{"id":85836,"date":"2021-05-06T17:09:13","date_gmt":"2021-05-06T15:09:13","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=85836"},"modified":"2021-05-06T13:56:37","modified_gmt":"2021-05-06T11:56:37","slug":"14-09-57","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=85836","title":{"rendered":"\u2026b\u0119d\u0105 mieli Polsk\u0119 bez \u017byd\u00f3w. Tak\u0105 Polsk\u0119, o jakiej marzyli"},"content":{"rendered":"

Izbica, rok 2020. Fot. Rafa\u0142 Hetman<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>\u2026b\u0119d\u0105 mieli Polsk\u0119 bez \u017byd\u00f3w. Tak\u0105 Polsk\u0119, o jakiej marzyli<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Rafa\u0142 Hetman<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Nie ma ju\u017c Tojwiego Blatta, kt\u00f3ry odjecha\u0142 na sowieckiej ci\u0119\u017car\u00f3wce. Nie ma Fiszela Bia\u0142owicza, kt\u00f3rego wygoni\u0142 z\u00a0Izbicy dawny kolega z\u00a0klasy uzbrojony w\u00a0rewolwer. Jest za to farmaceuta Marceli Najder i\u00a0jego gniew.<\/strong><\/span><\/h4>\n

Fragment ksi\u0105\u017cki Rafa\u0142a Hetmana\u00a0\u201eIzbica, Izbica\u201d<\/strong><\/span><\/a>, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie nak\u0142adem Wydawnictwa Czarne<\/em><\/span><\/p>\n

W\u00a0Izbicy nie ma but\u00f3w, wi\u0119c pijanemu szewcowi, kt\u00f3ry jest jeszcze porz\u0105dnym szewcem, \u015bwietnie si\u0119 powodzi\u00a0\u2013 pracuje ca\u0142e dnie. Mo\u017ce zastanawia si\u0119 nawet, co zmieni w\u00a0mieszkaniu, kt\u00f3re zaj\u0105\u0142 po \u017bydach?<\/span><\/p>\n

Bo \u017cadnych \u017byd\u00f3w w Izbicy ju\u017c nie ma, s\u0105 za to ich domy. Murowane, drewniane, niekt\u00f3re bardziej przypominaj\u0105 szopy na narz\u0119dzia ni\u017c schronienie dla ludzi. Brakuje w nich okien, pod\u0142\u00f3g, piec\u00f3w, a je\u015bli okna s\u0105, to z powybijanymi szybami, je\u015bli zosta\u0142y pod\u0142ogi, to trzeba naprawia\u0107 \u015bciany, je\u015bli jest piec, to nie kaflowy, tylko \u017celazna koza, kt\u00f3r\u0105 nie spos\u00f3b ogrza\u0107 nawet jednej izby. Niedogodno\u015bci s\u0105 jednak bez znaczenia, ch\u0119tnych na domy nie brakuje. Do Izbicy przybywaj\u0105 ludzie z okolicznych wsi. Wchodz\u0105 do pustych budynk\u00f3w i zaczynaj\u0105 si\u0119 urz\u0105dza\u0107. P\u00f3\u017aniej pomy\u015bl\u0105, co trzeba poprawi\u0107.<\/span><\/p>\n

\n

Gniew nap\u0119dza Marcelego do pisania, ale pisanie pozwala mu te\u017c gniew roz\u0142adowa\u0107, pozwala nienawidzi\u0107 i prze\u017cywa\u0107 zemst\u0119 w my\u015blach. Namacalnie i wielokrotnie. Marceli marzy, \u017ceby wyjecha\u0107 za granic\u0119, chcia\u0142by tam obsmarowywa\u0107 Polak\u00f3w. \u201eZa wszystko!\u201d<\/strong><\/p>\n

Rafa\u0142 Hetman<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Nie ma przecie\u017c z\u00a0czego budowa\u0107, nie ma czym remontowa\u0107. Ludzie bior\u0105, co jest. Troch\u0119 klinkieru z\u00a0klinkierni. Troch\u0119 kamienia z\u00a0kamienio\u0142omu. Troch\u0119 macew z\u00a0cmentarza.<\/span><\/p>\n

