{"id":85682,"date":"2021-05-02T17:09:25","date_gmt":"2021-05-02T15:09:25","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=85682"},"modified":"2021-05-02T07:53:19","modified_gmt":"2021-05-02T05:53:19","slug":"09-09-51","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=85682","title":{"rendered":"Rze\u017a Ormian. \u017beby zamordowa\u0107 p\u00f3\u0142tora miliona ludzi, potrzeba tysi\u0119cy innych"},"content":{"rendered":"

Rosyjscy \u017co\u0142nierze przy szcz\u0105tkach Ormian zamordowanych przez Turk\u00f3w w wiosce Sheyxalan w prowincji Mus na wschodzie kraju. (FOT. AFP\/EAST NEWS)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Rze\u017a Ormian. \u017beby zamordowa\u0107 p\u00f3\u0142tora miliona ludzi, potrzeba tysi\u0119cy innych<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Ma\u0142gorzata Nocu\u0144, Andrzej Brzeziecki<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Turcy zbudowali dla Ormian obozy na pustyni. Obawiali si\u0119, \u017ce gdy zaczn\u0105 ich zabija\u0107 na miejscu, mog\u0105 napotka\u0107 op\u00f3r, a cz\u0142owiek wyprowadzony w nieznane miejsce traci orientacj\u0119 i staje si\u0119 bardziej bezbronny.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

\u201eKa\u017cdego roku tego dnia wspominamy tych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w ludob\u00f3jstwie Ormian za czas\u00f3w imperium osma\u0144skiego, i ponownie zobowi\u0105zujemy si\u0119, by taka zbrodnia nie zdarzy\u0142a si\u0119 nigdy wi\u0119cej\u201d\u00a0<\/a><\/strong><\/span>– napisa\u0142 w sobot\u0119 prezydent Stan\u00f3w Zjednoczonych\u00a0Joe Biden<\/a>. Uznaj\u0105c oficjalnie rze\u017a Ormian za ludob\u00f3jstwo, Biden sko\u0144czy\u0142 z praktyk\u0105 poprzednik\u00f3w, kt\u00f3rzy unikali jasnej oceny wydarze\u0144 sprzed 106 lat, \u017ceby nie urazi\u0107 sojusznika i cz\u0142onka NATO.<\/span><\/p>\n

W 1987 r.\u00a0Parlament Europejski<\/strong><\/span><\/a>\u00a0uchwali\u0142 rezolucj\u0119, w kt\u00f3rej uzna\u0142 masakry Ormian za ludob\u00f3jstwo. Zawiera ona te\u017c zdanie m\u00f3wi\u0105ce, \u017ce nieuznawanie ludob\u00f3jstwa Ormian przez Turcj\u0119 \u201estanowi powa\u017cn\u0105 przeszkod\u0119 do rozpatrzenia jej kandydatury jako ewentualnego przysz\u0142ego cz\u0142onka Unii Europejskiej\u201d. Rezolucj\u0119 t\u0119 Parlament Europejski potwierdzi\u0142 w 2000 i 2002 r. A w 100-lecie masakry PE z\u0142o\u017cy\u0142 ho\u0142d ormia\u0144skim ofiarom ludob\u00f3jstwa i wezwa\u0142 Turcj\u0119 do rozliczenia si\u0119 z histori\u0105.<\/span><\/p>\n

24 kwietnia 1915 r. tureckie wojsko i policja wy\u0142apa\u0142y ok. 2 tys. mieszkaj\u0105cych w Stambule Ormian. Niemal wszyscy zostali natychmiast zamordowani. Ten dzie\u0144 uwa\u017cany jest za pocz\u0105tek ludob\u00f3jstwa mniejszo\u015bci ormia\u0144skiej, kt\u00f3re w ci\u0105gu nast\u0119pnego roku mog\u0142o poch\u0142on\u0105\u0107 nawet 1,5 mln ofiar.<\/span><\/p>\n

Do dzi\u015b tamta tragedia dzieli oba narody, poniewa\u017c tureccy politycy i naukowcy twierdz\u0105, \u017ce \u017cadnego ludob\u00f3jstwa Ormian nie by\u0142o. Wersja turecka brzmi nast\u0119puj\u0105co: po wybuchu I wojny \u015bwiatowej, w kt\u00f3rej Turcja stan\u0119\u0142a po stronie pa\u0144stw centralnych, sprzyjaj\u0105cy entencie Ormianie zamierzali wywo\u0142a\u0107 powstanie antytureckie. Deportacje z rejon\u00f3w walk armii tureckiej z rosyjsk\u0105 sta\u0142y si\u0119 wi\u0119c konieczno\u015bci\u0105 i na tym tle dosz\u0142o do otwartej wojny turecko-ormia\u0144skiej. Masakry podczas deportacji nie by\u0142y efektem decyzji rz\u0105dowych, lecz fatalnej organizacji spowodowanej chaosem wojennym oraz z\u0142\u0105 wol\u0105 dow\u00f3dc\u00f3w polowych.<\/span><\/p>\n

\u015awiat nie przyjmuje tej wersji.<\/span><\/p>\n

Rozmowa z Surenem Manukjanem<\/strong><\/h4>\n

Suren Manukjan jest historykiem, zast\u0119pc\u0105 dyrektora Muzeum Ludob\u00f3jstwa w Erywaniu, wyk\u0142adowc\u0105 w Pa\u0144stwowym Uniwersytecie w Erywaniu.<\/i><\/p>\n

