{"id":85941,"date":"2021-05-09T17:09:59","date_gmt":"2021-05-09T15:09:59","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=85941"},"modified":"2021-05-09T08:59:07","modified_gmt":"2021-05-09T06:59:07","slug":"19-09-64","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=85941","title":{"rendered":"Hannah Arendt: Tej zbrodni dopu\u015bcili si\u0119 Niemcy, ale Auschwitz mo\u017cliwy by\u0142 wsz\u0119dzie"},"content":{"rendered":"

Hannah Arendt, rok 1944 (Fot. Fred Stein \/ AP)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Hannah Arendt: Tej zbrodni dopu\u015bcili si\u0119 Niemcy, ale Auschwitz mo\u017cliwy by\u0142 wsz\u0119dzie<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Dan Diner
\n<\/strong>T\u0142umaczenie: Adam Romaniuk<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Czy to Hannah Arendt wymy\u015bli\u0142a poj\u0119cie banalno\u015bci z\u0142a? Podobno jej m\u0105\u017c. Potem mia\u0142 robi\u0107 sobie wyrzuty: teraz to ona musi wypi\u0107 piwo, kt\u00f3rego nawarzy\u0142. Z cyklu “Adam Michnik poleca”<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

Dan Diner<\/b> \u2013 ur. w 1946 r., niemiecko-izraelski historyk i politolog. Tekst za: \u201eHannah Arendt Revisited: ‘Eichmann in Jerusalem’ und die Folgen\u201d, Suhrkamp, Frankfurt am Main 2000<\/i><\/span><\/p>\n

\u017badna praca na temat Zag\u0142ady nie by\u0142a tak dyskutowana, nie wywo\u0142a\u0142a takiej kontrowersji jak \u201eEichmann w Jerozolimie\u201d<\/strong><\/span>.<\/a> \u017badna inna publikacja na ten temat nie spotka\u0142a si\u0119 z takim zainteresowaniem. \u201eRzecz o banalno\u015bci z\u0142a\u201d Hannah Arendt nabra\u0142a ponadto charakteru ikony w dyskursie o Auschwitz i podobnych zbrodniach. Poj\u0119cie banalno\u015bci z\u0142a zrobi\u0142o prawdziw\u0105 karier\u0119 \u2013 zar\u00f3wno w j\u0119zyku publicznym, jak w ramach dyscypliny akademickiej. Szybko sta\u0142o si\u0119 kluczem do historycznej i moralnej oceny nazistowskich masowych zbrodni, a tak\u017ce do rozwa\u017ca\u0144 na temat epoki nowoczesnej pod k\u0105tem tkwi\u0105cej w niej mo\u017cliwo\u015bci systematycznych akcji eksterminacyjnych.<\/span><\/p>\n

\n

W poni\u017cszych wywodach nie b\u0119dzie chodzi\u0142o o empiryczn\u0105 weryfikacj\u0119 tez Arendt na temat narodowego socjalizmu i Holokaustu. Dokonano takowej ju\u017c w kr\u00f3tkim czasie po ukazaniu si\u0119 ksi\u0105\u017cki, o kt\u00f3rej mowa. Zarzucono jej wtedy niefrasobliwe obchodzenie si\u0119 z faktami; skrytykowano te\u017c zamaszysty styl interpretacji, pe\u0142nej ci\u0119tych uwag, polaryzuj\u0105cej.<\/span><\/p>\n

(Zob. np.: \u201eDie Kontroverse: Hannah Arendt, Eichmann in Jerusalem und die Juden\u201d, Frankfurt\/M 1964; por. nowsze rozwa\u017cania: Seyla Benhabib, \u201eThe Reluctant Modernism of Hannah Arendt\u201d, London 1996, rozdz. 6 pt. \u201eThinking and Judging: Rereading Eichmann in Jerusalem\u201d).<\/span><\/p>\n

Z ca\u0142ej masy pism nale\u017ca\u0142oby mo\u017ce wyr\u00f3\u017cni\u0107 nie mniej polemiczn\u0105 w tonie, ale empirycznie i systematycznie nadzwyczaj tre\u015bciw\u0105 prac\u0119 Jacoba Robinsona z roku 1965, o zagadkowo brzmi\u0105cym tytule \u201eA pokrzywione nale\u017cy wyprostowa\u0107\u201d (Robinson, \u201e\u00bbAnd the Crooked shall be made Straight\u00ab: The Eichmann Trial, the Jewish Catastrophe, and Hannah Arendt\u2019s Narrative\u201d, London 1965. [Tytu\u0142 nawi\u0105zuje do uwagi Kanta, \u017ce \u201ez pokrzywionego drzewa cz\u0142owiecze\u0144stwa nic prostego nie da si\u0119 wyciosa\u0107\u201d \u2013 od t\u0142umacza]).<\/span><\/p>\n

Nie poprzestano na polemicznej wymianie cios\u00f3w. Wyzwanie Hannah Arendt zosta\u0142o podj\u0119te w powa\u017cnych badaniach i da\u0142o okazj\u0119 do znacz\u0105cych analiz. Jej prowokacyjne i nieraz uw\u0142aczaj\u0105ce ataki skierowane przeciwko przedstawicielom instytucji \u017cydowskich i \u017cydowskim osobisto\u015bciom epoki Holokaustu, jej pochopne obwinienie rad \u017cydowskich o zdrad\u0119 narodu \u017cydowskiego i wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z nazistami wywo\u0142a\u0142o okrzyk oburzenia w kr\u0119gach \u017cydowskiej opinii, ale przynios\u0142o te\u017c np. podstawowe studium historyka Izajasza Trunka na temat rad \u017cydowskich (Trunk, \u201eJudenrat: The Jewish Councils in Eastern Europe under Nazi Occupation\u201d, New York 1972. Je\u015bli chodzi o reakcj\u0119 badaczy na wypowiedzi Arendt, zob. te\u017c Lucy S. Davidson, \u201eThe Holocaust and the Historians\u201d, Cambridge 1981).<\/span><\/p>\n

Temat domniemanego \u017cydowskiego wsp\u00f3\u0142sprawstwa podj\u0119\u0142a te\u017c literatura \u2013 np. Leslie Epstein w powie\u015bci \u201eKr\u00f3l \u017byd\u00f3w\u201d pokaza\u0142 los getta \u0142\u00f3dzkiego i posta\u0107 Chaima Rumkowskiego,<\/a><\/strong><\/span> przewodnicz\u0105cego tamtejszej \u201estarszyzny\u201d.<\/span><\/p>\n

