. Pierwszymi jego prze\u0142o\u017conymi zostali: Szmul Litman vel Lipman, Hersz Sonenberg i Mojzesz Fajtlowicz. Po roku bractwo zmieni\u0142o nazw\u0119 na Bractwo Pogrzebowe i Piel\u0119gnowania Chorych \u2013 Chewra Kadisza u\u2019Bikur Cholim. Pierwszym rabinem \u0142\u00f3dzkim by\u0142 wymieniony w protokole za\u0142o\u017cycielskim bractwa pogrzebowego Jehuda Arje, syn Gaona z Widawy. W p\u00f3\u017aniejszych, oficjalnych dokumentach rabin ten figuruje jako Lewek Salomonowicz. Mieszka\u0142 na Starym Rynku. Urz\u0105d sw\u00f3j pe\u0142ni\u0142 do 1818 r. Po nim urz\u0105d rabina obj\u0105\u0142 Pinkus Hiller z Rozprzy.<\/span><\/p>\n

\u0141\u00f3dzka gmina \u017cydowska posiada\u0142a od 1809 r. w\u0142asn\u0105 bo\u017cnic\u0119. Dzi\u0119ki ustanowieniu instytucji religijnych, takich jak: bo\u017cnica, cmentarz, zarz\u0105d kahalny, funkcja rabina i rzezaka, gmina zyska\u0142a niezale\u017cno\u015b\u0107. W\u015br\u00f3d ludno\u015bci \u017cydowskiej przewa\u017cali rzemie\u015blnicy i robotnicy \u2013 62% og\u00f3\u0142u, handlarze \u2013 35%. 73% \u017byd\u00f3w \u0142\u00f3dzkich nie posiada\u0142o w\u0142asnych mieszka\u0144, 27% \u2013 posiada\u0142o w\u0142asno\u015bci nieruchome. \u017bydzi \u0142\u00f3dzcy w 1821 r. zamieszkiwali na Starym Rynku oraz przy ulicach: Wolborskiej, Drewnowskiej, Piotrkowskiej (obecnie ul. Nowomiejska). Blisko po\u0142owa \u0142\u00f3dzkich \u017byd\u00f3w przyby\u0142a do miasta z pobliskich wsi: Chojny, Stoki i Be\u0142d\u00f3w. Oko\u0142o 25% przyby\u0142o z okolicznych miast, takich jak Lutomiersk, Stryk\u00f3w, \u0141ask, Piotrk\u00f3w Trybunalski. Ponadto \u017bydzi do \u0141odzi sprowadzali si\u0119 z Sochaczewa, Kutna i Uniejowa.<\/span><\/p>\n

W\u0142adze Kr\u00f3lestwa Polskiego dekretem kr\u00f3lewskim z 20 grudnia 1821 r. rozwi\u0105za\u0142y dotychczasow\u0105 organizacj\u0119 kahaln\u0105. W miejsce kaha\u0142\u00f3w powo\u0142ano Dozory B\u00f3\u017cnicze. W 1822 r. Komisja Rz\u0105dowa Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego zlikwidowa\u0142a wszystkie bractwa, kt\u00f3re zajmowa\u0142y si\u0119 pogrzebami i opiek\u0105 nad chorymi i biednymi. Na mocy tych rozporz\u0105dze\u0144 przesta\u0142 istnie\u0107 kaha\u0142 \u0142\u00f3dzki, jak r\u00f3wnie\u017c oficjalnie zakazano dzia\u0142alno\u015bci Chewra Kadisza u\u2019Bikur Cholim. Mimo tego zakazu, \u0142\u00f3dzkie Chewra Kadisza funkcjonowa\u0142o a\u017c do pocz\u0105tku lat 90. XIX w. Wspierali je najznamienitsi cz\u0142onkowie gminy, tacy jak Izrael Pozna\u0144ski i Markus Silberstein[1.2]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Funkcj\u0119 rabin\u00f3w \u0142\u00f3dzkich sprawowali kolejno: od 1824 r. Mendel Wolf Jerozolimski vel Izraelski, kt\u00f3ry w 1828 r. opu\u015bci\u0142 \u0141\u00f3d\u017a. Po nim stanowisko to piastowa\u0142 Hillel Hakohen, syn rabina z Lutomierska. W 1832 r. rabinem zosta\u0142 Chaskiel Naumberg (Nomberg), kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 swoje obowi\u0105zki przez kolejne 24 lata. W 1857 r. zast\u0105pi\u0142 go dotychczasowy podrabin Lemel Marokko, a nast\u0119pnie Moj\u017cesz Lipszyc, pochodz\u0105cy ze znanej rabinackiej rodziny z Warszawy. Dziadkiem Lipszyca by\u0142 wybitny rabin warszawski Salomon Lipszyc, autor dzie\u0142a Chemdat Szlomo <\/em>(\u201eWspania\u0142o\u015b\u0107 Salomona\u201d). Moj\u017cesz Lipszyc by\u0142 chasydem kockim. Prawdopodobnie w\u0142a\u015bnie to przyczyni\u0142o si\u0119 do jego wyboru go na stanowisko rabina \u0142\u00f3dzkiego. Zwolennicy cadyka z Kocka stanowili bowiem wi\u0119kszo\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej \u0141odzi. Lipszyc pozosta\u0142 rabinem przez 15 lat, do 1872 r. W tym czasie znacznie wzros\u0142a liczba ludno\u015bci \u017cydowskiej: z 3 do 10 tys. Tym samym wzros\u0142y te\u017c obowi\u0105zki rabina, kt\u00f3ry mia\u0142 do pomocy trzech podrabin\u00f3w: Lemela Marokko, Judela Naumberga i Moj\u017cesza Seidla. Po \u015bmierci Lipszyca w 1872 r. Dozorem Bo\u017cniczym kierowali: Jakub Bejnik, Joachim Silberstein i Dawid Dembi\u0144ski. Kolejnym \u0142\u00f3dzkim rabinem zosta\u0142 wybrany w 1873 r. Eliasz Chaim Majzel \u2013 litwak z guberni wile\u0144skiej. Przeciwstawia\u0142 si\u0119 on zdecydowanie przes\u0105dom i nietolerancji. Sw\u00f3j urz\u0105d sprawowa\u0142 przez 39 lat, do momentu \u015bmierci w 1912 r. Cieszy\u0142 si\u0119 ogromnym autorytetem w\u015br\u00f3d swojej spo\u0142eczno\u015bci. Okres sprawowania przez niego urz\u0119du rabina by\u0142 jednym z najistotniejszych w \u017cyciu \u017byd\u00f3w \u0142\u00f3dzkich. W latach 1873\u20131912 liczba \u017byd\u00f3w wzros\u0142a niemal czternastokrotnie \u2013 z 12 tys. do ponad 167 tys. By\u0142o to zwi\u0105zane z szybkim rozwojem przemys\u0142u \u0142\u00f3dzkiego, w kt\u00f3rym spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska imigruj\u0105ca do \u0141odzi z obszaru Kr\u00f3lestwa Polskiego, a nast\u0119pnie z Rosji, odegra\u0142a pierwszoplanow\u0105 rol\u0119.<\/span><\/p>\n