Andrzej Brzeziecki, Ma\u0142gorzata Nocu\u0144: Jak na pocz\u0105tku XX stulecia wygl\u0105da\u0142a sytuacja Ormian w imperium osma\u0144skim?<\/strong><\/p>\n

Suren Manukjan: Na terenach Armenii Zachodniej, kt\u00f3re od XVII w. znajdowa\u0142y si\u0119 pod w\u0142adz\u0105 Turk\u00f3w, \u017cy\u0142o ok. 2 mln Ormian. Najwi\u0119cej w sze\u015bciu wilajetach [prowincjach] na wschodzie imperium, ale wielu – g\u0142\u00f3wnie inteligencja: lekarze, wyk\u0142adowcy, dziennikarze i politycy – mieszka\u0142o tak\u017ce w Konstantynopolu. Ormianie cieszyli si\u0119 autonomi\u0105 kulturaln\u0105 i edukacyjn\u0105, ale zostali pozbawieni praw politycznych. Zreszt\u0105 Turcy nie uwa\u017cali ich za nar\u00f3d, tylko za chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 wyznaniow\u0105, i z tego powodu w\u015br\u00f3d innych mniejszo\u015bci znajdowali si\u0119 w szczeg\u00f3lnie trudnym po\u0142o\u017ceniu. Jako niemuzu\u0142manie zostali pozbawieni wielu praw obywatelskich, nie mogli np. wyst\u0119powa\u0107 jako \u015bwiadkowie w s\u0105dach, wi\u0119c przest\u0119pcy, kt\u00f3rych ofiar\u0105 padali, cz\u0119sto unikali kary. Turcy uwa\u017cali Ormian za agent\u00f3w Rosji i Zachodu. Panowa\u0142o powszechne przekonanie, \u017ce przy ich pomocy mocarstwa, a szczeg\u00f3lnie Wielka Brytania, ingeruj\u0105 w sprawy imperium otoma\u0144skiego. Turk\u00f3w dra\u017cni\u0142a te\u017c odr\u0119bno\u015b\u0107 kulturowa Ormian – inny spos\u00f3b ubierania si\u0119 i europejski styl \u017cycia pozwalaj\u0105cy np. kobietom na zdobywanie wykszta\u0142cenia.<\/span><\/p>\n

A mimo to Ormianie liczyli si\u0119 w tureckiej gospodarce.<\/strong><\/h4>\n

– W pa\u0144stwie tureckim z przyczyn religijnych przez dziesi\u0119ciolecia niekt\u00f3re zawody przeznaczone by\u0142y niewiernym – tak dzia\u0142o si\u0119 np. z bankowo\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 przej\u0119li \u017bydzi i Ormianie. Ci ostatni wesp\u00f3\u0142 z Grekami kontrolowali tak\u017ce handel zagraniczny. Nacje te, w odr\u00f3\u017cnieniu od Turk\u00f3w, mia\u0142y kontakty w ca\u0142ej Europie. W efekcie Ormianie, nar\u00f3d bez praw politycznych i obywatelskich, mieli du\u017cy wp\u0142ywy na \u017cycie gospodarcze kraju.<\/span><\/p>\n

Sytuacja Ormian nie by\u0142a \u0142atwa, ale nic nie zapowiada\u0142o p\u00f3\u017aniejszego dramatu.<\/strong><\/h4>\n

– Zacz\u0119\u0142a si\u0119 zmienia\u0107 na gorsze, kiedy w latach 1877-78 Turcja przegra\u0142a wojn\u0119 z Rosj\u0105, a ko\u0144cz\u0105cy j\u0105 pok\u00f3j w San Stefano oznacza\u0142 oderwanie od imperium teren\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 w Europie [niepodleg\u0142o\u015b\u0107 uzyska\u0142y wtedy Bu\u0142garia, Rumunia, Serbia i Czarnog\u00f3ra]. Turcy obawiali si\u0119, \u017ce teraz i Ormianie upomn\u0105 si\u0119 o swoje pa\u0144stwo. Propaganda zacz\u0119\u0142a umiej\u0119tnie podnosi\u0107 kwesti\u0119 zagro\u017cenia, pada\u0142y oskar\u017cenia o terroryzm i sprzyjanie Rosji, co zaowocowa\u0142o masakrami w latach 1894-96, za rz\u0105d\u00f3w su\u0142tana Abdulhamida II, zwanego potem “krwawym”. W\u0142adca ten by\u0142 gor\u0105cym zwolennikiem nawracania Ormian na islam i stosowania krwawych prze\u015bladowa\u0144 w przypadku odmowy. W latach 1894-96 w kilkudziesi\u0119ciu miastach, m.in. w Sasan, Wan, Erzurum, ale tak\u017ce w g\u0142\u0119bi kraju – cho\u0107by w Konstantynopolu [nazwa Stambu\u0142 upowszechni\u0142a si\u0119 dopiero w latach 30. XX stulecia] czy Trabzonie, zamordowanych zosta\u0142o kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy Ormian.<\/span><\/p>\n