Sk\u0105d ten skandal?<\/strong><\/h4>\n

Rzecz Arendt o banalno\u015bci z\u0142a spowodowa\u0142a skandal, spolaryzowa\u0142a opini\u0119 \u017cydowsk\u0105 i pobudzi\u0142a do nami\u0119tnych spor\u00f3w o znacznie szerszym zasi\u0119gu. Jest jednak w\u0105tpliwe, czy jej tezy, odebrane jako prowokacja \u2013 \u017ce Eichmann to tylko przeci\u0119tny funkcjonariusz \u015bmierci; \u017ce dosz\u0142o do \u017cydowskiej wsp\u00f3\u0142pracy z wrogiem \u2013 same by wystarczy\u0142y, \u017ceby wywo\u0142a\u0107 tak skrajne reakcje. Wolno przypuszcza\u0107, \u017ce w tej kontrowersji chodzi\u0142o o co\u015b wi\u0119cej ni\u017c o zgodno\u015b\u0107 z faktami, poprawno\u015b\u0107 historyczn\u0105 i stosown\u0105 interpretacj\u0119. Przy ponownej lekturze sprawozdania Arendt z procesu Eichmanna nasuwa si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce chodzi tu o pismo niemal apokryficzne, w kt\u00f3rym omawia si\u0119 du\u017co szerszy temat ni\u017c sam tylko nazistowski mord na \u017bydach.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli przyjrze\u0107 si\u0119 koncepcji i strukturze tego tekstu, to wyra\u017anie wida\u0107, \u017ce zawiera si\u0119 w nim wysoce idiosynkratyczny podtekst. S\u0105 tu ukryte elementy niemal wszystkich wa\u017cnych kwestii \u017cydowskiej egzystencji w dobie postemancypacyjnej \u2013 oczywi\u015bcie w postaci wyostrzonej przez do\u015bwiadczenie Holokaustu. Tak odczytywane, pismo to stanowi zaszyfrowan\u0105 podstaw\u0119 \u017cydowskiego dyskursu, w zasadzie wci\u0105\u017c powracaj\u0105cego. W trybie kontrowersji rozpatruje si\u0119 tam przeciwie\u0144stwo mi\u0119dzy tym, co partykularne, i tym, co uniwersalne w obr\u0119bie \u017cydostwa i poza nim; dyskutuje si\u0119 kwestie asymilacji i syjonizmu, niezale\u017cno\u015bci jednostki i odpowiedzialno\u015bci zbiorowej.<\/span><\/p>\n

Ukryty przedmiot sprawozdania z procesu Eichmanna mo\u017cna by systematycznie uj\u0105\u0107 w takiej oto postaci: dzi\u0119ki tekstowi ikonicznemu, jakim jest \u201eEichmann w Jerozolimie\u201d, nabieraj\u0105 wyrazisto\u015bci r\u00f3\u017cne, w swym oddzia\u0142ywaniu ca\u0142kiem przeciwstawne narracje tycz\u0105ce si\u0119 \u017cydowskiego do\u015bwiadczenia i \u017cydowskiego samorozumienia, i wchodz\u0105 ze sob\u0105 w konflikt. Chodzi przy tym o narracje ubrane w obrazy, symbole, metafory i interpretacje \u017cydowskiej katastrofy w XX wieku.<\/span><\/p>\n

Systematyczne spojrzenie na podstawowe zagadnienia zawarte w sprawozdaniu Arendt potwierdza przypuszczenie, \u017ce mamy tu do czynienia z dychotomicznie rozumian\u0105 struktur\u0105 dyskursu. Zaczyna si\u0119 to ju\u017c od interpretacji zbrodni pope\u0142nionych przez nazist\u00f3w. Czy chodzi tu, zgodnie z izraelskim aktem oskar\u017cenia [podczas procesu Adolfa Eichmanna], o zbrodnie przeciwko narodowi \u017cydowskiemu \u2013 czy o zbrodnie przeciwko ludzko\u015bci?<\/span><\/p>\n

Hannah Arendt opowiada si\u0119 za rozszerzonym uj\u0119ciem kryminalnego stanu faktycznego. Jej interpretacja zbrodni nazistowskich w kategoriach uniwersalistycznych \u2013 zbrodni, kt\u00f3rych ofiarami byli m.in. \u017bydzi \u2013 idzie tak daleko, \u017ce jeszcze i poj\u0119cie ludzko\u015bci (Menschlichkeit) pr\u00f3buje dalej uniwersalizowa\u0107: sankcja ma obj\u0105\u0107 zbrodnie przeciwko rodzajowi ludzkiemu (Menschheit).<\/span><\/p>\n

Jej uniwersalistyczna krytyka obejmuje te\u017c procedur\u0119. Dla os\u0105dzenia takich zbrodni bardziej odpowiedni wydaje si\u0119 jej trybuna\u0142 mi\u0119dzynarodowy. Je\u015bli godzi si\u0119 na jurysdykcj\u0119 \u017cydowsk\u0105 w postaci s\u0105du izraelskiego, to nie ze wzgl\u0119d\u00f3w zasadniczych, lecz praktycznych.<\/span><\/p>\n

Nalegaj\u0105c na uniwersalizacj\u0119 czynu i sprawstwa, Arendt zg\u0142asza dalsze obiekcje \u2013 wskazuje np., \u017ce wprawdzie zbrodni dopu\u015bcili si\u0119 Niemcy, ale do tego rodzaju kryminalnych czyn\u00f3w zdolni byli r\u00f3wnie\u017c inni. Takie uog\u00f3lnienia maj\u0105 sw\u00f3j pocz\u0105tek zar\u00f3wno w jej poj\u0119ciu totalitaryzmu, jak w perspektywie, w kt\u00f3rej zdarzenia historyczne mo\u017cna przemieszcza\u0107, wstawiaj\u0105c w miejsce minionej rzeczywisto\u015bci przysz\u0142\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Nale\u017cy tu te\u017c stale w jej sprawozdaniu pojawiaj\u0105ca si\u0119 tendencja, by zaciera\u0107 r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy ofiarami i sprawcami, i wobec tego obwinia\u0107 ofiary kolaboracji razem ze sprawcami. Tego rodzaju zarzuty dotyczy\u0142y nie tylko rad \u017cydowskich i \u017cydowskiej policji, lecz w spos\u00f3b ju\u017c groteskowy tak\u017ce \u017cydowskich oddzia\u0142\u00f3w do zada\u0144 specjalnych (Sonderkommandos) w obozach \u015bmierci. Te przyk\u0142ady pokazuj\u0105, \u017ce rzeczywiste b\u0105d\u017a domniemane problemy empiryczne wci\u0105\u017c s\u0142u\u017cy\u0142y temu, by rozwa\u017ca\u0107 kwestie \u017cydowskiego samorozumienia.<\/span><\/p>\n

