{"id":85425,"date":"2021-04-22T17:09:49","date_gmt":"2021-04-22T15:09:49","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=85425"},"modified":"2021-04-22T08:34:24","modified_gmt":"2021-04-22T06:34:24","slug":"29-09-51","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=85425","title":{"rendered":"Kana\u0142 na aryjsk\u0105 stron\u0119, czyli zwyci\u0119stwo Kazika Ratajzera"},"content":{"rendered":"

Szymon Ratajzer\/Symcha Rotem z lewej (ARCHIWUM PRYWATNE)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Kana\u0142 na aryjsk\u0105 stron\u0119, czyli zwyci\u0119stwo Kazika Ratajzera<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Pawe\u0142 Smole\u0144ski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Kazik Ratajzer, w\u00f3wczas 17-letni \u017co\u0142nierz \u017bydowskiej Organizacji Bojowej, wyprowadzi\u0142 z getta oko\u0142o 40 towarzyszy broni z \u017bOB. Marek Edelman powie potem, \u017ce przez te kilka majowych dni 1943 r. Kazik Ratajzer zrobi\u0142 wi\u0119cej, ni\u017c znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi dokona przez ca\u0142e \u017cycie.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/h4>\n

Marek Edelman poprosi\u0142: \u201eKazik, p\u00f3jdziesz?\u201d. By\u0142 dow\u00f3dc\u0105, ale wtedy nie wydawa\u0142o si\u0119 rozkaz\u00f3w, nawet 17-letnim \u0142epkom. Pytanie pad\u0142o pod wiecz\u00f3r 30 kwietnia 1943 r., jedenastego dnia powstania w getcie.<\/span><\/p>\n

Po aryjskiej stronie mia\u0142 czeka\u0107 Antek Cukierman, jeden z przyw\u00f3dc\u00f3w \u017bOB – wygl\u0105d polskiego szlachcica, dlatego po stronie aryjskiej, akcent i s\u0142ownictwo jak ze sztetla – z planem ewakuacji.<\/span><\/p>\n

Kazik Ratajzer razem z Zygmuntem Frydrychem znajduj\u0105 tunel pod Bonifratersk\u0105. Mo\u017ce przed powstaniem s\u0142u\u017cy\u0142 do szmuglowania \u017cywno\u015bci, a mo\u017ce wykopali go \u017co\u0142nierze \u017bydowskiego Zwi\u0105zku Wojskowego. Nie wiedz\u0105, dok\u0105d prowadzi. Nie wiedz\u0105, co zastan\u0105 za murem getta i co zorganizowa\u0142 Cukierman. W gruncie rzeczy nie wiedz\u0105, gdzie maj\u0105 i\u015b\u0107 i o co prosi\u0107. Bez dokument\u00f3w, bez jedzenia, g\u0142odni, wymordowani.<\/span><\/p>\n

\n

O \u015bwicie spotkaj\u0105 dozorc\u0119 na polskim podw\u00f3rku. Kazik powie, \u017ce s\u0105 szmuglerami, \u017ce powstanie zaskoczy\u0142o ich po \u017cydowskiej stronie. Dozorca poka\u017ce im k\u0105t podw\u00f3rka, gdzie le\u017c\u0105 cia\u0142a zabitych \u017byd\u00f3w. Trudno o gorsz\u0105 wr\u00f3\u017cb\u0119.<\/span><\/p>\n

Noc\u0105 z 30 kwietnia na 1 maja Kazik Ratajzer przekroczy\u0142 granic\u0119 getta, by znale\u017a\u0107 spos\u00f3b ucieczki dla ostatnich walcz\u0105cych powsta\u0144c\u00f3w. Nie mia\u0142o prawa si\u0119 uda\u0107.<\/span><\/p>\n

Zawadiaka z Czerniakowa<\/strong><\/h4>\n

To by\u0142o jedyne zwyci\u0119stwo w powstaniu w getcie warszawskim. Przynajmniej tak m\u00f3wi\u0142 Marek Edelman, jeden z komendant\u00f3w \u017bOB, w getcie do ostatnich chwil walk. To bardzo surowa ocena, gdy\u017c jak si\u0119 zdaje, samo powstanie by\u0142o ju\u017c zwyci\u0119stwem.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli jednak zgodzimy si\u0119 z opini\u0105 Edelmana, wiedzmy, \u017ce autorem triumfu by\u0142 Kazik Ratajzer (w Izraelu nazywa\u0142 si\u0119 Simcha Rotem i mieszka\u0142 w Jerozolimie), ch\u0142opak z warszawskiego Czerniakowa (chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce w\u00f3wczas raczej ch\u0142opaczek, ale czy wolno m\u00f3wi\u0107 tak o bohaterze?).<\/span><\/p>\n