Czy Turcy mieli powody, by obawia\u0107 si\u0119 ich nielojalno\u015bci?<\/strong><\/h4>\n

– Rzeczywi\u015bcie Ormianie widzieli w Rosji protektora i nie kryli, \u017ce bli\u017cej im do tego chrze\u015bcija\u0144skiego kraju ni\u017c do muzu\u0142ma\u0144skiej Turcji. W samej Rosji nie byli traktowani jak obywatele drugiej kategorii, a prze\u015bladowania, cho\u0107 si\u0119 zdarza\u0142y, to tylko epizodycznie. Po wygranej wojnie Rosjanie wymusili na Turcji reformy maj\u0105ce ul\u017cy\u0107 Ormianom, ale oczywi\u015bcie nie chodzi\u0142o im o sentymenty, lecz o polityk\u0119: wspierali nar\u00f3d \u017cyj\u0105cy na terytorium gro\u017anego s\u0105siada, kt\u00f3ry mia\u0142 do nich pozytywny stosunek.<\/span><\/p>\n

Sympatia do Rosji nie musia\u0142a jednak prowadzi\u0107 do ludob\u00f3jstwa…<\/strong><\/h4>\n

– Gdy wybuch\u0142a I wojna \u015bwiatowa, dosz\u0142o do wydarzenia, kt\u00f3re moim zdaniem leg\u0142o u podstaw decyzji o eksterminacji Ormian. W mie\u015bcie Erzurum zorganizowany zosta\u0142 kongres partii dasznackiej (Dasznakcutiun), czyli Arme\u0144skiej Federacji Rewolucyjnej, najwi\u0119kszego ormia\u0144skiego ugrupowania politycznego dzia\u0142aj\u0105cego i w Rosji, i w Turcji. Podczas obrad jej liderzy zastanawiali si\u0119, jak Ormianie powinni si\u0119 zachowa\u0107 w czasie walk rosyjsko-tureckich. Na kongres zaproszeni zostali tak\u017ce politycy tureccy z Komitetu Jedno\u015bci i Post\u0119pu, tzw. m\u0142odoturcy, kt\u00f3rzy w 1913 r., po wojnach ba\u0142ka\u0144skich [Turcja przegra\u0142a je z krajami, kt\u00f3re wcze\u015bniej wyzwoli\u0142y si\u0119 spod jej zale\u017cno\u015bci], zdetronizowali su\u0142tana Abdulhamida II. “M\u0142odoturcy” namawiali Ormian do poparcia Turcji, obiecuj\u0105c im m.in. autonomi\u0119 na ziemiach, kt\u00f3re zostan\u0105 odebrane Rosji. Liderzy partii dasznackiej uznali jednak, \u017ce ka\u017cdy Ormianin powinien dochowa\u0107 wierno\u015bci pa\u0144stwu, w kt\u00f3rym \u017cyje, nawet je\u015bli oznacza\u0142oby to, \u017ce podczas wojny brat b\u0119dzie strzela\u0142 do brata. “M\u0142odoturcy”, kt\u00f3rzy liczyli na to, \u017ce Ormianie, tak\u017ce ci “rosyjscy”, stan\u0105 do walki u ich boku, bardzo si\u0119 rozczarowali.<\/span><\/p>\n

Czy uwa\u017ca pan, \u017ce przyw\u00f3dcy partii dasznackiej pope\u0142nili b\u0142\u0105d?<\/strong><\/h4>\n

– Nie. Znale\u017ali si\u0119 w sytuacji bez dobrego wyj\u015bcia i uznali, \u017ce takie rozwi\u0105zanie jest najkorzystniejsze, cho\u0107 grozi Ormianom strasznymi konsekwencjami. Moim zdaniem ten krok sta\u0142 si\u0119 katalizatorem decyzji o wymordowaniu Ormian. “M\u0142odoturcy” uznali ich za element niepewny, kt\u00f3ry musi zosta\u0107 zniszczony.<\/span><\/p>\n

Decyzja partii dasznackiej nie by\u0142a chyba jedynym wydarzeniem, kt\u00f3re doprowadzi\u0142o do masakry?<\/strong><\/h4>\n

– To ludob\u00f3jstwo tym r\u00f3\u017cni si\u0119 od Holocaustu, \u017ce za wymordowaniem \u017byd\u00f3w stali Hitler i grupa jego najbli\u017cszych zausznik\u00f3w, a masakry na Ormianach mia\u0142y szersze t\u0142o. Dochodzi\u0142o do nich ju\u017c wcze\u015bniej, zanim m\u0142odoturcy doszli do w\u0142adzy. Zreszt\u0105 gdy uda\u0142o im si\u0119 obali\u0107 su\u0142tana, Ormianie nie kryli zadowolenia, bo m\u0142odoturcy uchodzili za wykszta\u0142conych na Zachodzie nowoczesnych polityk\u00f3w. Pocz\u0105tkowo Ormianie organizowali z nimi nawet wsp\u00f3lnie mityngi, ale wkr\u00f3tce okaza\u0142o si\u0119, \u017ce polityka m\u0142odoturk\u00f3w wobec chrze\u015bcija\u0144skiej mniejszo\u015bci niewiele r\u00f3\u017cni si\u0119 od tej z czas\u00f3w Abdulhamida II. Wprowadzali w \u017cycie ide\u0119 panturkizmu zak\u0142adaj\u0105c\u0105 stworzenie jednorodnego etnicznie imperium, wi\u0119c zamierzali asymilowa\u0107 inne narody \u017cyj\u0105ce w granicach pa\u0144stwa – jednak Ormianie nie zamierzali si\u0119 temu podda\u0107. M\u0142odoturcy chcieli te\u017c budowa\u0107 gospodark\u0119 opart\u0105 na tureckich elitach finansowych, a na tym polu Ormianie stanowili gro\u017an\u0105 konkurencj\u0119. Podj\u0119ciu decyzji o ludob\u00f3jstwie sprzyja\u0142a te\u017c wojna – gdy tysi\u0105ce rodak\u00f3w ginie na froncie, \u0142atwiej zmobilizowa\u0107 du\u017ce grupy spo\u0142eczne do realizacji jakiego\u015b celu i sk\u0142oni\u0107 je do akceptacji nawet najdrastyczniejszych metod.<\/span><\/p>\n