W zwi\u0105zku z tak du\u017c\u0105 liczb\u0105 ludno\u015bci \u017cydowskiej nieoceniona by\u0142a pomoc rabina i trzech wspomnianych powy\u017cej podrabin\u00f3w oraz cz\u0142onk\u00f3w Dozoru Bo\u017cniczego, w sk\u0142ad kt\u00f3rego kolejno wchodzili: Abram Prussak, Joachim Silberstein, Jakub Dobranicki, Szymon Heyman, Moszek Weis, Izrael Pozna\u0144ski i Szaja Rosenblatt. Wszyscy oni nale\u017celi do elity finansowej miasta. Po \u015bmierci Eliasza Chaima Majzela w 1912 r. stanowisko rabina obj\u0105\u0142 Lejzor Lejb Trajstman (Treistman). Niema\u0142\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142 te\u017c rabin Izrael S. Jelski \u2013 jeden z przyw\u00f3dc\u00f3w ruchu syjonistycznego. Przed wybuchem I wojny \u015bwiatowej dzia\u0142a\u0142o w \u0141odzi jeszcze kilkunastu rabin\u00f3w: Natan Lipszyc, I. Frydel, M. Kr\u00f3l, M. Goldman, I. Feiner, Sz. Frydershon, Sz. Justman, M. Domb, L. Totenberg i P. Weinsaft. Przy synagodze reformowanej przy ul. Spacerowej funkcjonowa\u0142 Komitet Synagogi, w sk\u0142ad kt\u00f3rego wchodzili w latach 1887\u20131914: Izrael Pozna\u0144ski, Markus Silberstein, Szaja Rosenblatt, Jakub Hertz, Jakub Brahms, Stanis\u0142aw Jaroci\u0144ski, J. Bielszowski, L. Cukier, Natan Kopel, R. Lipszyc, A. S. Landau, I. Monitz, Karol Pozna\u0144ski i Dawid Rosenblatt. W spo\u0142eczno\u015bci zaznacza\u0142 si\u0119 wyra\u017any podzia\u0142 na zwolennik\u00f3w chasydyzmu oraz tzw. post\u0119powc\u00f3w skupionych w Towarzystwie Rytua\u0142u Niemieckiego. Jak podaje W. Pu\u015b, istnia\u0142a w \u0141odzi te\u017c grupa \u017byd\u00f3w wyznaj\u0105ca judaizm tradycyjny.<\/span><\/p>\n