Naprawd\u0119 ma na imi\u0119 Szymon. Kazik to pseudonim z konspiracji. Przed wojn\u0105 ulicznik i \u0142obuziak, mimo \u017ce z dobrej, bogobojnej rodziny. Ojciec by\u0142 chasydem, matka – jasnow\u0142osa, niebieskooka, w\u0142adaj\u0105ca polszczyzn\u0105 woln\u0105 od \u017cydowskiej sk\u0142adni i akcentu. Mieli sklep chemiczny z myd\u0142em i spirytusem przemys\u0142owym w kamienicy na Podchor\u0105\u017cych.<\/span><\/p>\n

Zawadiaka, warszawska gwara, nosi si\u0119 jak ma\u0142oletni apasz ze sto\u0142ecznego przedmie\u015bcia. A nade wszystko ma tak zwany \u201edobry aryjski wygl\u0105d\u201d – w okupacyjnej Warszawie dla \u017byda najwi\u0119kszy kapita\u0142. No i urodzi\u0142 si\u0119 pod szcz\u0119\u015bliw\u0105 gwiazd\u0105, bo w misji, kt\u00f3rej si\u0119 podj\u0105\u0142, szcz\u0119\u015bcie by\u0142o tak samo potrzebne jak tupet, brawura, odwaga.<\/span><\/p>\n

Kazik Ratajzer podczas okupacji<\/em><\/span><\/p>\n

Kazik Ratajzer, w\u00f3wczas 17-letni \u017co\u0142nierz \u017bydowskiej Organizacji Bojowej, wyprowadzi\u0142 z getta oko\u0142o 40 towarzyszy broni z \u017bOB. Nie zapami\u0119ta\u0142 nazwisk wszystkich. By\u0142 10 maja 1943 r., w\u0142az do kana\u0142\u00f3w na ulicy Prostej, gdzie dzisiaj stoi pomnik, a w\u00f3wczas, nieco ponad sto metr\u00f3w dalej, by\u0142 niemiecki posterunek. Powstanie trwa\u0142o ju\u017c trzy tygodnie, od poranka 19 kwietnia. Niemcy zd\u0105\u017cyli zmieni\u0107 dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105 w morze gruz\u00f3w, p\u0142omieni i cmentarz kilkudziesi\u0119ciu tysi\u0119cy ludzi, kt\u00f3rzy uchronili si\u0119 przed wcze\u015bniejszymi wyw\u00f3zkami do kom\u00f3r Treblinki.<\/span><\/p>\n

Bi\u0107 si\u0119 i uciec<\/strong><\/h4>\n

Marek Edelman nazwa\u0142 te\u017c powstanie w getcie warszawskim najbardziej polskim ze wszystkich polskich powsta\u0144. Gdyby powsta\u0144cy nie czytali Mickiewicza i S\u0142owackiego, pewnie by tego nie zrobili. Bo – m\u00f3wi\u0142 Edelman – polscy \u017bydzi odegrali wielk\u0105 rol\u0119 w walkach wolno\u015bciowych o Polsk\u0119. To by\u0142o pierwsze polskie powstanie podczas II wojny.<\/span><\/p>\n

Bez szans na cokolwiek, nie m\u00f3wi\u0105c o zwyci\u0119stwie. Bez broni – bojownicy \u017bOB mieli kilkadziesi\u0105t pistolet\u00f3w i granat\u00f3w dostarczonych przez polskie podziemie, troch\u0119 w\u0142asnej broni, butelki z benzyn\u0105, karabin maszynowy kupiony na czarnym rynku, a do niego 25 naboi. Gar\u015b\u0107 m\u0142odych ludzi, a mi\u0119dzy nimi nikogo, kto m\u00f3g\u0142by wykaza\u0107 si\u0119 jakimkolwiek powa\u017cnym wojskowym przygotowaniem, postanowi\u0142a walczy\u0107. Po prostu.<\/span><\/p>\n

\n

M\u00f3wiono potem, \u017ce walczyli o honor. Jaki honor? Co uw\u0142acza zagazowanej ofierze Treblinki, \u017ce musi ten honor odzyska\u0107?<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

O godno\u015b\u0107? Godno\u015bci pozbawili si\u0119 ci, kt\u00f3rzy organizowali Zag\u0142ad\u0119, uczestniczyli i pomagali w niej.<\/span><\/p>\n

Ci m\u0142odzi ludzie chcieli zabija\u0107 Niemc\u00f3w. Czasami im si\u0119 udawa\u0142o. No i – jak m\u00f3wi Kazik – nie chcieli dusi\u0107 si\u0119 w komorach gazowych. Ka\u017cdy inny los by\u0142 po prostu lepszy. Nie wiem, jak Kazik Ratajzer m\u00f3g\u0142 to zmierzy\u0107, ale wiem, \u017ce m\u00f3g\u0142.<\/span><\/p>\n