M\u0142odoturcy twierdzili, \u017ce Ormianie przygotowuj\u0105 prorosyjskie powstanie.<\/strong><\/h4>\n

– Przeczy temu \u0142atwo\u015b\u0107, z jak\u0105 Turcy rozprawili si\u0119 z Ormianami. Gdyby rzeczywi\u015bcie zbierali bro\u0144 i szykowali si\u0119 do walki, nie daliby si\u0119 tak \u0142atwo wymordowa\u0107 – na ca\u0142ym terytorium Armenii Zachodniej, obszarze licz\u0105cym kilkaset tysi\u0119cy kilometr\u00f3w kwadratowych, dosz\u0142o do pi\u0119ciu, mo\u017ce sze\u015bciu przypadk\u00f3w samoobrony.<\/span><\/p>\n

Za pocz\u0105tek ludob\u00f3jstwa przyjmuje si\u0119 24 kwietnia 1915 r., gdy w Konstantynopolu dosz\u0142o do wymordowania inteligencji ormia\u0144skiej. Ale pierwsze pogromy mia\u0142y miejsce ju\u017c kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej.<\/strong><\/h4>\n

– Turcja przyst\u0105pi\u0142a do wojny 2 listopada 1914 r., a pierwsze wiadomo\u015bci o masowych mordach s\u0105 z grudnia. Natomiast decyzje na szczeblu rz\u0105dowym zapad\u0142y w marcu 1915 r. i wtedy ludob\u00f3jstwa nie mo\u017cna ju\u017c by\u0142o powstrzyma\u0107. Jeden z trzech najwa\u017cniejszych polityk\u00f3w m\u0142odotureckich, minister wojny Enwer Pasza, nakaza\u0142 w\u00f3wczas rozbroi\u0107 \u017co\u0142nierzy pochodzenia ormia\u0144skiego, kt\u00f3rzy zgodnie z decyzj\u0105 podj\u0119t\u0105 w Erzurum walczyli po stronie Turcji. Zostali wyprowadzeni z koszar i rozstrzelani. Natomiast 24 kwietnia 1915 r. wojsko i policja wy\u0142apa\u0142y w Stambule ok. 2 tys. Ormian stanowi\u0105cych elit\u0119 kulturaln\u0105 i polityczn\u0105 – m\u0142odoturcy obawiali si\u0119, \u017ce wezw\u0105 rodak\u00f3w do sprzeciwu, a przez swoje kontakty z Zachodem mog\u0105 zmobilizowa\u0107 przeciw Turkom opini\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wy\u0142apanych zosta\u0142a zamordowana, a cz\u0119\u015b\u0107 deportowana do dzisiejszej Syrii i Iraku.<\/span><\/p>\n

Kolejny etap ludob\u00f3jstwa, czyli deportacje Ormian z miast i wsi, rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w maju 1915 r. i trwa\u0142 a\u017c do lata 1916 r. \u017bo\u0142nierze i \u017candarmi wyci\u0105gn\u0119li z dom\u00f3w setki tysi\u0119cy dzieci, kobiet i starc\u00f3w, tworzyli z nich d\u0142ugie kolumny i p\u0119dzili na pustyni\u0119. Te marsze nazwano potem “karawanami \u015bmierci”, poniewa\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 deportowanych umiera\u0142a po drodze z g\u0142odu, pragnienia i wycie\u0144czenia albo by\u0142a mordowana przez konwojent\u00f3w. Na pustyni zbudowano dla nich obozy, ale niewielu tam dotar\u0142o. Znamy przypadki, \u017ce z kilkutysi\u0119cznej grupy do obozu dosz\u0142o kilkana\u015bcie os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Dlaczego nie mordowali na miejscu?<\/strong><\/h4>\n

– Turcy obawiali si\u0119, \u017ce gdy zaczn\u0105 zabija\u0107 Ormian w ich \u015brodowisku, mog\u0105 napotka\u0107 op\u00f3r, podczas gdy cz\u0142owiek wyprowadzony w nieznane miejsce traci orientacj\u0119 i staje si\u0119 bardziej bezbronny. Ponadto sz\u0142o nie tylko o pozbycie si\u0119 niewygodnej mniejszo\u015bci, ale tak\u017ce o zagarni\u0119cie jej maj\u0105tku. Dobytek ofiar by\u0142 ewidencjonowany i rozdawany – krwawe \u015blady w obej\u015bciach, rozbite szyby czy zniszczone sprz\u0119ty obni\u017cy\u0142yby warto\u015b\u0107 mienia, wi\u0119c starali si\u0119 tego unikn\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n