Skrajny uniwersalizm nie jest jedyn\u0105 podstaw\u0105, na kt\u00f3rej Hannah Arendt argumentuje w swojej ksi\u0105\u017cce o Eichmannie. Znajduje on uzupe\u0142nienie w nie mniej radykalnym \u017cydowskim partykularyzmie \u2013 \u017ceby nie powiedzie\u0107 nacjonalizmie. Jest przy tym rzecz\u0105 uderzaj\u0105c\u0105, \u017ce jej \u017cydowski nacjonalizm w kilku miejscach spotyka si\u0119 ze skrajnymi stanowiskami syjonizmu, acz nie jest z nimi to\u017csamy.<\/span><\/p>\n

Podobnie jak Raul Hilberg [historyk Holokaustu],<\/a> r\u00f3wnie\u017c ona w swojej ocenie \u017cydowskich zachowa\u0144 w obliczu narodowego socjalizmu wychodzi od tego, \u017ce istnieje co\u015b takiego jak pe\u0142noprawna \u017cydowska zbiorowo\u015b\u0107, \u017cydowski nar\u00f3d. Co si\u0119 tyczy \u201enarodu \u017cydowskiego\u201d, chodzi o kategori\u0119 ma\u0142o problematyczn\u0105, o ile mamy do czynienia z niewi\u0105\u017c\u0105cym opisem przynale\u017cno\u015bci religijnych i kulturowych o r\u00f3\u017cnej mocy. Je\u015bli jednak o \u017cydowskim narodzie mowa jest wtedy, gdy chodzi o zbiorowe dzia\u0142anie polityczne, o op\u00f3r b\u0105d\u017a wr\u0119cz akcje militarne, kategoria ta staje si\u0119 wysoce problematyczna. Wtedy bowiem zak\u0142ada si\u0119 solidarn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119, kt\u00f3ra mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107 znacz\u0105ca w wymiarze dzia\u0142a\u0144 \u2013 w obliczu narodowych, j\u0119zykowych i kulturowych r\u00f3\u017cnic dziel\u0105cych zbiorowo\u015bci \u017cydowskie w Europie.<\/span><\/p>\n

Jeszcze podczas wojny Hannah Arendt g\u0142osi\u0142a potrzeb\u0119 stworzenia armii \u017cydowskiej. W Ameryce wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a, cho\u0107 tylko kr\u00f3tko, z prawicowymi kr\u0119gami \u017cydowskimi, kt\u00f3re ju\u017c wtedy oskar\u017ca\u0142y o zdrad\u0119 \u017cydowskie i syjonistyczne przyw\u00f3dztwo. Gdy w Izraelu w latach 50. wzbudza\u0142a emocje sprawa Kastnera [Rudolf, izraelski prawnik i dziennikarz, oskar\u017cony o kolaboracj\u0119 z nazistami], najbli\u017csze by\u0142y jej pogl\u0105dy skrajnej prawicy (Arendt do Karla Jaspersa, list z 20 lipca 1963, w: Hannah Arendt \/ Karl Jaspers, \u201eBriefwechsel 1926-1969\u201d, M\u00fcnchen 1985).<\/span><\/p>\n

Podczas procesu Eichmanna s\u0142awi\u0142a w swoich relacjach heroizm \u017cydowskiego oporu, cho\u0107 przecie\u017c z drugiej strony pytanie prokuratora Gideona Hausnera pod adresem \u015bwiadk\u00f3w: \u201eCzemu si\u0119 nie zbuntowali\u015bcie?\u201d s\u0142usznie odrzuci\u0142a jako \u201eokropne i g\u0142upie\u201d.<\/span><\/p>\n

U Arendt w jej os\u0105dzie Holokaustu wida\u0107 g\u0142\u0119bok\u0105 rozterk\u0119: z jednej strony ho\u0142duje ona niemal bezgranicznemu uniwersalizmowi; z drugiej strony jej argumenty s\u0105 silnie zabarwione nacjonalistycznie. Jak rozumie\u0107 tego rodzaju sprzeczno\u015b\u0107?<\/span><\/p>\n

Odpowied\u017a jest r\u00f3wnie prosta jak z\u0142o\u017cona: jej narracja zawiera w najwy\u017cszym stopniu konsternuj\u0105ce przes\u0142anie, w kt\u00f3rym oba radykalizmy, narodowy i uniwersalny, wzajemnie si\u0119 wzmacniaj\u0105. Rezultatem jest w widoczny spos\u00f3b syntetyczna koncepcja \u017cydowskiego samorozumienia, kt\u00f3ra z jednej strony sk\u0142ada si\u0119 z do\u015bwiadczenia \u017cydostwa niemieckiego, z wzor\u00f3w \u017cydowskiej emancypacji na Zachodzie, w kt\u00f3rej centrum stoi jednostka jako obywatel swojej wsp\u00f3lnoty. Z drugiej strony uwzgl\u0119dnione zostaje te\u017c kolektywne rozumienie \u017cydowskiej egzystencji.<\/span><\/p>\n

Chodzi przy tym o tak\u0105 samodefinicj\u0119, kt\u00f3r\u0105 Arendt przyswoi\u0142a sobie najp\u00f3\u017aniej podczas wojny i tym bardziej w obliczu Holokaustu. U jej podstawy nie le\u017cy wprawdzie \u017cadne w pe\u0142ni rozwini\u0119te syjonistyczne rozumienie \u201enarodu \u017cydowskiego\u201d, ale przecie\u017c jakie\u015b syjonistycznie zabarwione wyobra\u017cenie, kt\u00f3re opiera si\u0119 na poprzedzaj\u0105cych Holokaust do\u015bwiadczeniach \u017byd\u00f3w w Europie \u015arodkowowschodniej i w Europie Wschodniej.<\/span><\/p>\n