Nie ma te\u017c pieni\u0119dzy. To\u00a0znaczy s\u0105: okupacyjne niemieckie, sowieckie, ukrai\u0144skie czerwo\u0144ce, ale nie za bardzo wiadomo, kt\u00f3re wa\u017cne, a\u00a0kt\u00f3re nie. Kwitnie wi\u0119c handel wymienny, kwitnie biznes cmentarny, trzeba tylko zainwestowa\u0107 w\u00a0\u0142opat\u0119 i\u00a0plandek\u0119.<\/span><\/p>\n

Nie ma ju\u017c Tojwiego Blatta, kt\u00f3ry odjecha\u0142 na sowieckiej ci\u0119\u017car\u00f3wce, nie ma Fiszela Bia\u0142owicza, kt\u00f3rego wygoni\u0142 z\u00a0Izbicy dawny kolega z\u00a0klasy uzbrojony w\u00a0rewolwer, prawdopodobnie Fiszel mieszka ju\u017c w\u00a0Berlinie w\u00a0obozie dla przesiedle\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Jest za to farmaceuta Marceli Najder i\u00a0jego gniew.<\/span><\/p>\n

Ale nikt nie zwraca uwagi na nowego aptekarza. Powstaj\u0105 sklepy, przydomowe przedsi\u0119biorstwa, zak\u0142ady i\u00a0zak\u0142adziki, zn\u00f3w zje\u017cd\u017ca si\u0119 na \u015brodowy targ. Prababka Julka dalej farbuje mas\u0142o sokiem z\u00a0marchwi. Marceli Najder mo\u017ce wi\u0119c z\u00a0\u0142atwo\u015bci\u0105 ukry\u0107 swoje \u017cydostwo i\u00a0kontynuowa\u0107 pisanie pami\u0119tnika: \u201eW\u00a0styczniu 1945 przyby\u0142em do Polski i\u00a0zosta\u0142em przez Izb\u0119 Aptekarsk\u0105 w\u00a0Lublinie (transport dojecha\u0142 do Krasnegostawu) skierowany do pracy w\u00a0aptece w\u00a0Izbicy Lubelskiej\u201d.<\/span><\/p>\n

Jednak zanim Najder dotar\u0142 do Izbicy, ukrywa\u0142 si\u0119 z \u017con\u0105 Pol\u0105 i kilkorgiem \u017byd\u00f3w w rodzinnej Ko\u0142omyi w\u00a0piwnicy u\u00a0\u015aliwiak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Andrzej \u015aliwiak chcia\u0142 ukrywaniem \u017byd\u00f3w zrobi\u0107 na z\u0142o\u015b\u0107 Niemcom. Oni faszy\u015bci, on komunista. Nie bra\u0142 wi\u0119c za pomoc pieni\u0119dzy. \u017bona mia\u0142a mu to za z\u0142e. Kt\u00f3rego\u015b dnia przesta\u0142a si\u0119 nawet do Andrzeja odzywa\u0107. Powiedzia\u0142a tylko, \u017ce mogli wzi\u0105\u0107 na przechowanie bogatych, a\u00a0wzi\u0119li dziad\u00f3w, i\u00a0zamilk\u0142a.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi trafili do \u015aliwiak\u00f3w, kiedy Niemcy likwidowali getto. Wcze\u015bniej Marceli z\u00a0Pol\u0105 do\u015bwiadczyli wszystkiego, co by\u0142o udzia\u0142em \u017byd\u00f3w w\u00a0okupowanej Polsce. Pewnej nocy pod koniec czerwca 1941\u00a0roku Ko\u0142omyj\u0119 opu\u015bcili Sowieci, kt\u00f3rzy zajmowali j\u0105 od jesieni 1939\u00a0roku. To\u00a0by\u0142 pocz\u0105tek wojny mi\u0119dzy Niemcami a\u00a0Zwi\u0105zkiem Radzieckim. Zanim do miasta wkroczyli Niemcy, na \u017cydowskie sklepy i\u00a0do \u017cydowskich mieszka\u0144 rzucili si\u0119 ukrai\u0144scy s\u0105siedzi, a\u00a0po nich W\u0119grzy, sprzymierze\u0144cy Hitlera, kt\u00f3rzy kr\u00f3tko stacjonowali w\u00a0mie\u015bcie.<\/span><\/p>\n