Czy pieni\u0105dze mog\u0142y uratowa\u0107 \u017cycie?<\/strong><\/h4>\n

– Zdarza\u0142o si\u0119, cho\u0107 cz\u0119sto oprawcy je brali, a potem i tak zabijali. Z 2 mln Ormian, kt\u00f3rzy \u017cyli na terytorium Armenii Zachodniej, uratowa\u0142o si\u0119 ok. 0,5 mln. Ci, kt\u00f3rzy mieli blisko do Rosji, po prostu tam uciekli, podobnie post\u0105pili mieszka\u0144cy miast portowych.<\/span><\/p>\n

\n

Kupowali sobie \u017cycie na r\u00f3\u017cne sposoby, wi\u0119ksze szanse mia\u0142y kobiety, kt\u00f3re mog\u0142y zmieni\u0107 religi\u0119 i p\u00f3j\u015b\u0107 do haremu jakiego\u015b Turka albo Kurda, ale oczywi\u015bcie oznacza\u0142o to rezygnacj\u0119 z to\u017csamo\u015bci narodowej i religijnej.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Zdarzali si\u0119 Turcy czy Kurdowie, kt\u00f3rzy ratowali Ormian, r\u00f3wnie\u017c niekt\u00f3rzy beduini na pustyni udzielali im pomocy.<\/span><\/p>\n

Czy byli w\u015br\u00f3d Ormian kolaboranci?<\/strong><\/h4>\n

– Gdy 24 kwietnia 1915 r. Turcy rozpocz\u0119li polowanie w stolicy, wiedzieli, kogo szuka\u0107 i gdzie, wi\u0119c z pewno\u015bci\u0105 te listy proskrypcyjne przygotowa\u0142 dla nich jaki\u015b Ormianin. Ale masowej kolaboracji nie by\u0142o, zreszt\u0105 decyzja o ca\u0142kowitej eksterminacji ludno\u015bci ormia\u0144skiej nie pozostawia\u0142a na ni\u0105 wiele miejsca. Po wojnie, w 1918 r., dzia\u0142acze partii dasznackiej utworzyli tajn\u0105 jednostk\u0119 do przeprowadzenia operacji o kryptonimie “Nemezis” polegaj\u0105cej na tropieniu i wymierzaniu sprawiedliwo\u015bci odpowiedzialnym za ludob\u00f3jstwo. Egzekucje wykonywali g\u0142\u00f3wnie na m\u0142odoturkach, ale zabili te\u017c trzech Ormian – kolaborant\u00f3w.<\/span><\/p>\n

M\u00f3wi\u0142 pan, \u017ce dosz\u0142o zaledwie do kilku przypadk\u00f3w oporu. Czy Ormianie nie mieli szans na przygotowanie obrony?<\/strong><\/h4>\n

– Dzi\u015b wiemy wiele o tym, co si\u0119 sta\u0142o z \u017co\u0142nierzami pochodzenia ormia\u0144skiego, a potem z inteligencj\u0105 w stolicy. Jednak wtedy wie\u015bniak, na przyk\u0142ad z okolic miasta Wan po\u0142o\u017conego na wschodzie kraju, nie mia\u0142 o tym poj\u0119cia. Obowi\u0105zywa\u0142a cenzura, a po wymordowaniu ormia\u0144skiej inteligencji dost\u0119p do jakichkolwiek informacji zosta\u0142 zupe\u0142nie zablokowany. Mieszka\u0144cy jednego wilajetu nie zdawali sobie sprawy, \u017ce w s\u0105siednim trwa rze\u017a. A je\u015bli nawet jakie\u015b informacje dociera\u0142y, to zdarza\u0142y si\u0119 przypadki, \u017ce duchowni ormia\u0144scy namawiali ludno\u015b\u0107 do niestawiania oporu, bo “to tylko pogorszy sytuacj\u0119”. Oprawcom – t\u0142umaczyli – chodzi g\u0142\u00f3wnie o maj\u0105tek, wi\u0119c je\u015bli si\u0119 go odda, mo\u017ce uratuje si\u0119 \u017cycie. \u015awiadomo\u015b\u0107 zag\u0142ady pojawi\u0142a si\u0119 dopiero wtedy, gdy “karawany \u015bmierci” zacz\u0119\u0142y wyrusza\u0107 na pustyni\u0119 – p\u0119dzeni ludzie widzieli rozgrabione wsie i mn\u00f3stwo zw\u0142ok. Cho\u0107 jednak ci, kt\u00f3rzy zdo\u0142ali dotrze\u0107 do oboz\u00f3w i dotrwa\u0107 w nich do ko\u0144ca wojny, mogli nie zdawa\u0107 sobie sprawy ze skali zbrodni.<\/span><\/p>\n

Do ormia\u0144skiej legendy przesz\u0142y heroiczne obrony miasta Wan i g\u00f3ry Musa Dagh nad Morzem \u015ar\u00f3dziemnym.<\/strong><\/h4>\n