Walczyli wi\u0119c, bo walczyli. Wystarczy. Wiele lat po wojnie Kazik spiera\u0142 si\u0119 z Edelmanem, czy komendanci \u017bOB – Mordechaj Anielewicz, kt\u00f3rego Kazik pozna\u0142 jeszcze przed wojn\u0105, i w\u0142a\u015bnie Edelman – wyznaczyli powstaniu jaki\u015b inny cel poza walk\u0105. Edelman m\u00f3wi\u0142, \u017ce by\u0142a to nadzieja, gdy\u017c bez nadziei nie mo\u017cna si\u0119 bi\u0107. Kazik nie zgadza\u0142 si\u0119, bo jego zdaniem nie pokazano bojowcom dr\u00f3g odwrotu.<\/span><\/p>\n

Przecie\u017c na zdrowy rozum nie by\u0142o w\u00f3wczas ani nadziei, ani szlak\u00f3w ucieczki na aryjsk\u0105 stron\u0119. Kazik – mo\u017ce dlatego, \u017ce m\u0142odziak – mia\u0142 w g\u0142owie jedno i drugie.<\/span><\/p>\n

W getcie i po aryjskiej stronie<\/strong><\/h4>\n

Wrzesie\u0144 1939 r. Ratajzer (u\u017cywa\u0142 jeszcze nadanego przy urodzeniu imienia Szymek) sp\u0119dzi\u0142 na oszcz\u0119dzanym przez bombardowania Czerniakowie. Do czasu. Tu\u017c po \u015bwi\u0119cie Jom Kipur, gdy obowi\u0105zuj\u0105 post i pokuta za grzechy, na dom Kazika spadaj\u0105 dwie p\u00f3\u0142tonowe bomby. Gin\u0105 dziadkowie, wujek, kuzynka i m\u0142odszy brat Izrael. Kazik sam wygrzebuje si\u0119 spod gruz\u00f3w, ca\u0142y w pyle, zap\u0142akany i ubabrany krwi\u0105 – nie pozna go najbli\u017csza rodzina. Kiedy wreszcie trafi do szpitala, b\u0119dzie zbyt p\u00f3\u017ano, by wyci\u0105gn\u0105\u0107 mu wszystkie od\u0142amki. Ma 14 lat.<\/span><\/p>\n

Do getta zagnaj\u0105 go dopiero w 1942 r. z gospodarstwa rolnego na Czerniakowie. Zamieszkaj\u0105 oni w piwnicznej klitce przy Mi\u0142ej (albo \u015awi\u0119tojerskiej, kto to zapami\u0119ta?); n\u0119dzne to, ale inni maj\u0105 gorzej.<\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105 to bodaj najgorszy rok wojny. Hitler oblega Stalingrad, jego wojska zdobywaj\u0105 wielkie po\u0142acie Afryki P\u00f3\u0142nocnej i wtargn\u0119\u0142y do Egiptu. Pary\u017c jest rozta\u0144czon\u0105 metropoli\u0105, gdzie niemieccy \u017co\u0142nierze mog\u0105 si\u0119 \u015bwietnie zabawi\u0107. Tysi\u0105ce mieszka\u0144c\u00f3w getta wys\u0142ano ju\u017c do Treblinki.<\/span><\/p>\n

\n

Kazik cz\u0119sto wychodzi na aryjsk\u0105 stron\u0119. Boi si\u0119, ale z g\u0142odu mo\u017cna powa\u017cy\u0107 si\u0119 na ka\u017cde ryzyko.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Bo cho\u0107 obrazy z getta pl\u0105cz\u0105 si\u0119 w jego wspomnieniach – pami\u0119ta g\u0142\u00f3d ponad ludzk\u0105 wyobra\u017ani\u0119, spuchni\u0119te trupy le\u017c\u0105ce na ulicach, ludzi oszala\u0142ych, bo nie jedli od wielu dni, do tego terror, codzienne strzelaniny. No i niewiarygodny smr\u00f3d.<\/span><\/p>\n

Jedzenie trzeba wy\u017cebra\u0107 lub wymieni\u0107 na co\u015b, co zosta\u0142o sprzed wojny, np. koszul\u0119. Trzeba uwa\u017ca\u0107 przy przechodzeniu za mur, a po aryjskiej stronie – mie\u0107 oczy wok\u00f3\u0142 g\u0142owy, wypatrywa\u0107 szmalcownik\u00f3w wystaj\u0105cych w miejscach, gdzie mo\u017cna spodziewa\u0107 si\u0119 \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Kazika ratuje blond czupryna i warszawska gwara, a czasem zwyczajna przyzwoito\u015b\u0107. Ju\u017c dzia\u0142a\u0142 w konspiracji, gdy zagada\u0142 do pewnego granatowego policjanta; nie ma poj\u0119cia, dlaczego uzna\u0142, \u017ce od niego uzyska pomoc.<\/span><\/p>\n