W\u00a0sierpniu 1941\u00a0roku Niemcy zarz\u0105dzili przymusowe roboty dla \u017byd\u00f3w, we wrze\u015bniu oznaczyli ich gwiazdami Dawida, niekt\u00f3rzy \u017bydzi jeszcze si\u0119 z\u00a0tych oznacze\u0144 \u015bmiali. Potem pojawi\u0142o si\u0119 gestapo, \u0142apanki, wysiedlenia w\u00a0nieznane. Po\u00a0Nowym Roku, w\u00a0styczniu 1942, na ulicach zawis\u0142y plakaty, \u017ce \u017bydzi roznosz\u0105 tyfus, a\u00a0potem ludzie zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107,\u00a0\u017ce b\u0119dzie getto.<\/span><\/p>\n

Getto powsta\u0142o w\u00a0marcu, Marceli z\u00a0Pol\u0105 musieli si\u0119 przeprowadzi\u0107, to by\u0142 du\u017cy problem, cho\u0107 wtedy jeszcze nie wiedzieli, \u017ce z\u00a0\u017bydem mo\u017cna zrobi\u0107 wszystko. Dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105 zamkni\u0119to, obstawiono stra\u017cnikami, wkr\u00f3tce zacz\u0119\u0142o brakowa\u0107 jedzenia. Marceli zosta\u0142 skierowany do pracy w\u00a0plutonie sanitarnym policji \u017cydowskiej, obserwowa\u0142 wi\u0119c z\u00a0bliska egzystencj\u0119 getta, widzia\u0142 wszystkie etapy: przesiedlenie, wyw\u00f3zki, zag\u0142odzenie i\u00a0\u015bmier\u0107. Kto\u015b rano jeszcze \u017cy\u0142, po po\u0142udniu jecha\u0142 ju\u017c na furze, a\u00a0spod p\u0142achty zwisa\u0142y bezw\u0142adnie jego nogi i\u00a0r\u0119ce. Zgin\u0105\u0142 Nunek,\u00a0bart Marcelego. Zgin\u0119li te\u017c ich rodzice.<\/span><\/p>\n

Marceli pozna\u0142 Andrzeja \u015aliwaka przez innych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rym m\u0119\u017cczyzna pomaga\u0142 wymienia\u0107 r\u00f3\u017cne przedmioty na \u017cywno\u015b\u0107. Po\u00a0d\u0142ugich namowach \u015aliwiak zgodzi\u0142 si\u0119 przyj\u0105\u0107 Marcelego i\u00a0Pol\u0119 do kryj\u00f3wki, w\u00a0kt\u00f3rej by\u0142o ju\u017c kilka os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

\u017byli z\u00a0\u017con\u0105 za miastem na wyspie zwanej Zarynkiem. Sta\u0142 tam tylko nieczynny letni pawilon restauracyjny. To w\u00a0nim mieszkali \u015aliwiakowie. Obok by\u0142a piwnica. \u017bydzi wraz z\u00a0ukrywaj\u0105cym ich gospodarzem przerobili j\u0105 na kryj\u00f3wk\u0119. Piwniczny zapach ust\u0105pi\u0142, pch\u0142y nie.<\/span><\/p>\n

Siedzieli pod ziemi\u0105, ale wiedzieli, co dzieje si\u0119 na powierzchni. Podobno Ukrai\u0144cy zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107 o\u00a0porachunkach z\u00a0Polakami i\u00a0\u017ce nale\u017ca\u0142o ich przed \u017bydami wyko\u0144czy\u0107.<\/span><\/p>\n

\u201eWyjdziemy jeszcze kiedy\u015b z\u00a0tego normalni?\u201d\u00a0\u2013 zastanawia\u0142 si\u0119 Marceli z\u00a0Pol\u0105.<\/span><\/p>\n

Pod ziemi\u0105 by\u0142o duszno i\u00a0parno. Musieli si\u0119 czasem wymyka\u0107 na powietrze. Raz, kiedy Marceli siedzia\u0142 w\u00a0szopie przy pawilonie, tu\u017c obok zabudowa\u0144 przeszed\u0142 niemiecki \u017co\u0142nierz. Marceli widzia\u0142 go przez szpary w\u00a0deskach. He\u0142m, karabin i\u00a0r\u0119ce w\u00a0kieszeniach.<\/span><\/p>\n