Owo samorozumienie \u017byd\u00f3w wschodnich i w\u0142a\u015bciw\u0105 mu narodow\u0105 narracj\u0119 Arendt przej\u0119\u0142a, powoduj\u0105c si\u0119 przede wszystkim swoim pesymizmem, je\u015bli chodzi o obietnice, jakie nios\u0142y ze sob\u0105 uniwersalne, a tym samym abstrakcyjne prawa cz\u0142owieka (zob. w jej \u201eKorzeniach totalitaryzmu\u201d cz. 2, rozdz. IX, podrozdzia\u0142 \u201eDylematy praw cz\u0142owieka\u201d).<\/span><\/p>\n

Naznaczona przez do\u015bwiadczenie prze\u015bladowa\u0144 i Holokaustu, godzi si\u0119 z koncepcj\u0105 \u017cydowskiej podmiotowo\u015bci politycznej. Filozofka polityczna o niemiecko-\u017cydowskich korzeniach akceptuje wyobra\u017cenie egzystencji \u017cydowskiego narodu, w\u0142\u0105cznie z jego prawem do ojczyzny. Jej wa\u017ckie s\u0142owa o \u201eprawie do tego, by mie\u0107 prawa\u201d okazuj\u0105 si\u0119 przy bli\u017cszym wejrzeniu uniwersalnie zakodowanym wnioskiem wysnutym z losu \u017cydowskiego. Dlatego mo\u017cna j\u0105 okre\u015bli\u0107, nawi\u0105zuj\u0105c do s\u0142ownika epoki weimarskiej, jako syjonistk\u0119 z rozumu.<\/span><\/p>\n

\u00d3w syjonizm rozumowy, mimo wszelkich deklaracji przynale\u017cno\u015bci do narodu \u017cydowskiego, opiera si\u0119 jednak na abstrakcyjnych, uniwersalnych, instytucjonalnych, a wi\u0119c republika\u0144skich warto\u015bciach. Dochodz\u0105 przy tym do g\u0142osu zasady takiej wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra opiera si\u0119 na \u201edemos\u201d, a nie na \u201eethnos\u201d. Je\u015bli za podstaw\u0119 samorozumienia \u017cydowskiego uzna si\u0119 rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy \u201edemos\u201d i \u201eethnos\u201d, to w rzeczy samej wynikn\u0105 z tego dla Hannah Arendt powa\u017cne problemy.<\/span><\/p>\n

Rodz\u0105 si\u0119 one ju\u017c st\u0105d, \u017ce zachodnia koncepcja instytucjonalnej, republika\u0144skiej wsp\u00f3lnoty znacznie si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0142a od raczej etnicznego samorozumienia \u017cydostwa wschodnioeuropejskiego, kt\u00f3re stanowi\u0142o wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w europejskich. Tam, z uwagi na jednorodn\u0105 pami\u0119\u0107 zbiorow\u0105, ich postrzeganie siebie samych by\u0142o w du\u017cej mierze nacechowane narodowo. Po Holokau\u015bcie wschodnioeuropejskie do\u015bwiadczenie \u017cydowskie sta\u0142o si\u0119 niejako wi\u0105\u017c\u0105ce dla homogenizuj\u0105cej si\u0119 i uog\u00f3lniaj\u0105cej \u017cydowskiej narracji.<\/span><\/p>\n

To jest zreszt\u0105 tak\u017ce sednem do\u015b\u0107 zaszyfrowanego przes\u0142ania Gershoma Scholema, owego niemiecko-\u017cydowskiego konwertyty na syjonizm, gdy w toku procesu Eichmanna w li\u015bcie otwartym zarzuci\u0142 Hannah Arendt, \u017ce brak jej \u201eAhabath Israel\u201d, tzn. mi\u0142o\u015bci do \u017cydostwa.<\/span><\/p>\n

Przez to chcia\u0142 powiedzie\u0107, \u017ce nie czuje si\u0119 ona zobowi\u0105zana wobec \u017cydowskiego etnosu, i Arendt nie widzia\u0142a tej sprawy inaczej. W odpowiedzi podkre\u015bla swoj\u0105 lojalno\u015b\u0107 wobec tej warto\u015bci, jak\u0105 jest niezale\u017cno\u015b\u0107 jednostki i jej w\u0142adzy s\u0105dzenia, i odrzuca wszelkie takie roszczenia danej zbiorowo\u015bci, kt\u00f3re opieraj\u0105 si\u0119 na pochodzeniu (listy opublikowane w: \u201eEncounter\u201d, stycze\u0144 1964).<\/span><\/p>\n

Tak\u0105 postaw\u0119 ju\u017c wiele lat wcze\u015bniej stwierdzi\u0142 u niej jej ojcowsko usposobiony syjonistyczny przyjaciel Kurt Blumenfeld. Wobec jej artyku\u0142u w \u201eMenorah Journal\u201d z roku 1946, zawieraj\u0105cego krytyk\u0119 syjonizmu, r\u00f3wnie zaskoczony jak wstrz\u0105\u015bni\u0119ty Blumenfeld ujawnia, \u017ce Hannah Arendt nie podziela jego narodowych lojalno\u015bci. Co wi\u0119cej, ten wybitny przedstawiciel syjonizmu niemieckiego wyrzuca sobie, \u017ce ca\u0142kiem wbrew jej sk\u0142onno\u015bci wywiera\u0142 na ni\u0105 wp\u0142yw w kierunku postawy \u017cydowsko-narodowej, chc\u0105c j\u0105 utrzyma\u0107 z dala od \u201easymilacji\u201d, jak on i jemu podobni charakteryzowali indywidualn\u0105 emancypacj\u0119 (Blumenfeld w li\u015bcie do Martina Rosenbl\u00fctha z 17 stycznia 1946 r., w: Blumenfeld, \u201eIm Kampf um den Zionismus: Briefe aus f\u00fcnf Jahrzehnten\u201d, Stuttgart 1976).<\/span><\/p>\n