– To niezwyk\u0142e przyk\u0142ady heroizmu, kiedy garstka \u017ale uzbrojonych obro\u0144c\u00f3w stawi\u0142a skuteczny op\u00f3r regularnej armii. Broni\u0105cym si\u0119 przez wiele miesi\u0119cy w Wan Ormianom przysz\u0142y z pomoc\u0105 wojska rosyjskie i Turcy odst\u0105pili od obl\u0119\u017cenia. Kiedy po roku carska armia musia\u0142a si\u0119 wycofa\u0107, miasto opu\u015bcili tak\u017ce Ormianie.<\/span><\/p>\n

Na wzg\u00f3rzu Musa Dagh (1355 m n.p.m.) schroni\u0142o si\u0119 5 tys. mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy nie chcieli podda\u0107 si\u0119 deportacji i maj\u0105c zaledwie 600 karabin\u00f3w, stawili op\u00f3r 15 tys. \u017co\u0142nierzy dysponuj\u0105cych artyleri\u0105. Po ponad miesi\u0105cu obl\u0119\u017cenia ich sytuacja sta\u0142a si\u0119 beznadziejna, ale uratowa\u0142y ich francuskie i brytyjskie okr\u0119ty, kt\u00f3re zareagowa\u0142y na wezwania o pomoc i ewakuowa\u0142y z Musa Dagh ponad 4 tys. ludzi. Jestem szcz\u0119\u015bliwy, \u017ce Ormianie podj\u0119li tam walk\u0119, \u017ce mieli odwag\u0119 stawi\u0107 op\u00f3r. Nar\u00f3d, kt\u00f3ry si\u0119 nie sprzeciwia i nie wykazuje ch\u0119ci do przetrwania, nie ma przysz\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n

Jak do ludob\u00f3jstwa odnosi\u0142y si\u0119 mocarstwa?<\/strong><\/h4>\n

– \u017badne z pa\u0144stw zaanga\u017cowanych w wojn\u0119 nie powstrzyma\u0142o masakry. Moim zdaniem mogli to zrobi\u0107 Niemcy, g\u0142\u00f3wni sojusznicy imperium osma\u0144skiego, kt\u00f3rzy \u015bwietnie widzieli, co si\u0119 dzieje. “Karawany \u015bmierci” przechodzi\u0142y wszak obok budowanej wtedy linii kolejowej do Bagdadu, na kt\u00f3rej pracowali niemieccy in\u017cynierowie i przedstawiciele Deutsche Banku. Pozostawili po sobie wiele dokument\u00f3w i zdj\u0119\u0107. Zdarza\u0142y si\u0119 jedynie sporadyczne interwencje niemieckiego konsula albo wojskowego i wtedy pogromy na moment ustawa\u0142y, ale zdecydowanej interwencji na szczeblu pa\u0144stwowym, kt\u00f3ra mog\u0142aby powstrzyma\u0107 masakr\u0119, zabrak\u0142o.<\/span><\/p>\n

Pa\u0144stwa ententy – Rosja, Wielka Brytania i\u00a0Francja<\/a>\u00a0– wyda\u0142y 25 maja 1915 r. wsp\u00f3ln\u0105 deklaracj\u0119 pot\u0119piaj\u0105c\u0105 zabijanie Ormian, w kt\u00f3rej u\u017cy\u0142y po raz pierwszy poj\u0119cia “przest\u0119pstwa przeciwko ludzko\u015bci”. I to w\u0142a\u015bciwie wszystko. Neutralne w\u00f3wczas USA [do wojny przyst\u0105pi\u0142y 6 kwietnia\u00a01917<\/a>\u00a0r.] pozosta\u0142y bezczynne, cho\u0107 ambasador Henry Morgenthau informowa\u0142 Waszyngton o ludob\u00f3jstwie. Jego relacje nale\u017c\u0105 do najwa\u017cniejszych \u015bwiadectw zbrodni.<\/span><\/p>\n

Odpowiedzialno\u015b\u0107 za ludob\u00f3jstwo Ormian ponosz\u0105 tylko politycy?<\/strong><\/h4>\n

– Za winnych zwyk\u0142o si\u0119 przyjmowa\u0107 ministra spraw wewn\u0119trznych Mehmeda Talata, Enwera Pasz\u0119, naczelnego wodza armii tureckiej, i Ahmeda D\u017cemala, ministra marynarki. Ten triumwirat rz\u0105dzi\u0142 w\u00f3wczas Turcj\u0105, ale \u017ceby zamordowa\u0107 1,5 mln ludzi, potrzeba tysi\u0119cy innych. Holocaust \u017byd\u00f3w by\u0142 ludob\u00f3jstwem na skal\u0119 przemys\u0142ow\u0105.<\/span><\/p>\n

\n

W 1915 r. w Turcji nie by\u0142o kom\u00f3r gazowych – cz\u0119\u015b\u0107 ofiar zmar\u0142a z wyczerpania na pustyni, a cz\u0119\u015b\u0107 oprawcy wymordowali no\u017cami, toporami, mieczami, szablami.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Uwa\u017cam, \u017ce by\u0142y trzy poziomy odpowiedzialno\u015bci: pierwszy to partia m\u0142odoturecka i wspomniany triumwirat, kt\u00f3ry podj\u0105\u0142 decyzj\u0119. Drugi nazywam “ogniwem \u0142\u0105cz\u0105cym” – to lokalni przedstawiciele w\u0142adzy organizuj\u0105cy mordowanie, deportacje i podzia\u0142 zagrabionego maj\u0105tku. Trzeci poziom to zwykli Turcy i Kurdowie, w du\u017cej mierze ch\u0142opi. Ich udzia\u0142 jest dla mnie najbardziej przygn\u0119biaj\u0105cy, bo w normalnych warunkach pewnie nie skrzywdziliby muchy.<\/span><\/p>\n