\u201eO\u00a0czym ty teraz my\u015blisz, cholerny Niemcze? Czy wiesz, \u017ce \u017byd patrzy na ciebie z\u00a0tak bliska?\u201d.<\/span><\/p>\n

W\u00a0piwnicy robi\u0142o si\u0119 coraz duszniej. Winna by\u0142a s\u0142aba wentylacja i\u00a0coraz cz\u0119stsze k\u0142\u00f3tnie. Czas zdawa\u0142 si\u0119 wlec bez ko\u0144ca.<\/span><\/p>\n

\u201eCztery lata temu zacz\u0119\u0142a si\u0119 wojna\u00a0\u2013 liczy\u0142 Marceli.\u00a0\u2013 Ile to ja przeszed\u0142em! Ile to stopni zszed\u0142em na d\u00f3\u0142! Wszystko zgruntowa\u0142em\u00a0\u2013 b\u00f3l, ciemno\u015b\u0107, strat\u0119 najbli\u017cszych, g\u0142\u00f3d, wi\u0119zienie, wszy, pch\u0142y, strach, widok \u015bmierci. Je\u015bli b\u0119dziemy \u017cy\u0107, to chyba musi nam by\u0107 kiedy\u015b bardzo dobrze\u00a0\u2013 skoro by\u0142o tak \u017ale. Cztery lata, a\u00a0miliony ludzi odesz\u0142y, bo tak chcia\u0142 jeden szaleniec. Czy cho\u0107 za to przysz\u0142y \u015bwiat b\u0119dzie lepszy?\u201d.<\/span><\/p>\n

Narasta\u0142y w\u00a0nim frustracja i\u00a0gniew. T\u0119skni\u0142 do rodzic\u00f3w i\u00a0brata. My\u015bla\u0142 o\u00a0zem\u015bcie: \u201eJa, po przyj\u015bciu Sowiet\u00f3w, chcia\u0142bym p\u00f3j\u015b\u0107 do NKWD\u00a0\u2013 da\u0142oby mi to wielk\u0105 swobod\u0119 w\u00a0zrealizowaniu zemsty\u201d. Albo: \u201eU\u017cywa\u0142bym sobie do syta\u201d. Gdzie indziej: \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 bli\u017aniego\u00a0\u2013 to dobre, ale w\u00a0kazaniu niedzielnym\u201d.<\/span><\/p>\n

D\u0142u\u017cy\u0142o si\u0119 te\u017c \u015aliwiakowi, gdyby wiedzia\u0142, \u017ce to ukrywanie tyle potrwa, nie ryzykowa\u0142by takiego przedsi\u0119wzi\u0119cia. Ci, kt\u00f3rych ukrywa\u0142, obiecali, \u017ce po wojnie zrewan\u017cuj\u0105 si\u0119 jemu i\u00a0\u017conie. Na\u00a0razie utarli mak na kuti\u0119 i\u00a0do pieczywa, bo \u015aliwiakowie zacz\u0119li si\u0119 szykowa\u0107 do wigilii.<\/span><\/p>\n

Kt\u00f3rego\u015b dnia \u015aliwiak opowiedzia\u0142, \u017ce piekarz W\u00f3jcik mu si\u0119 \u017cali\u0142:<\/span><\/p>\n

\u2013 Mog\u0142em schowa\u0107 jednego \u017byda, mia\u0142 trzysta sztuk z\u0142otych dwudziestokoron\u00f3wek, ba\u0142em si\u0119, ale gdy teraz widz\u0119, \u017ce nie chodz\u0105 szuka\u0107, \u017ca\u0142uj\u0119, \u017cem tego nie zrobi\u0142.<\/span><\/p>\n

Innym razem us\u0142ysza\u0142 w\u00a0kolejce od jakiej\u015b Ukrainki:<\/span><\/p>\n

\u2013 Ot, widzicie, jeszcze by\u0142y \u017bydy. Gdyby przyszli czerwoni, to \u017bydy by nas wyr\u017cn\u0119li. Trzeba szuka\u0107 jeszcze za innymi, nie wolno ani jednego zostawi\u0107.<\/span><\/p>\n