Koledzy m\u00f3wili potem: – Zwariowa\u0142e\u015b, wygubisz wszystkich.<\/span><\/p>\n

Ale Ratajzer si\u0119 nie pomyli\u0142. Mia\u0142 szcz\u0119\u015bcie, cho\u0107 wok\u00f3\u0142 trwa\u0142o piek\u0142o. Przyda\u0142o mu si\u0119, gdy wybuch\u0142o powstanie. P\u00f3\u017aniej zreszt\u0105 te\u017c.<\/span><\/p>\n

\u0141atwo \u0142apie kontakt z \u017cydowsk\u0105 konspiracj\u0105 – jeszcze przed wojn\u0105 pozna\u0142 m\u0142odych, bardzo lewicuj\u0105cych syjonist\u00f3w marz\u0105cych o pa\u0144stwie w Palestynie. By\u0142 mi\u0119dzy nimi Mordka Anielewicz, starszy o kilka lat, ale w\u00f3wczas wydawa\u0142 si\u0119 doros\u0142ym m\u0119\u017cczyzn\u0105. Do syjonist\u00f3w rych\u0142o do\u0142\u0105czyli socjali\u015bci z Bundu. Tylko narodowa prawica trzyma\u0142a si\u0119 na uboczu, wola\u0142a stworzy\u0107 w\u0142asn\u0105 organizacj\u0119, \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy. Wszyscy zgin\u0119li, ostatni poza murami getta wydani przez szmalcownik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Mordechaj Anielewicz Fot. Yadwashem.org<\/em><\/span><\/p>\n

– Sta\u0142 si\u0119 cud mo\u017cliwy raz na tysi\u0105c lat – opowiada\u0142 po latach. – Ludzie r\u00f3\u017cni od siebie jak dzie\u0144 i noc stan\u0119li w jednym szeregu. Mo\u017ce dlatego, \u017ce wszyscy byli bardzo m\u0142odzi. A mo\u017ce by\u0142o im wszystko jedno, z kim trzymaj\u0105, bo wiedzieli, przeciwko komu walczy\u0107. Zreszt\u0105 jakie to ma znaczenie?<\/span><\/p>\n

Przed nami \u017cycie do rana<\/strong><\/h4>\n

18 stycznia 1943 r. \u017bOB po raz pierwszy strzela do zaskoczonych Niemc\u00f3w. Konspiratorzy potrzebuj\u0105 pieni\u0119dzy na bro\u0144, wi\u0119c rabuj\u0105 bogatych mieszka\u0144c\u00f3w getta. Przydaje si\u0119 s\u0142owia\u0144ski wygl\u0105d Kazika udaj\u0105cego cz\u0142onka polskiego podziemia wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cego z \u017bOB, bo wiadomo, \u017ce wielu Polak\u00f3w z \u017bydami nie \u017cartuje. Bojowcy organizuj\u0105 zamachy na konfident\u00f3w i szefa \u017cydowskiej policji J\u00f3zefa Szery\u0144skiego. Uwalniaj\u0105 wi\u0119\u017ani\u00f3w aresztowanych przez \u017cydowskich policjant\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Kazik jest w oddziale Henocha Gutmana. Mieszkaj\u0105 razem, razem \u015bpi\u0105 i jedz\u0105, je\u015bli jest co. Poznaje tam Debor\u0119, \u015bliczn\u0105 dziewczyn\u0119 z Wo\u0142ynia. Debora zginie, by\u0107 mo\u017ce w bunkrze \u017bOB na Franciszka\u0144skiej. Gdy pod koniec powstania Niemcy otocz\u0105 bunkier, b\u0119dzie pociesza\u0107 przyjaci\u00f3\u0142: – Przed nami jeszcze ca\u0142a noc. Przed nami \u017cycie do rana…<\/span><\/p>\n

Ratajzer namawia rodzic\u00f3w, by wyszli z getta. Nie chc\u0105, lecz w ko\u0144cu ulegn\u0105. Kazik odwozi ich do podwarszawskich Siekierek, pod\u00f3wczas wsi. Sam wraca do getta.<\/span><\/p>\n

Rodzice prze\u017cyj\u0105 wojn\u0119, podobnie jak siostra, Raja. Starsza Dora (ma 12 lat) tu\u017c przed powstaniem przychodzi do getta, \u017ceby zobaczy\u0107 starszego brata. Nie wiadomo, co si\u0119 z ni\u0105 sta\u0142o.<\/span><\/p>\n