Zbrodniarze nie wiedz\u0105, \u017ce s\u0105 winni<\/strong><\/h4>\n

A co si\u0119 tyczy historycznych za\u0142o\u017ce\u0144 przy\u015bwiecaj\u0105cych \u017cydowskiej emancypacji \u2013 jakie odbicie znajduj\u0105 one w ksi\u0105\u017cce Arendt, w owym doniesieniu o banalno\u015bci z\u0142a? Jaka emancypacyjna narracja historyczna dochodzi tu do g\u0142osu, o jakiej strukturze? Jak Arendt opowiada histori\u0119 \u017cydowskiej katastrofy, z jakiego punktu obserwacyjnego, wedle jakich wzor\u00f3w postrzegania? Albo wyra\u017caj\u0105c to bardziej metaforycznie: wedle jakich zamierze\u0144 i na pod\u0142o\u017cu jakiej pami\u0119ci interpretuje ona histori\u0119 Holokaustu? Jej koncept banalno\u015bci, kt\u00f3remu w \u017cydowskiej sferze publicznej towarzyszy\u0142y wr\u0119cz histeryczne wybuchy protestu, ukazuje w ka\u017cdym razie tak\u0105 perspektyw\u0119 postrzegania, kt\u00f3ra jest ca\u0142kiem bliska zbiorowemu niemieckiemu prze\u017cywaniu sprawy.<\/span><\/p>\n

To jest na pierwszy rzut oka wysoce problematyczne twierdzenie. \u017beby je uwiarygodni\u0107, trzeba si\u0119 najpierw uciec do rozwa\u017ca\u0144 o charakterze metodologicznym. Wychodz\u0105c z za\u0142o\u017cenia, \u017ce historyczne opisy, interpretacje i wysi\u0142ki rozumienia nale\u017cy pojmowa\u0107 nie w sensie scjentycznym, jako nastawienia obiektywne, lecz ca\u0142y czas jako dokonania zbiorowej pami\u0119ci, zwi\u0105zane z predysponowanymi do tego strukturami narracyjnymi, kategoria pami\u0119ci zbiorowej zawiera pewne znaczenie epistemologiczne dla historiografii. Historia i pami\u0119\u0107 nie by\u0142yby zatem przeciwbie\u017cnymi instancjami opowiadanego przypomnienia. Historia jawi si\u0119 wobec tego jako pos\u0142uszna metodzie konstrukcja, jako refleksyjnie opracowywany wyraz pami\u0119ci zbiorowej.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli chodzi o przedstawienie epoki narodowosocjalistycznej, a zw\u0142aszcza zwi\u0105zanej z ni\u0105 masowej zag\u0142ady, historyk ma do czynienia z fenomenem, kt\u00f3ry wprawia go w konfuzj\u0119: w pami\u0119ci niemieckiej do\u015bwiadczenia tej epoki i inkryminowane zdarzenia z ni\u0105 zwi\u0105zane odk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w inny spos\u00f3b ni\u017c w pami\u0119ci \u017cydowskiej, \u015bci\u015blej m\u00f3wi\u0105c: w spos\u00f3b przeciwbie\u017cny. Historyczna rzeczywisto\u015b\u0107 \u2013 jak si\u0119 wydaje \u2013 w spos\u00f3b konieczny postrzegana jest r\u00f3\u017cnie, b\u0105d\u017a wr\u0119cz za ka\u017cdym razem z przeciwnej perspektywy. Przy rekonstrukcji ca\u0142okszta\u0142tu zdarze\u0144 historyk musi uwzgl\u0119dni\u0107 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 tych sposob\u00f3w rozumienia i odpowiadaj\u0105cych im struktur narracyjnych.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli chodzi o perspektyw\u0119 sprawc\u00f3w, jeden fenomen jest w du\u017cej mierze oczywisty: obraz tego, co si\u0119 dzieje, jest rozcz\u0142onkowany na mnogo\u015b\u0107 pojedynczych przebieg\u00f3w. Mo\u017cna to przekonuj\u0105co wyja\u015bni\u0107 praktyczn\u0105 realizacj\u0105 masowej zag\u0142ady.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli pomin\u0105\u0107 bezpo\u015brednio dokonywane masowe mordy podczas pierwszej fazy Holokaustu, zag\u0142ada \u017cydostwa europejskiego by\u0142a, og\u00f3lnie bior\u0105c, rezultatem procesu zorganizowanego na zasadzie podzia\u0142u pracy, bezosobowego, biurokratycznego i przemys\u0142owego. Tego rodzaju masowe mordowanie niew\u0105tpliwie poci\u0105ga za sob\u0105 u wykonawc\u00f3w faktycznej czynno\u015bci tak\u0105 w\u0142a\u015bnie \u015bwiadomo\u015b\u0107, w kt\u00f3rej og\u00f3lny obraz tego, co si\u0119 dzieje, i odpowiadaj\u0105ce mu poczucie winy ulega rozcz\u0142onkowaniu i urzeczowieniu. Poczucie osobistej odpowiedzialno\u015bci i winy znika, ze wszystkimi tego konsekwencjami dla p\u00f3\u017aniejszego post\u0119powania karnego.<\/span><\/p>\n

Co wi\u0119cej, samo to, co si\u0119 dzieje, zdaje si\u0119 by\u0107 w ten spos\u00f3b sfragmentaryzowane, tak \u017ce poszczeg\u00f3lne cz\u0119\u015bci ca\u0142ej zbrodni w rzeczy samej musz\u0105 wygl\u0105da\u0107 banalnie. Ten fenomen sprawcy wyobcowanego, niepoczuwaj\u0105cego si\u0119 do sprawstwa ma Arendt na uwadze, gdy m\u00f3wi, \u017ce w przypadku nazist\u00f3w chodzi o zbrodnie poza kategori\u0105 winy (\u201eBriefwechsel…\u201d). i przest\u0119pstwa pozbawione znaczenia penalnego. W og\u00f3le to, co si\u0119 wydarzy\u0142o, nie mie\u015bci si\u0119 jej zdaniem w systemach prawnych, w tym, co stanowi o ich obowi\u0105zywaniu i efektywno\u015bci (patrz Herbert J\u00e4ger, \u201eVerbrechen unter totalit\u00e4ren Herrschaft: Studien zur nationalsozialistischen Gewaltkriminalit\u00e4t\u201d, Olton 1967).<\/span><\/p>\n