Marceli wynotowywa\u0142 te przyniesione do piwnicy sceny. Wie\u015bci z\u00a0powierzchni pot\u0119gowa\u0142y jego gniew i\u00a0pcha\u0142y do pisania: \u201eA\u00a0dlaczego my mamy mie\u0107 lito\u015b\u0107 dla kogo\u015b? Dlaczego mamy kierowa\u0107 si\u0119 wzgl\u0119dami? Czy dla nas by\u0142y wzgl\u0119dy? Czy protestowano, zwalczano zarz\u0105dzenia anty\u017cydowskie? Ma\u0142o kto to robi\u0142, a\u00a0du\u017co Polak\u00f3w, nawet gdy mi\u0119dzy \u017bydami\u00a0[\u2026] krytykowali to post\u0119powanie, to w\u00a0g\u0142\u0119bi duszy by\u0142o zadowolonych, bo b\u0119d\u0105 mieli Polsk\u0119 bez \u017byd\u00f3w\u00a0\u2013 tak\u0105 Polsk\u0119, o\u00a0jakiej marzyli\u201d.<\/span>
\nRafa\u0142 Hetman, \u201eIzbica, Izbica\u201d, Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2021<\/span><\/em><\/p>\n

A\u00a0potem na rogu ulicy Karpackiej dw\u00f3ch niemieckich oficer\u00f3w pope\u0142ni\u0142o samob\u00f3jstwo. Do\u00a0miasta ruszyli ch\u0142opi, \u017ceby je dorabowa\u0107. Marceli my\u015bla\u0142, \u017ce mo\u017ce jemu i\u00a0Poli te\u017c uda si\u0119 co\u015b z\u0142apa\u0107, ale tamci byli szybsi. Za\u00a0chwil\u0119 wkroczyli Sowieci i\u00a0\u017bydzi wyszli z\u00a0dusznego ukrycia. By\u0142 28\u00a0marca 1944\u00a0roku. \u015aliwiak uwa\u017ca\u0142, \u017ce jest twardy, ale musia\u0142 odej\u015b\u0107 na bok, kiedy grupa, kt\u00f3r\u0105 ukrywa\u0142, oddala\u0142a si\u0119 od jego domu. Twierdzi\u0142, \u017ce nie wypada, \u017ceby kto\u015b widzia\u0142 p\u0142acz\u0105cego m\u0119\u017cczyzn\u0119.<\/span><\/p>\n

Potem Ko\u0142omyja przesta\u0142a by\u0107 polska, przesz\u0142a w\u00a0r\u0119ce Sowiet\u00f3w, a\u00a0Marceli i\u00a0Pola zostali repatriantami. W\u00a0styczniu przyjechali do kraju. Wkr\u00f3tce Marceli dosta\u0142 skierowanie do pracy. Trafi\u0142 do Izbicy, do apteki magistra J\u00f3zefa Grodzkiego.<\/span><\/p>\n

9\u00a0maja 1945\u00a0roku. Wojna oficjalnie si\u0119 sko\u0144czy\u0142a. \u201e\u015awi\u0119to zwyci\u0119stwa\u201d\u00a0\u2013 krzyczy nag\u0142\u00f3wek w\u00a0\u201eGazecie Lubelskiej\u201d, ale Marceli Najder nadal dusi w\u00a0sobie gniew. Mimo \u017ce min\u0105\u0142 ponad rok, odk\u0105d opu\u015bci\u0142 kryj\u00f3wk\u0119, nie umie napawa\u0107 si\u0119 pokonaniem nazistowskich Niemiec.<\/span><\/p>\n

My\u015bla\u0142, \u017ce b\u0119dzie si\u0119 cieszy\u0142, \u017ce b\u0119dzie pijany w\u00f3dk\u0105 i\u00a0wolno\u015bci\u0105, ale nic do niego nie dociera. Dlaczego? 12\u00a0maja 1945\u00a0roku w\u00a0pierwszej notatce zapisanej ju\u017c w\u00a0Izbicy odpowiada sobie, \u017ce to z\u00a0powodu strat\u00a0\u2013 \u015bmierci brata, rodzic\u00f3w, t\u0119sknoty do dawnego \u017cycia.<\/span><\/p>\n