Jaki by\u0142 udzia\u0142 Kurd\u00f3w w zbrodniach?<\/strong><\/h4>\n

– Moim zdaniem bez nich w og\u00f3le nie dosz\u0142oby do ludob\u00f3jstwa. Ormianie i Kurdowie stanowili najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119 w Armenii Zachodniej, gdzie spo\u0142eczno\u015b\u0107 turecka nie by\u0142a tak du\u017ca. \u017bo\u0142nierzami i \u017candarmami cz\u0119sto byli tam Kurdowie i to oni tworzyli oddzia\u0142y, bandy i szajki zabijaj\u0105ce Ormian, za co byli potem wynagradzani domami i innym mieniem swych ofiar.<\/span><\/p>\n

Zaraz po I wojnie \u015bwiatowej Turcja nie negowa\u0142a zbrodni na Ormianach?<\/strong><\/h4>\n

– W 1919 r. w Turcji odby\u0142y si\u0119 procesy lider\u00f3w partii m\u0142odotureckiej oskar\u017canych m.in. o wymordowanie chrze\u015bcija\u0144skiej mniejszo\u015bci i zapada\u0142y nawet wyroki \u015bmierci, ale wielu skazanych uciek\u0142o z Turcji. Innych dosi\u0119g\u0142a \u015bmier\u0107 podczas wspomnianej operacji “Nemezis” – ormia\u0144scy m\u015bciciele odnajdowali i zabijali tureckich zbrodniarzy w r\u00f3\u017cnych zak\u0105tkach \u015bwiata. Mehmeda Talata w marcu 1921 r. zastrzeli\u0142 w Berlinie student Sogomon Tehlirian i niemiecki s\u0105d go uniewinni\u0142.<\/span><\/p>\n

A jak do kwestii ludob\u00f3jstwa Ormian odnosi\u0142a si\u0119 Moskwa po doj\u015bciu do w\u0142adzy bolszewik\u00f3w i utworzeniu ZSRR?<\/strong><\/h4>\n

– Kiedy Armenia sta\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 ZSRR, niewiele si\u0119 o tym m\u00f3wi\u0142o, bo radzieckie pa\u0144stwo stara\u0142o si\u0119 o dobre relacje z tureckim s\u0105siadem. Turcji rz\u0105dzonej ju\u017c w\u00f3wczas przez Mustaf\u0119 Ataturka Sowieci podarowali nawet cz\u0119\u015b\u0107 terytorium zamieszkanego wcze\u015bniej przez Ormian. O ludob\u00f3jstwie Moskwa przypomnia\u0142a sobie w czasie II wojny \u015bwiatowej, gdy neutralna Turcja zacz\u0119\u0142a sprzyja\u0107 Hitlerowi, i zaraz po jej zako\u0144czeniu, kiedy sta\u0142a si\u0119 sojusznikiem USA. Ale w gruncie rzeczy dopiero po 1965 r., kiedy Ormianie podczas demonstracji ulicznych upomnieli si\u0119 o uczczenie ofiar, Zwi\u0105zek Radziecki zgodzi\u0142 si\u0119 na upami\u0119tnienie ludob\u00f3jstwa.<\/span><\/p>\n

A jak dzi\u015b Ormianie podchodz\u0105 do tamtej tragedii?<\/strong><\/h4>\n

– W przypadku mieszkaj\u0105cych za granic\u0105 pami\u0119\u0107 o ludob\u00f3jstwie decyduje o ich to\u017csamo\u015bci. Bo przecie\u017c diaspor\u0119 stworzyli ludzie, kt\u00f3rzy cudem zdo\u0142ali prze\u017cy\u0107. W samej Armenii ludob\u00f3jstwo odgrywa rol\u0119 r\u00f3wnowa\u017cn\u0105 z takimi warto\u015bciami, jak j\u0119zyk ormia\u0144ski, Ko\u015bci\u00f3\u0142, w\u0142asne pa\u0144stwo, oraz problemami, takimi jak kwestia G\u00f3rskiego Karabachu, o kt\u00f3ry toczymy sp\u00f3r z Azerbejd\u017canem. Co roku 24 kwietnia zbieramy si\u0119 na uroczysto\u015bciach upami\u0119tniaj\u0105cych ofiary ludob\u00f3jstwa, \u017ceby pokaza\u0107, \u017ce przetrwali\u015bmy.<\/span><\/p>\n

Portrety ormia\u0144skich intelektualist\u00f3w, kt\u00f3rzy zostali zatrzymani i deportowani w 1915 roku. Wiec w Stambule dla upami\u0119tnienia 104. rocznicy masowych mord\u00f3w Ormian w Imperium Osma\u0144skim w 1915 roku, 24 kwietnia 2019 r. Fot. BULENT KILIC\/AFP\/East News<\/em><\/span><\/p>\n