Wszystko to jest przekonuj\u0105ce i przyst\u0119pnie wy\u0142o\u017cone. Tyle \u017ce te rozpoznania nie id\u0105 w parze z do\u015bwiadczeniami ofiar. Przeciwnie: nie tylko dla ofiar masakr, dokonywanych bezpo\u015brednio np. przez grupy operacyjne (Einsatzgruppen), r\u00f3wnie\u017c dla ofiar zabijania administracyjnego i przemys\u0142owego umieranie powodowane przemoc\u0105 by\u0142o zmys\u0142owo do\u015bwiadczan\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, kt\u00f3ra wo\u0142a o pokut\u0119. Dla nich z\u0142o nie by\u0142o czystym rezultatem administracyjnego kumulowania banalnych element\u00f3w, lecz psychicznie i fizycznie do\u015bwiadczan\u0105 potworno\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Roz\u0142o\u017cone na banalne etapy fenomeny realizacji, kt\u00f3rej towarzyszy\u0142a r\u00f3wnie trywialnie wygl\u0105daj\u0105ca utrata \u015bwiadomo\u015bci bezprawia po stronie sprawc\u00f3w, tak samo jak wykonanie czynu, do\u015bwiadczane przez ofiary jako potworne, znajduj\u0105 przed\u0142u\u017cenie w historycznych obrazach i rodz\u0105 przeciwne perspektywy w przedstawianiu \u201eostatecznego rozwi\u0105zania\u201d. Ca\u0142o\u015bciowy historyczny obraz zdaje si\u0119 rozpada\u0107 na dualizm sposob\u00f3w postrzegania, na banalno\u015b\u0107 i monstrualno\u015b\u0107. Obie tendencje percepcji, a wi\u0119c obie perspektywy s\u0105 o tyle prawdziwe, \u017ce ka\u017cda mo\u017ce si\u0119 odwo\u0142a\u0107 do do\u015bwiadczenia.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli chodzi o szko\u0142y historyczne w historiografii Holokaustu, to przeciwstawienie znajduje odbicie w rywalizacji mi\u0119dzy funkcjonalistami i intencjonalistami. Ostatecznie ci pierwsi podkre\u015blaj\u0105 depersonalizuj\u0105ce dzia\u0142anie mechanizm\u00f3w biurokratycznych i anulowanie indywidualnej odpowiedzialno\u015bci i winy; ci drudzy za\u015b na pierwszym miejscu stawiaj\u0105 mniej lub bardziej ideologicznie motywowan\u0105 gotowo\u015b\u0107, wol\u0119 czynu, a wi\u0119c ca\u0142kowicie zawinione, kryminalne zachowanie. Tak wi\u0119c wida\u0107 wyra\u017anie struktur\u0119 przeciwnych orientacji historiograficznych: szko\u0142a funkcjonalistyczna opowiada si\u0119 za kategori\u0105 zaniedbania, szko\u0142a intencjonalistyczna za kategori\u0105 winy.<\/span><\/p>\n

Historyk Hans Mommsen w swoim wprowadzeniu do nowego wydania \u201eEichmanna w Jerozolimie\u201d podni\u00f3s\u0142 ukut\u0105 przez Arendt formu\u0142\u0119 banalno\u015bci z\u0142a do rangi konceptualnego ugruntowania ca\u0142kiem nowego kierunku badawczego.<\/span><\/p>\n

Szko\u0142a strukturalistyczna czy, jak dzisiaj si\u0119 j\u0105 te\u017c nazywa, funkcjonalistyczna, prowadzi\u0142aby koniec ko\u0144c\u00f3w do takiego w\u0142a\u015bnie rozumienia masowej zag\u0142ady. Sprawozdanie Arendt stanowi\u0142oby w takim razie co\u015b w rodzaju kamienia milowego w przej\u015bciu od perspektywy, kt\u00f3ra sw\u00f3j historyczny przedmiot zakotwicza w dziedzinie indywidualnej odpowiedzialno\u015bci i winy, do takiej, kt\u00f3ra koncentruje si\u0119 na zdepersonalizowanych strukturach.<\/span><\/p>\n

Po co by\u0142 ten proces<\/strong><\/h4>\n

Bez w\u0105tpienia Adolf Eichmann by\u0142 prototypem funkcjonariusza \u015bmierci. Jego przekonania ideologiczne odgrywa\u0142y w jego poczynaniach tylko podrz\u0119dn\u0105 rol\u0119. Nawet jego antysemityzm tylko w niewielkim stopniu zasadza\u0142 si\u0119 na wewn\u0119trznym przekonaniu. W og\u00f3le Hannah Arendt udaje si\u0119 nakre\u015bli\u0107 g\u0142\u0119boko przekonuj\u0105cy wizerunek Eichmanna \u2013 jako in\u017cyniera spo\u0142ecznego, jako technika deportacji do miejsc zag\u0142ady.<\/span><\/p>\n

Tak\u0105 charakterystyk\u0105 oskar\u017conego Arendt usi\u0142owa\u0142a podwa\u017cy\u0107 wizerunek nakre\u015blony przez izraelskiego g\u0142\u00f3wnego oskar\u017cyciela, Hausnera. Jego narracja, jego opowie\u015b\u0107 o \u017cydowskiej historii, kt\u00f3r\u0105 oskar\u017cony mia\u0142 potwierdza\u0107, wyda\u0142a si\u0119 jej czyst\u0105 propagand\u0105, pos\u0142uszn\u0105 nacjonalistycznej interpretacji historii, kt\u00f3r\u0105 odrzuca\u0142a. Proces Eichmanna mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 temu, by ta interpretacja zosta\u0142a zapisana, dla \u017byd\u00f3w w og\u00f3le, ale zw\u0142aszcza dla narodu izraelskiego.<\/span><\/p>\n

Historia \u017cydowska przedstawia si\u0119 w jej \u015bwietle jako nieprzerwany korow\u00f3d cierpie\u0144 i prze\u015bladowa\u0144, z Holokaustem jako negatywn\u0105 apoteoz\u0105. \u017beby ukaza\u0107 ten negatywny bieg historii \u017cydowskiej, a\u017c po za\u0142o\u017cenie pa\u0144stwa Izrael, Hausner zdawa\u0142 si\u0119 potrzebowa\u0107 osoby Adolfa Eichmanna \u2013 jako uosobienia z\u0142a.<\/span><\/p>\n

Tej wed\u0142ug Arendt w znacznej mierze zniekszta\u0142conej narracji przeciwstawia ona w\u0142asn\u0105 interpretacj\u0119 \u017cydowskiej historii, opowie\u015b\u0107 wyrywkow\u0105, ale nie mniej dobitnie spuentowan\u0105 i polemiczn\u0105. Nacjonalizmowi Hausnera przeciwstawia mianowicie pewien rodzaj radykalnego uniwersalizmu, kt\u00f3ry w nie mniejszym stopniu odrealnia historyczn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Jej zdaniem Auschwitz mo\u017cliwy by\u0142 wsz\u0119dzie, cho\u0107 urzeczywistni\u0142 si\u0119 tylko w Niemczech.<\/span><\/p>\n