\u201eA\u00a0mo\u017ce nie wesel\u0119 si\u0119, bo mi si\u0119 udziela nastr\u00f3j kretyn\u00f3w Polak\u00f3w (jak wlaz\u0142e\u015b mi\u0119dzy wrony, to krakaj, jak i\u00a0one). Jestem tu incognito, Polakiem, wi\u0119c poddaj\u0119 si\u0119 ich wp\u0142ywom. Oni nie s\u0105 zadowoleni z\u00a0tej Polski, pi\u0119knie, ale dlaczego nie cieszy\u0107 si\u0119 z\u00a0wyko\u0144czenia Niemc\u00f3w? Polacy chc\u0105 nowej wojny. Z\u00a0Rosj\u0105? \u015amiech\u00a0\u2013 kto b\u0119dzie si\u0119 bi\u0107? Oni nie chc\u0105, bo oni i\u00a0z\u00a0Niemcami nie mieli ochoty. Mo\u017ce by tak Anglia i\u00a0Ameryka bi\u0142y si\u0119 za \u00bbinn\u0105\u00ab Polsk\u0119? Oni, to znaczy Polacy, robiliby dobre interesy i\u00a0wy\u017cynali resztki \u017byd\u00f3w, jakie si\u0119 uratowa\u0142y z\u00a0r\u0105k niemieckich. Do\u00a0\u017byd\u00f3w to oni mocni\u00a0\u2013 i\u00a0to bardzo\u201d.<\/span><\/p>\n

Kiedy siedzia\u0142 w\u00a0piwnicy \u015aliwiaka z\u00a0list\u00f3w od Mati, \u017cony Nunka, dowiadywa\u0142 si\u0119, \u017ce Polacy to niemal idea\u0142y, pomagaj\u0105 \u017bydom na ka\u017cdym kroku, i\u00a0tylko Niemcy i\u00a0Ukrai\u0144cy to skurwysyny.<\/span><\/p>\n

\u201eA\u00a0teraz przekonuj\u0119 si\u0119, \u017ce i\u00a0jedni, i\u00a0drudzy to jedna ho\u0142ota\u201d\u00a0\u2013 zapisuje.<\/span><\/p>\n

Dlatego razem z\u00a0Pol\u0105 nie przyznaj\u0105 si\u0119 w\u00a0Izbicy, \u017ce s\u0105 \u017bydami. Pola widzia\u0142a niedawno w\u00a0Lublinie, jak ludzie w\u00a0bia\u0142y dzie\u0144 rabowali mieszkanie \u017byda. \u201eZrozumia\u0142e jest, \u017ce ka\u017cdy \u017byd na widoku to konkurent w\u00a0\u017cyciu, kt\u00f3ry lepiej sobie radzi od nich\u00a0\u2013 pisze Najder\u00a0\u2013 to osobnik, kt\u00f3ry na kim\u015b mo\u017ce rozpozna\u0107 sw\u00f3j p\u0142aszcz lub pier\u015bcie\u0144, to cz\u0142owiek, kt\u00f3ry okazuje si\u0119 w\u0142a\u015bcicielem domu, kt\u00f3ry naby\u0142o si\u0119 od Niemc\u00f3w za psie pieni\u0105dze lub za przespanie paru nocy z\u00a0grubym i\u00a0brzuchatym Szwabem\u201d.<\/span><\/p>\n

Gniew nap\u0119dza Marcelego do pisania, ale pisanie pozwala mu te\u017c gniew roz\u0142adowa\u0107, pozwala nienawidzi\u0107 i\u00a0prze\u017cywa\u0107 zemst\u0119 w\u00a0my\u015blach. Namacalnie i\u00a0wielokrotnie. Marceli marzy, \u017ceby wyjecha\u0107 za granic\u0119, chcia\u0142by tam obsmarowywa\u0107 Polak\u00f3w. \u201eZa wszystko!\u201d\u00a0\u2013 tak pisze. Za\u00a0getto \u0142awkowe przed wojn\u0105, za zakaz uboju rytualnego, za ekscesy na uniwersytetach, za trupy w\u00a0aulach uczelni, wreszcie\u00a0\u2013 za kumanie si\u0119 z\u00a0Niemcami.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n