Bitwa, kt\u00f3ra jest ucieczk\u0105<\/strong><\/h4>\n

Po po\u0142udniu 19 kwietnia Kazik trzyma wart\u0119. Daleko, na ulicy Nalewki, widzi Niemc\u00f3w stoj\u0105cych w kolumnach mi\u0119dzy samochodami pancernymi. Ma pistolet Vis i granat. Cichnie strzelanina w centralnym getcie. Niemiecki samoch\u00f3d z megafonem jad\u0105cy Wa\u0142ow\u0105 og\u0142asza, \u017ce nie b\u0119dzie wyw\u00f3zki. Kurierzy z centralnego getta przynosz\u0105 informacje, \u017ce te strza\u0142y to pocz\u0105tek powstania.<\/span><\/p>\n

\u017bydowscy rabini – brzmia\u0142 niemiecki podpis pod tym zdj\u0119ciem zamieszczonym w raporcie Stroopa Fot. AP<\/em><\/span><\/p>\n

Nast\u0119pnego dnia o \u015bwitaniu kolumna SS wje\u017cd\u017ca do getta przez bram\u0119 przy Wa\u0142owej. Powsta\u0144cy odpalaj\u0105 min\u0119. Niemcy uciekaj\u0105. Nie ma ich w getcie.<\/span><\/p>\n

Gdy wracaj\u0105, maj\u0105 ju\u017c now\u0105 taktyk\u0119 – burz\u0105 kamienic\u0119 po kamienicy, by pod gruzami zgin\u0119\u0142o jak najwi\u0119cej \u017byd\u00f3w, a ruiny wypalaj\u0105 miotaczami ognia. Ogie\u0144 trawi wszystko, nie ma czym oddycha\u0107, tylko czasami sw\u0105d spalenizny przebija si\u0119 przez zapach palonych ludzkich cia\u0142. Jest tak gor\u0105co, \u017ce ka\u0142u\u017ce zamieniaj\u0105 si\u0119 w paruj\u0105ce plamy. Powsta\u0144cy owijaj\u0105 g\u0142owy mokrymi \u015bcierkami, nosz\u0105 zmoczone ubrania. S\u0105 g\u0142odni, umordowani, nie maj\u0105 co pi\u0107. Ulicami ciek\u0142y asfalt p\u0142ynie niczym woda w wiosennych strumykach. Walcz\u0105.<\/span><\/p>\n

Raz wpadli przez strawiony ogniem strop do g\u0142\u0119bokiej piwnicy. Jakby wskoczyli w ha\u0142dy ciep\u0142ego bia\u0142ego \u015bniegu. To by\u0142 popi\u00f3\u0142 z ludzkich cia\u0142, gdzieniegdzie wala\u0142y si\u0119 niedopalone szcz\u0105tki. W k\u0105cie sta\u0142a beczka sztucznego miodu. Jedli, rzygali, jedli. Zn\u00f3w mieli troch\u0119 si\u0142.<\/span><\/p>\n

To powstanie nie wygl\u0105da\u0142o jak bitwa. Raczej jak ci\u0105g\u0142a ucieczka z jednej piwnicy do drugiej, \u017ceby doczeka\u0107 nast\u0119pnej godziny.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

A po drodze zaczai\u0107 si\u0119, wypatrzy\u0107 Niemc\u00f3w, zanim oni wypatrz\u0105, strzeli\u0107 z nadziej\u0105, \u017ce si\u0119 zabije.<\/span><\/p>\n

Niemowl\u0119 le\u017c\u0105ce na stercie trup\u00f3w. P\u0142acze, ale przecie\u017c nie mo\u017cna go zabra\u0107. Droga wolna, a\u017c do nast\u0119pnej kamienicy. Jutro mo\u017ce te\u017c b\u0119dzie dzie\u0144.<\/span><\/p>\n

Nikt nie mo\u017ce pom\u00f3c?<\/strong><\/h4>\n

Gdy rankiem 1 maja Kazik i Zygmunt wyjd\u0105 z podw\u00f3rka kamienicy przy Bonifraterskiej, wnet natkn\u0105 si\u0119 na grup\u0119 szmalcownik\u00f3w, kt\u00f3rych nie zwodzi dobry wygl\u0105d Kazika. Ale akurat przeje\u017cd\u017ca ci\u0119\u017car\u00f3wka, wi\u0119c czepiaj\u0105 si\u0119 paki i zn\u00f3w si\u0119 udaje. Docieraj\u0105 na Wol\u0119; w konspiracyjnym mieszkaniu si\u00f3str W\u0105chalskich (dzia\u0142aczek Polskiej Partii Socjalistycznej i podziemia) na ul. Krzy\u017canowskiego czekaj\u0105 na Cukiermana.<\/span><\/p>\n

