{"id":85915,"date":"2021-06-02T17:09:42","date_gmt":"2021-06-02T15:09:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=85915"},"modified":"2021-05-24T16:44:05","modified_gmt":"2021-05-24T14:44:05","slug":"17-09-53","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=85915","title":{"rendered":"Sienkiewicz rasist\u0105? \u017baden dawny autor nie zda egzaminu, kt\u00f3remu poddaje go dzisiejsza wra\u017cliwo\u015b\u0107"},"content":{"rendered":"

Henryk Sienkiewicz (Fot. domena publiczna)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Sienkiewicz rasist\u0105? \u017baden dawny autor nie zda egzaminu, kt\u00f3remu poddaje go dzisiejsza wra\u017cliwo\u015b\u0107<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Maciej Janowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

My na pewno nie zdamy egzaminu, jaki urz\u0105dz\u0105 nam nasi potomkowie, liberalni inteligenci w XXII czy XXIII w. Boj\u0119 si\u0119 my\u015ble\u0107, za jakich potwor\u00f3w moralnych nas uznaj\u0105.<\/strong><\/span><\/h4>\n

* * *<\/strong><\/h4>\n

Pod wp\u0142ywem niedawnej dyskusji o miejscu \u201eW pustyni i w puszczy\u201d w kanonie lektur szkolnych zacz\u0105\u0142em si\u0119 zastanawia\u0107. Czy Henryk Sienkiewicz by\u0142 rasist\u0105?<\/span><\/p>\n

Czy \u201eW pustyni i w puszczy\u201d jest ksi\u0105\u017ck\u0105 rasistowsk\u0105?<\/span><\/p>\n

Namys\u0142 by\u0142 kr\u00f3tki, bo odpowiedzi s\u0105 oczywiste: nie by\u0142, nie jest.<\/span><\/p>\n

Uprzedzenia Sienkiewicza by\u0142y uprzedzeniami jego czas\u00f3w<\/span><\/strong><\/h4>\n

Nie chc\u0119 tu broni\u0107 Sienkiewicza contre coeur<\/i>, bo nigdy nie by\u0142em jego specjalnym wielbicielem, nawet w dzieci\u0144stwie; nie chc\u0119 te\u017c broni\u0107 \u201eW pustyni i w puszczy\u201d, bo nie jest to ostatecznie najwybitniejsze dzie\u0142o polskiej literatury. Chodzi mi o pewne podej\u015bcie do przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3re mnie niepokoi.<\/span><\/p>\n

\n

Bo przecie\u017c jest jasne, \u017ce Sienkiewicz wyposa\u017cony by\u0142 w ca\u0142y zestaw kulturowych uprzedze\u0144 na temat wy\u017cszo\u015bci bia\u0142ego cz\u0142owieka, europejskiej kultury etc., jakie by\u0142y typowe dla inteligenta europejskiego jego epoki. Jest r\u00f3wnie\u017c jasne, \u017ce nie by\u0142 rasist\u0105 w sensie biologicznym, bo nowoczesny rasizm jest dzie\u0142em nauk biologicznych z pierwszych dekad XX w. O tych naukach Sienkiewicz (rocznik 1846) pewnie niewiele wiedzia\u0142. Uprzedzenia Sienkiewicza by\u0142y uprzedzeniami jego czas\u00f3w i robienie mu z tego powodu zarzut\u00f3w jest bezsensowne<\/span>.<\/p>\n

Zreszt\u0105 na tle swoich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w nie by\u0142 on jakim\u015b strasznym nacjonalistycznym szowinist\u0105.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

By\u0142 raczej g\u0142osicielem lekko bezrefleksyjnego, tradycyjnego, polskiego patriotyzmu, do kt\u00f3rego niepostrze\u017cenie wkrada\u0142y si\u0119 coraz silniejsze elementy nowoczesnego nacjonalizmu. Jednak do endeckiej ideologii egoizmu narodowego by\u0142o mu daleko.<\/span><\/p>\n

Nie jeste\u015bmy m\u0105drzejsi od naszych przodk\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

Ale kto\u015b mo\u017ce zapyta\u0107: nawet je\u015bli to wszystko prawda, nawet je\u015bli Sienkiewicz (czy jakikolwiek inny dawny autor) nie by\u0142 rasist\u0105 w rozumieniu swojej epoki, to co to mo\u017ce nas dzisiaj obchodzi\u0107? Przecie\u017c chodzi nam o dzisiejszy odbi\u00f3r jego ksi\u0105\u017cek. By\u0107 mo\u017ce powinni\u015bmy zwraca\u0107 uwag\u0119 na to, jaki negatywny wp\u0142yw mog\u0105 mie\u0107 dawne ksi\u0105\u017cki dzisiaj, a nie na to, jak nale\u017cy ocenia\u0107 pogl\u0105dy autora na tle jego czas\u00f3w?<\/span><\/p>\n