Do 1914 r. gospodarka \u0142\u00f3dzka rozwija\u0142a si\u0119 w niezwyk\u0142ym tempie. W okresie od 1822 do 1914 r. liczba zatrudnionych w wytw\u00f3rczo\u015bci tekstylnej zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 z 2 os\u00f3b do 94 tys., a liczba zak\u0142ad\u00f3w w\u0142\u00f3kienniczych wzros\u0142a z dw\u00f3ch do ponad 570. Liczba sklep\u00f3w i firm wzros\u0142a natomiast z 26 do 4050. Na pocz\u0105tku XX w. \u0141\u00f3d\u017a sta\u0142a si\u0119 najwi\u0119kszym o\u015brodkiem przemys\u0142owym na ziemiach polskich. Jej dynamiczny rozw\u00f3j stanowi\u0142 nast\u0119pstwo kilku czynnik\u00f3w, zar\u00f3wno natury politycznej, gospodarczej, jak i spo\u0142ecznej. Protekcyjno-prohibicyjna polityka rz\u0105du Kr\u00f3lestwa Polskiego w latach 1821\u20131830, imigracja r\u0119kodzielnik\u00f3w i tkaczy z zagranicy, polityka celna Rosji i ch\u0142onny rynek rosyjski, import techniki i technologii z Europy Zachodniej. <\/span><\/p>\n

Wszystkie te czynniki po\u0142\u0105czone z przedsi\u0119biorczo\u015bci\u0105 wielonarodowej spo\u0142eczno\u015bci miasta przyczyni\u0142y si\u0119 wkr\u00f3tce do tego, i\u017c \u0141\u00f3d\u017a okre\u015blano mianem \u201epolskiego Manchesteru\u201d. Fabryki Izraela Pozna\u0144skiego, Markusa Silbersteina, Szaji Rozenblatta, Salo Budzynera, Oskara Kona oraz Borysa i Nauma Ejtingon\u00f3w nale\u017ca\u0142y do najwi\u0119kszych. Rozw\u00f3j wytw\u00f3rczo\u015bci nak\u0142adczej, akumulacja kupieckich kapita\u0142\u00f3w, tanie kredyty oraz obr\u00f3t wekslami budowa\u0142y fundament pomy\u015blno\u015bci gospodarczej miasta.<\/span><\/p>\n

Istotn\u0105 rol\u0119 odegrali \u017bydzi-litwacy, kt\u00f3rzy przybywali do Kr\u00f3lestwa Polskiego (g\u0142\u00f3wnie do Warszawy i \u0141odzi) ze znajomo\u015bci\u0105 rynk\u00f3w rosyjskich i wschodnich. To przyczyni\u0142o si\u0119 do zmonopolizowania przez nich niemal ca\u0142ego handlu. Dzi\u0119ki nim rynki zbytu rozszerzy\u0142y si\u0119 na Kaukaz, Persj\u0119 i Chiny. Pod koniec XIX w. handel taki organizowali Meir Bejlin, Mordechaj Helman i bracia Ruper. Litwacy mieli w \u0141odzi w\u0142asne b\u00f3\u017cnice i odr\u0119bne \u017cycie kulturalne. Do \u0142\u00f3dzkiego konglomeratu wielonarodowo\u015bciowego do\u0142\u0105czyli, ju\u017c w Polsce niepodleg\u0142ej, tak\u017ce Galicjanie, kt\u00f3rzy odegrali istotn\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu kulturalnym miasta.<\/span><\/p>\n

Wa\u017cn\u0105 role odgrywa\u0142y tak\u017ce firmy specjalizuj\u0105ce si\u0119 w dostarczaniu surowca dla przedsi\u0119biorstw. W 1913 r. po\u015br\u00f3d 20 takich firm ponad po\u0142owa nale\u017ca\u0142a do \u0142\u00f3dzkich \u017byd\u00f3w: firma Eljasza Feinenbauma \u2013 ul. W\u00f3lcza\u0144ska; firma Finkelsteina i Heimana \u2013 ul. Przejazd; firma Goldberga i Litauera \u2013 ul. Zachodnia; firma A. Hamburgera \u2013 ul. Pa\u0144ska; firma M. Kaleckiego \u2013 ul. Widzewska; firma S. Kutnitzkiego i sp\u00f3\u0142ka \u2013 ul. Cegielniana; firma Leopolda Landaua \u2013 ul. Piotrkowska; firma L. Mendelshona i sp\u00f3\u0142ka \u2013 ul. Zachodnia; firma A. Oppenheima \u2013 ul. Widzewska oraz firma Leona Rappaporta i sp\u00f3\u0142ka \u2013 ul. Po\u0142udniowa[1.3]<\/a>. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y domy agenturowe firm handlowych. Tak\u017ce one w wi\u0119kszo\u015bci nale\u017ca\u0142y do \u017byd\u00f3w. Ponadto \u017bydzi byli w\u0142a\u015bcicielami wi\u0119kszo\u015bci sklep\u00f3w i magazyn\u00f3w z wyrobami w\u0142\u00f3kienniczymi \u2013 oko\u0142o 60%. Ponad 50% sklep\u00f3w papierniczych i technicznych nale\u017ca\u0142o do \u017byd\u00f3w. Po\u015br\u00f3d najwa\u017cniejszych sklep\u00f3w i sk\u0142ad\u00f3w nale\u017c\u0105cych do \u017byd\u00f3w w 1913 r., wymieni\u0107 warto:<\/span><\/p>\n