Opowie\u015bci z getta i z powstania s\u0105 tak przera\u017caj\u0105ce, \u017ce \u0142\u0105czniczka Cukiermana nast\u0119pnego dnia pope\u0142ni samob\u00f3jstwo. Okazuje si\u0119, \u017ce po aryjskiej stronie nic nie jest przygotowane do ewentualnej ucieczki, bo po prostu przygotowane by\u0107 nie mog\u0142o – po przypadkowej wpadce Armia Krajowa zrywa kontakty z \u017bOB ze wzgl\u0119d\u00f3w bezpiecze\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Antek chce wraca\u0107 do getta. Kazik t\u0142umaczy, \u017ce to samob\u00f3jstwo, a jego wys\u0142ano po \u017cycie. K\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119, Cukierman wpada w depresj\u0119<\/a>. Ratajzer miota si\u0119 po warszawskich ulicach, szuka pomocy, ale przecie\u017c nikt pom\u00f3c nie mo\u017ce.<\/span><\/p>\n

Cywia Lubetkin (1914-78) i jej m\u0105\u017c “Antek” Cukierman (1915-81) pochodzili z Kres\u00f3w – ona przysz\u0142a na \u015bwiat w Byteniu, kt\u00f3ry w II RP znajdowa\u0142 si\u0119 w wojew\u00f3dztwie nowogr\u00f3dzkim, on – w Wilnie. Oboje byli dzia\u0142aczami syjonistycznymi. Na pocz\u0105tku wojny znowu znale\u017ali si\u0119 na wschodzie Polski i spod okupacji radzieckiej przedostali si\u0119 do Warszawy, gdzie w getcie wsp\u00f3\u0142tworzyli konspiracj\u0119. Lubetkin walczy\u0142a w powstaniu i 10 maja 1943 r. wraz z Markiem Edelmanem i innymi bojowcami wysz\u0142a kana\u0142ami na stron\u0119 aryjsk\u0105 wyprowadzona przez “Kazika” Ratajzera. Cukierman, jako delegat \u017bOB, podczas powstania znajdowa\u0142 si\u0119 po stronie aryjskiej. Nieco ponad rok p\u00f3\u017aniej oboje walczyli w powstaniu warszawskim w szeregach AL. Po pogromie kieleckim wyjechali do Palestyny. Fot. Sergiusz Pczek \/ AG<\/em><\/span><\/p>\n

\u017bOB ma kontakty z komunistami. Kazik przypadkiem spotyka na Zielnej Franciszka J\u00f3\u017awiaka ps. \u201eWitold\u201d z Gwardii Ludowej. J\u00f3\u017awiak kontaktuje go z \u201eKrzaczkiem\u201d – W\u0142adys\u0142awem Gaikiem (zginie p\u00f3\u017aniej zastrzelony przez swoich, najpewniej za domnieman\u0105 zdrad\u0119). \u201eKrzaczek\u201d za\u0142atwia kontakt z \u201ekr\u00f3lem szmalcownik\u00f3w\u201d mieszkaj\u0105cym przy Prostej, tu\u017c obok muru getta i wej\u015bcia do kana\u0142u. \u201eKr\u00f3l\u201d daje si\u0119 zbajerowa\u0107 legend\u0105 o akcji AK; po \u017cydowskiej stronie zosta\u0142 polski oddzia\u0142 i teraz trzeba go wydosta\u0107. Za\u0142atwia dw\u00f3ch kanalarzy – przewodnik\u00f3w. Wchodz\u0105 pod ziemi\u0119 noc\u0105 z 8 na 9 maja.<\/span><\/p>\n

Kazik ma ze sob\u0105 butelk\u0119 w\u00f3dki i pistolet. Poi kanalarzy, a kiedy to nie wystarcza – straszy broni\u0105. Gdy w ciemno\u015bciach wychodzi z kana\u0142u, widzi tylko \u0142uny po\u017car\u00f3w i \u015bwiat\u0142a niemieckich reflektor\u00f3w przeczesuj\u0105cych teren.<\/span><\/p>\n

Kana\u0142ami na Prost\u0105<\/strong><\/h4>\n

W bunkrze przy Franciszka\u0144skiej nie ma nikogo. Gdzie\u015b w pobli\u017cu natyka si\u0119 na jakich\u015b ludzi. Nie maj\u0105 si\u0142, by i\u015b\u0107. M\u00f3wi\u0105 tylko, \u017ce by\u0142a bitwa i powsta\u0144cy polegli. Kazik s\u0142yszy samotny g\u0142os, a mo\u017ce to tylko omamy. Nie – znajduje kobiet\u0119 z po\u0142amanymi nogami. Nie mo\u017ce jej pom\u00f3c.<\/span><\/p>\n