Niby racja \u2013 ale w tej racji kryje si\u0119 pu\u0142apka. Wra\u017cliwo\u015b\u0107 moralna z epoki na epok\u0119 si\u0119 zmienia (na lepsze czy na gorsze?). \u017baden autor pisz\u0105cy cho\u0107by kilkadziesi\u0105t lat temu (a co dopiero dawniej) nie zda egzaminu, kt\u00f3remu poddaje go dzisiejsza wra\u017cliwo\u015b\u0107, cho\u0107by by\u0142 jak na swoj\u0105 epok\u0119 najbardziej nawet otwarty i pozbawiony uprzedze\u0144. I vice<\/a> versa: my r\u00f3wnie\u017c nie zdaliby\u015bmy egzaminu z etyki, jakiemu poddaliby nas ludzie z dawnych epok. A ju\u017c na pewno nie zdamy egzaminu, jaki urz\u0105dz\u0105 nam nasi potomkowie, liberalni inteligenci w XXII czy XXIII w. (boj\u0119 si\u0119 my\u015ble\u0107, za jakich potwor\u00f3w moralnych nas uznaj\u0105). Co robi\u0107 w takiej sytuacji? Cenzurowa\u0107 lektury? Wybiera\u0107 z dawnych autor\u00f3w tylko te fragmenty, kt\u00f3re uznajemy za zgodne z naszymi pogl\u0105dami? Wydaje mi si\u0119 to niegodne powa\u017cnych ludzi, zw\u0142aszcza zwolennik\u00f3w wolno\u015bci s\u0142owa. Mo\u017cna usun\u0105\u0107 z list lektur absolutnie wszystko \u2013 nie tylko Sienkiewicza \u2013 to jednak by\u0142by absurd. Taka postawa, w kt\u00f3rej poddajemy dawnych autor\u00f3w bezwzgl\u0119dnej kontroli pod k\u0105tem naszych wsp\u00f3\u0142czesnych pogl\u0105d\u00f3w, jest w istocie przejawem nies\u0142ychanego zadufania.<\/span><\/p>\n

To tak, jakby\u015bmy m\u00f3wili: patrzcie, o ile m\u0105drzejsi, o ile lepsi moralnie jeste\u015bmy od tych wszystkich dawno zmar\u0142ych.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce ja nigdy jakiejkolwiek wy\u017cszo\u015bci umys\u0142owej czy moralnej nad lud\u017ami dawnych epok nie odczuwa\u0142em. S\u0105 elementy uprzedze\u0144 etnicznych, genderowych czy innych u Szekspira, Dantego, Homera? Pewnie, \u017ce s\u0105, i co z tego? Mamy ich nie przek\u0142ada\u0107, nie wznawia\u0107, nie czyta\u0107? Czy naprawd\u0119 nie ma u nich niczego poza uprzedzeniami?<\/span><\/p>\n

Zaproszenie do dyskusji<\/h4>\n

A mo\u017cna przecie\u017c post\u0105pi\u0107 inaczej. Mo\u017cna czyta\u0107 dawne teksty z maksymaln\u0105 \u017cyczliwo\u015bci\u0105, szukaj\u0105c w nich przede wszystkim tego, co dzi\u015b jeszcze wydaje nam si\u0119 warto\u015bciowe (jest tego wiele, r\u00f3wnie\u017c u Sienkiewicza). A co z fragmentami, kt\u00f3re budz\u0105 nasz sprzeciw? Mog\u0105 si\u0119 one sta\u0107 \u2013 i tutaj jest miejsce dla dobrego nauczyciela polonisty \u2013 zaproszeniem do dyskusji. Dyskusji, kt\u00f3rej celem ma by\u0107 nie pogn\u0119bienie autora i ukazanie naszej wy\u017cszo\u015bci, lecz zrozumienie pogl\u0105d\u00f3w cz\u0142owieka z innej epoki. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, u Sienkiewicza g\u0142\u00f3wnym tematem takiej dyskusji w moim przekonaniu powinno by\u0107 nie tyle \u201eW pustyni i w puszczy\u201d, ile obraz stosunk\u00f3w polsko-ukrai\u0144skich w \u201eOgniem i mieczem\u201d. Wiem dobrze, \u017ce obecna polityka o\u015bwiatowa nie sprzyja ani ciekawym dyskusjom w szkole, ani dobrym nauczycielom; ale przecie\u017c kiedy\u015b si\u0119 to zmieni.<\/span><\/p>\n

\n

Maciej Janowski<\/b> \u2013 historyk, zajmuje si\u0119 dziejami Polski i Europy w XIX w.<\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Henryk Sienkiewicz (Fot. domena publiczna) Sienkiewicz rasist\u0105? \u017baden dawny autor nie zda egzaminu, kt\u00f3remu poddaje go dzisiejsza wra\u017cliwo\u015b\u0107 Maciej Janowski My na pewno nie zdamy egzaminu, jaki urz\u0105dz\u0105 nam nasi potomkowie, liberalni inteligenci w XXII czy XXIII w. Boj\u0119 si\u0119 my\u015ble\u0107, za jakich potwor\u00f3w moralnych nas uznaj\u0105. * * * Pod wp\u0142ywem niedawnej dyskusji o […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85915"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=85915"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85915\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":85932,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85915\/revisions\/85932"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=85915"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=85915"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=85915"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}