Argumentacja Arendt wygl\u0105da na o\u015bwiecon\u0105, ale kryje si\u0119 w niej tendencja, by odtwarzan\u0105 jako najbli\u017csza prawdy historyczn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 kontrastowa\u0107 z jak\u0105\u015b uniwersaln\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105, kosztem przesz\u0142o\u015bci. To w\u0142a\u015bnie ta tendencja wymaga, by wci\u0105\u017c dekonstruowa\u0107 oczywisto\u015b\u0107 odtwarzanej rzeczywisto\u015bci i z konieczno\u015bci rani\u0107 przy tym uczucia ofiar.<\/span><\/p>\n

Wskazanie na to, \u017ce Arendt wybra\u0142a tak\u0105 w\u0142a\u015bnie perspektyw\u0119, w \u017cadnym razie nie powinno budzi\u0107 wra\u017cenia, \u017ce bierze si\u0119 tu stron\u0119 przeciwnik\u00f3w filozofki w dawnej kontrowersji. Bynajmniej tak nie jest. Rozwa\u017cania te zmierzaj\u0105 raczej do tego, by na ten wa\u017cny dokument publicznej konfrontacji z nazistowskimi zbrodniami, kt\u00f3rych ofiar\u0105 padli \u017bydzi europejscy, spojrze\u0107 z historycznego dystansu. Tego rodzaju uhistorycznienie polemicznej interwencji, jak\u0105 jest \u201eEichmann w Jerozolimie\u201d, akurat dzi\u015b si\u0119 nasuwa, nie tylko dzi\u0119ki post\u0119pom w badaniach nad Holokaustem. Sprzyja temu tak\u017ce rosn\u0105ca gotowo\u015b\u0107 naszej dyscypliny, by bada\u0107 historyczne opowie\u015bci ze wzgl\u0119du na ukryty w nich narratyw, bior\u0105c pod uwag\u0119 sk\u0142onno\u015bci historyk\u00f3w, rzutuj\u0105ce na konstrukcj\u0119 historycznych obraz\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli wszystko to zastosujemy do kompozycji ksi\u0105\u017cki Arendt, powstanie nast\u0119puj\u0105cy obraz. Jej rzecz o banalno\u015bci z\u0142a jest rezultatem postawy intelektualnej do\u015b\u0107 niezwyk\u0142ej dla czasu po Holokau\u015bcie, wyros\u0142ej na glebie warto\u015bci sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na niemiecko-\u017cydowskie do\u015bwiadczenie emancypacji. Postaw\u0119 t\u0119 znamionuje rozdarcie mi\u0119dzy potrzeb\u0105 pogodzenia si\u0119 z ca\u0142kiem now\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 wypada scharakteryzowa\u0107 jako wspomniany syjonizm rozumowy, z jednej strony, i szczytnymi roszczeniami \u017cydowskiego uniwersalizmu, przekszta\u0142conego w duchu idealistycznym i pryncypialistycznym, z drugiej.<\/span><\/p>\n

Konflikt tych dw\u00f3ch interpretacji \u015bwiata i typ\u00f3w samorozumienia, kt\u00f3re tylko z trudem mo\u017cna pogodzi\u0107, to rzecz jedna. W toku analizy tekstu jeszcze wyra\u017aniej rysuje si\u0119 nast\u0119puj\u0105ca jego cecha: u Arendt wzmagaj\u0105 si\u0119 dwie wzgl\u0119dnie niezale\u017cnie od siebie przechowywane idiosynkratyczne dyspozycje, kt\u00f3re dzia\u0142aj\u0105 w sferze przedracjonalnej i zasilaj\u0105 jej niezwyk\u0142\u0105 postaw\u0119 w sprawach \u017byd\u00f3w i Holokaustu.<\/span><\/p>\n

Nale\u017cy tu jej niemiecko-\u017cydowski background, w tym historia emancypacji, w powi\u0105zaniu z instynktown\u0105 obron\u0105 do\u015bwiadczenia i narracji \u017byd\u00f3w wschodnich, jak te\u017c lekkomy\u015blna akceptacja i przyswajanie sobie bez zastanowienia idiosynkratycznie nacechowanych postaw os\u00f3b, z kt\u00f3rymi by\u0142a blisko zwi\u0105zana i kt\u00f3re przede wszystkim z powodu swego pochodzenia i zwi\u0105zanej z nim pami\u0119ci mia\u0142y do opowiedzenia inne historie. Zdawa\u0142a si\u0119 nie by\u0107 w stanie tego unikn\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie tego ostatniego argumentu mo\u017cna z ca\u0142\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105 u\u017cy\u0107, przede wszystkim dlatego, \u017ce od czasu skandalizuj\u0105cego przedstawienia relacji \u0142\u0105cz\u0105cej Arendt z Martinem Heideggerem mno\u017c\u0105 si\u0119 interpretacje, kt\u00f3re \u017ceby stwierdzi\u0107 duchowe powinowactwo z wyboru, pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 nieprzyzwoitymi argumentami. W ka\u017cdym razie nie przyjmiemy tu za\u0142o\u017ce\u0144, kt\u00f3re nasuwaj\u0105 si\u0119 z perspektywy pokoj\u00f3wki. Tym bardziej nale\u017cy wskaza\u0107 na t\u0119 okoliczno\u015b\u0107, \u017ce Hannah Arendt z racji swojej niezwyk\u0142ej historii i zwi\u0105zanego z t\u0105 histori\u0105 samorozumienia, prost\u0105 drog\u0105 sta\u0142a si\u0119 wyrazicielk\u0105 pogl\u0105d\u00f3w, kt\u00f3rych nie spos\u00f3b bezwarunkowo uzna\u0107 za jej w\u0142asne.<\/span><\/p>\n