B\u0142\u0105dzi po getcie kilka d\u0142ugich godzin. Jest sam mi\u0119dzy ruinami i zgliszczami. Szuka\u0142, ale nikogo nie znalaz\u0142. Zdaje mu si\u0119, \u017ce jest ostatnim warszawskim \u017bydem, mo\u017ce ostatnim \u017bydem na \u015bwiecie. Wr\u00f3ci\u0142 do getta, \u017ceby zgin\u0105\u0107 mi\u0119dzy trupami towarzyszy walki. Co\u015b w \u015brodku podpowiada mu, \u017ceby przysiad\u0142, odpocz\u0105\u0142, mo\u017ce si\u0119 zdrzemn\u0105\u0142. Ale inny g\u0142os nakazuje wraca\u0107 do kana\u0142u.<\/span><\/p>\n

Zn\u00f3w schodzi pod ziemi\u0119, s\u0142yszy jakie\u015b szepty. Mo\u017ce to Niemcy, mo\u017ce szum wpuszczonych gaz\u00f3w. Si\u0119ga po pistolet. Zza rogu kana\u0142u wychodzi na niego grupka Marka Edelmana, kilkadziesi\u0105t ludzkich cieni.<\/span><\/p>\n

Kazik pyta, czy jest mi\u0119dzy nimi Debora. Nie ma. Z bunkra na Franciszka\u0144skiej nikt nie prze\u017cy\u0142. W bunkrze na Mi\u0142ej, gdzie by\u0142 Mordechaj Anielewicz, powsta\u0144cy pope\u0142nili samob\u00f3jstwo. Ocala\u0142a gar\u015b\u0107 bojowc\u00f3w ze \u015awi\u0119tojerskiej.<\/span><\/p>\n

Zn\u00f3w id\u0105 kana\u0142ami. Staj\u0105 pod w\u0142azem przy Prostej. To bardzo niski kana\u0142, nie mo\u017cna wyprostowa\u0107 si\u0119, nie ma powietrza. Ratajzer nakazuje, by wszyscy trzymali si\u0119 jak najbli\u017cej w\u0142azu. Ponad nimi t\u0119tni \u017cycie warszawskiej ulicy.<\/span><\/p>\n

W bia\u0142y dzie\u0144, mi\u0119dzy przechodniami, Kazik wychodzi na zewn\u0105trz. Dociera do \u201ekr\u00f3la szmalcownik\u00f3w\u201d, myje si\u0119, zak\u0142ada czyste ubranie, wybiega na miasto organizowa\u0107 transport. Po po\u0142udniu zn\u00f3w jest nad w\u0142azem. Wpuszcza przez szpar\u0119 kartk\u0119, \u017ce na razie wszystko si\u0119 jako\u015b uk\u0142ada. Dostaje odpowied\u017a: bojowcy s\u0105 tak zmordowani, \u017ce ju\u017c chc\u0105 wyj\u015b\u0107. Wieczorem \u201eKrzaczek\u201d spu\u015bci im na d\u00f3\u0142 garnek kartoflanki.<\/span><\/p>\n

Powstanie w getcie warszawskim Instytut Pami\u0119ci Narodowej<\/em><\/span><\/p>\n

10 maja, tu\u017c po godzinie policyjnej, Kazik jest na Prostej. Czeka godzin\u0119, dwie, a\u017c wreszcie zjawia si\u0119 um\u00f3wiona ci\u0119\u017car\u00f3wka, tylko jedna (mia\u0142y by\u0107 dwie), niewielka (mia\u0142y by\u0107 du\u017ce). Kierowca boi si\u0119, prowadzi pod pistoletem. Dooko\u0142a przechodnie.<\/span><\/p>\n

Ratajzer stuka we w\u0142az. Pokrywa uchyla si\u0119 i na oczach ciekawskich z kana\u0142u wychodz\u0105 bojowcy. Wygl\u0105daj\u0105 jak zjawy, utyt\u0142ani nieczysto\u015bciami, \u015bmierdz\u0105, s\u0142aniaj\u0105 si\u0119 na nogach. Wchodz\u0105 na pak\u0119 ci\u0119\u017car\u00f3wki, k\u0142ad\u0105 jeden na drugiego. Jest mi\u0119dzy nimi Edelman. Milczy, bo to Kazik dowodzi akcj\u0105. Po latach Ratajzer powie, \u017ce milczenie dow\u00f3dcy by\u0142o najwi\u0119kszym wsparciem, jakie w\u00f3wczas m\u00f3g\u0142 dosta\u0107.<\/span><\/p>\n