Czy pojednanie z Turcj\u0105 jest mo\u017cliwe?<\/strong><\/h4>\n

– Du\u017co zmieni\u0142o si\u0119 w ci\u0105gu ostatnich dw\u00f3ch dekad, gdy w Turcji wyros\u0142o nowe pokolenie uczonych. Wielu z nich to ludzie odwa\u017cni, nieobawiaj\u0105cy si\u0119 nazywa\u0107 tamte wydarzenia ludob\u00f3jstwem, ale niekt\u00f3rzy z tego powodu musieli opu\u015bci\u0107 Turcj\u0119. Jaki\u015b post\u0119p jednak jest. W Turcji wychodz\u0105 ju\u017c ksi\u0105\u017cki na ten temat, a w prasie ukazuj\u0105 si\u0119 artyku\u0142y, za kt\u00f3re 20 lat temu autor zosta\u0142by zlinczowany. W niekt\u00f3rych miastach, w kt\u00f3rych mieszkali Ormianie, 24 kwietnia zbieraj\u0105 si\u0119 nawet ludzie, by uczci\u0107 pami\u0119\u0107 zamordowanych. Ale pojednanie b\u0119dzie mo\u017cliwe dopiero wtedy, gdy Turcja zwr\u00f3ci si\u0119 do Armenii z pro\u015bb\u0105 o wybaczenie i zado\u015b\u0107uczyni krzywdzie. Niestety, na razie si\u0119 na to nie zanosi. Turcja neguje fakt ludob\u00f3jstwa dokonanego na w\u0142asnych obywatelach.<\/span><\/p>\n

Rozmowa zosta\u0142a przeprowadzona w 2015 r.<\/i><\/span><\/p>\n

Historia Armenii w pigu\u0142ce<\/strong><\/h4>\n

Najsilniejsz\u0105 pozycj\u0119 Armenia osi\u0105gn\u0119\u0142a w I w. p.n.e. za panowania Tigranesa II Wielkiego. Rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 od Morza Kaspijskiego na wschodzie do Morza \u015ar\u00f3dziemnego na zachodzie, na p\u00f3\u0142nocy obejmowa\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 dzisiejszej Gruzji, a na po\u0142udniu si\u0119ga\u0142a do kr\u00f3lestwa Part\u00f3w (dzi\u015b Iran). Na prze\u0142omie III i IV w. kr\u00f3l Tirdat III przyj\u0105\u0142 chrzest i uzna\u0142 chrze\u015bcija\u0144stwo za religi\u0119 pa\u0144stwow\u0105. W nast\u0119pnych wiekach Armenia najpierw zosta\u0142a podzielona mi\u0119dzy Rzym i Persj\u0119, potem dosta\u0142a si\u0119 pod panowanie Bizancjum, a w VII w. podbili j\u0105 Arabowie. W nast\u0119pnym stuleciu Armenia wyrwa\u0142a si\u0119 spod ich w\u0142adzy, ale wkr\u00f3tce sta\u0142a si\u0119 zale\u017cna od Bizancjum. Ormianie osiedlali si\u0119 w r\u00f3\u017cnych punktach basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego, czego efektem by\u0142o powstanie w Cylicji (po\u0142udniowe wybrze\u017ce dzisiejszej Turcji) tzw. Ma\u0142ej Armenii. Kolejne stulecia to okres najazd\u00f3w mongolskich i podboju pa\u0144stwa przez Turk\u00f3w. W 1555 r. historyczne ziemie Ormian znalaz\u0142y si\u0119 pod panowaniem Turcji i Persji, i tak utrwali\u0142 si\u0119 podzia\u0142 na Armeni\u0119 Zachodni\u0105 i Wschodni\u0105. Pierwsza obejmowa\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzisiejszej wschodniej Turcji i si\u0119ga\u0142a a\u017c po miasto Erzurum. Na pocz\u0105tku XIX w. Rosja odebra\u0142a Persom Armeni\u0119 Wschodni\u0105, kt\u00f3ra na kr\u00f3tko odzyska\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107 po rewolucji pa\u017adziernikowej. W 1920 r. bolszewicy zlikwidowali to pa\u0144stwo, tworz\u0105c z czasem Arme\u0144sk\u0105 Socjalistyczn\u0105 Republik\u0119 Radzieck\u0105, kt\u00f3ra w 1991 r. odzyska\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Rosyjscy \u017co\u0142nierze przy szcz\u0105tkach Ormian zamordowanych przez Turk\u00f3w w wiosce Sheyxalan w prowincji Mus na wschodzie kraju. (FOT. AFP\/EAST NEWS) Rze\u017a Ormian. \u017beby zamordowa\u0107 p\u00f3\u0142tora miliona ludzi, potrzeba tysi\u0119cy innych Ma\u0142gorzata Nocu\u0144, Andrzej Brzeziecki Turcy zbudowali dla Ormian obozy na pustyni. Obawiali si\u0119, \u017ce gdy zaczn\u0105 ich zabija\u0107 na miejscu, mog\u0105 napotka\u0107 op\u00f3r, a cz\u0142owiek […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85682"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=85682"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85682\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":85694,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85682\/revisions\/85694"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=85682"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=85682"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=85682"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}