T\u0142um nad w\u0142azem g\u0119stnieje, gada, komentuje.<\/span><\/p>\n

Zjawia si\u0119 granatowy policjant, przygl\u0105da si\u0119 chwil\u0119, a potem odchodzi w stron\u0119 niemieckiego posterunku. Podchodzi do niego Kazik: \u201eTo akcja polskiego podziemia. Lepiej dla pana b\u0119dzie, by nic pan nie widzia\u0142\u201d.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Mija p\u00f3\u0142 godziny, ju\u017c \u017cadna g\u0142owa nie wychyla si\u0119 z kana\u0142u. Kazik ka\u017ce odje\u017cd\u017ca\u0107, a wtedy Cywia Lubetkin krzyczy, \u017ce na dole zostali jeszcze ludzie: wys\u0142a\u0142a ich, by zebrali bojowc\u00f3w, kt\u00f3rzy nie mogli wytrzyma\u0107 \u015bcisku pod w\u0142azem.<\/span><\/p>\n

Ale nikt nie wychodzi. Ci\u0119\u017car\u00f3wka rusza. Niebawem dojad\u0105 do zagajnika w podwarszawskich \u0141omiankach.<\/span>**********************************************<\/p>\n

\"MarekMarek Edelman w Monte Carlo, 1946 rok<\/span> Fot. ARCH. MAREKA EDELMANA<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Czy zrobi\u0142em wszystko?<\/strong><\/h4>\n

Tam zn\u00f3w wybucha awantura mi\u0119dzy Cywi\u0105 a Kazikiem. Ratajzer widzi, \u017ce w grupie ocalonych brakuje kilku bojowc\u00f3w, mi\u0119dzy innymi Szlamka, najbli\u017cszego przyjaciela Kazika. Wrzeszcz\u0105 na siebie, wymachuj\u0105 pistoletami. Cywia m\u00f3wi, \u017ce w kana\u0142ach zostawili ludzi, a ona – komendantka – obieca\u0142a, \u017ce nikogo nie zostawi\u0105. Kazik wie, \u017ce gdyby nie odjechali, najpewniej wszyscy ju\u017c dawno by nie \u017cyli.<\/span><\/p>\n

Ale zastanawia\u0142 si\u0119 ca\u0142e lata, czy naprawd\u0119 zrobi\u0142 wszystko, co m\u00f3g\u0142. Mo\u017ce powinien poczeka\u0107 na drug\u0105 ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119 (cho\u0107 nie wie, czy przyjecha\u0142a)? Mo\u017ce zosta\u0107 przy w\u0142azie jeszcze kilka minut?<\/span><\/p>\n

Po kilku godzinach Kazik Ratajzer wraca do Warszawy. Przy placu Bankowym widzi zbiegowisko. To daleko od Prostej, ale ma z\u0142e przeczucia. Na chodniku le\u017c\u0105 trupy dw\u00f3ch znajomych. Ludzie gadaj\u0105, \u017ce \u017bydzi wychodzili z kana\u0142\u00f3w i Niemcy ich wystrzelali. A p\u00f3\u017aniej kto\u015b z t\u0142umu gapi\u00f3w wyda\u0142 Niemcom tych, kt\u00f3rzy pomagali \u017bydom.<\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug Edelmana przez te kilka majowych dni 1943 r. 17-letni Kazik Ratajzer zrobi\u0142 wi\u0119cej i pi\u0119kniej, ni\u017c znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi dokona przez ca\u0142e \u017cycie.<\/span><\/p>\n

\n

Korzysta\u0142em z tekstu \u201ePierwsze powstanie by\u0142o w getcie<\/strong>\u201d, Agnieszki i Alicji Maciejowskich, zamieszczonego w \u201eGazecie Wyborczej\u201d oraz ksi\u0105\u017cki \u201eBohater z cienia. Kazik Ratajzer<\/strong>\u201d Witolda Beresia i Krzysztofa Burnetki.<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Szymon Ratajzer\/Symcha Rotem z lewej (ARCHIWUM PRYWATNE) Kana\u0142 na aryjsk\u0105 stron\u0119, czyli zwyci\u0119stwo Kazika Ratajzera Pawe\u0142 Smole\u0144ski Kazik Ratajzer, w\u00f3wczas 17-letni \u017co\u0142nierz \u017bydowskiej Organizacji Bojowej, wyprowadzi\u0142 z getta oko\u0142o 40 towarzyszy broni z \u017bOB. Marek Edelman powie potem, \u017ce przez te kilka majowych dni 1943 r. Kazik Ratajzer zrobi\u0142 wi\u0119cej, ni\u017c znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi dokona […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85425"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=85425"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85425\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":85444,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85425\/revisions\/85444"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=85425"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=85425"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=85425"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}