To nie ona, to m\u0105\u017c?<\/strong><\/h4>\n

Mo\u017ce si\u0119 to wyda\u0107 ma\u0142oduszno\u015bci\u0105 czy pedanteri\u0105, w kilku miejscach jednak trudno nie wyczu\u0107 element\u00f3w zewn\u0119trznego wp\u0142ywu, kt\u00f3re mog\u0142y si\u0119 istotnie przyczyni\u0107 do wykszta\u0142cenia narratywu opatrzonego has\u0142em banalno\u015bci z\u0142a. I tak Karl Jaspers w swoim li\u015bcie do Arendt z 13 grudnia 1963 r. zaczyna od uwagi, \u017ce pewien nowojorski przyjaciel Arendt i jej m\u0119\u017ca Heinricha Bl\u00fcchera poinformowa\u0142 go, \u017ce poj\u0119cie banalno\u015bci z\u0142a pochodzi od Heinricha, kt\u00f3ry teraz robi sobie wyrzuty<\/strong><\/span>:<\/a> \u017cona musi wypi\u0107 to piwo, kt\u00f3rego jej nawarzy\u0142 (\u201eBriefwechsel\u2026\u201d. Dalej Jaspers pisze: \u201ePomys\u0142 jest \u015bwietny i jako tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki trafny. Mianowicie: to oto z\u0142o jest banalne, a nie z\u0142o\u201d).<\/span><\/p>\n

Wp\u0142ywu Bl\u00fcchera na Arendt i jego intelektualnego znaczenia dla tej filozofki politycznej nie nale\u017cy bagatelizowa\u0107 i s\u0105 to sprawy wymagaj\u0105ce jeszcze zbadania. Ale ju\u017c dzi\u015b mo\u017cna wy\u015bledzi\u0107 oddzia\u0142ywanie jego my\u015bli, jak r\u00f3wnie\u017c wag\u0119 jego osoby w jej dziele; przede wszystkim tam, gdzie forma narracji i tre\u015b\u0107 interpretacji mocno odbiegaj\u0105 od zwyk\u0142ego trybu Arendtowego przedstawiania spraw, i gdzie rzucaj\u0105 si\u0119 w oczy systematyczne p\u0119kni\u0119cia.<\/span><\/p>\n

Najwyra\u017aniej wida\u0107 ten wp\u0142yw w trzeciej cz\u0119\u015bci jej \u201eKorzeni totalitaryzmu\u201d, i jest on tam najbardziej donios\u0142y, je\u015bli chodzi o systematyk\u0119 jej dzie\u0142a. Sama Arendt zreszt\u0105 wskaza\u0142a, jak wiele zawdzi\u0119cza rozmowom z m\u0119\u017cem zwi\u0105zanym w\u0142a\u015bnie z t\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105. Ale wp\u0142yw ten nie m\u00f3g\u0142 polega\u0107 tylko na rozmowach. W gr\u0119 wchodz\u0105 tutaj biografia Bl\u00fcchera [by\u0142 komunist\u0105] i jego polityczne do\u015bwiadczenie \u2013 to one raczej g\u0142\u0119boko ingeruj\u0105 w struktur\u0119 dzie\u0142a i znacz\u0105co wp\u0142ywaj\u0105 na fundamentalne twierdzenia naszej filozofki politycznej na temat w\u0142adzy totalitarnej.<\/span><\/p>\n

W swoim artykule \u201eMetody nauk spo\u0142ecznych i studium oboz\u00f3w koncentracyjnych\u201d (\u201eSocial Science Techniques and the Study of Concentration Camps\u201d, w: \u201eJewish Social Studies\u201d 12, 1950) Arendt opiera\u0142a si\u0119 jeszcze na rozr\u00f3\u017cnieniu mi\u0119dzy obozami koncentracyjnymi i obozami zag\u0142ady, gdy tymczasem w \u201eKorzeniach\u2026\u201d ta r\u00f3\u017cnica ulega zatarciu, a\u017c po jej systematyczny brak. Jakkolwiek mog\u0142y w szczeg\u00f3\u0142ach przebiega\u0107 rozmowy w domu Bl\u00fccher\u00f3w tycz\u0105ce si\u0119 kwestii narodowego socjalizmu i stalinizmu, perspektywa niemieckiego ekskomunisty czy te\u017c wprowadzany przeze\u0144 dyskurs renegata mog\u0142y mie\u0107 inny kierunek ni\u017c w przypadku niemieckiej \u017byd\u00f3wki nastrojonej w sferze ideologicznej w najlepszym razie agnostycznie, wychowanej w rodzinie o korzeniach socjaldemokratycznych.<\/span><\/p>\n

Kiedy mianowicie \u015bledzi si\u0119 tok wywod\u00f3w owej trzeciej cz\u0119\u015bci \u201eKorzeni\u2026\u201d, wsz\u0119dzie wida\u0107, jak konceptualizacja i systematyzacja cech wsp\u00f3lnych nazizmu i systemu sowieckiego odpowiadaj\u0105 takiemu typowi realnemu, kt\u00f3ry przewa\u017cnie nosi cechy stalinizmu. Jego wa\u017cno\u015b\u0107 dla obu system\u00f3w w\u0142adzy jest w ka\u017cdym razie tak samo ograniczona. Ale bo te\u017c rzeczywisto\u015b\u0107 nazistowska by\u0142a dla etnicznych Niemc\u00f3w mniej totalitarna ni\u017c rzeczywisto\u015b\u0107 stalinizmu dla ludzi w ZSRR. Natomiast czysta eksterminacja ludzi pod rz\u0105dami nazist\u00f3w odr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 jako\u015bciowo od sowieckiego systemu \u0142agr\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u015alady tego wp\u0142ywu na ksi\u0105\u017ck\u0119 o Eichmannie s\u0105 w ka\u017cdym razie wyra\u017ane. Ju\u017c stosunek Bl\u00fcchera do \u017byd\u00f3w jako \u017byd\u00f3w nie by\u0142 wolny od resentymentu. Co si\u0119 tyczy wypowiedzi m\u0119\u017ca na temat jej pochodzenia, Arendt zwykle by\u0142a bardzo pow\u015bci\u0105gliwa, ale w jednym z list\u00f3w do Jaspersa nadmienia, \u017ce jego, Bl\u00fcchera, \u201emniemanie o narodzie \u017cydowskim nie zawsze jest takie, jakiego nale\u017ca\u0142oby sobie \u017cyczy\u0107\u201d (\u201eBriefwechsel\u2026\u201d).<\/span><\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c wp\u0142yw Jaspersa na \u201erzecz o banalno\u015bci z\u0142a\u201d \u0142atwo dostrzec. Wyja\u015bnienia i interpretacje Arendt w kwestii prawa i moralno\u015bci, zwi\u0105zane z narodowosocjalistycznymi masowymi zbrodniami, mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 pow\u015bci\u0105gliwymi uwagami tego jej nauczyciela. To w\u0142a\u015bnie on w ich korespondencji, wbrew jej oporowi, przeciwstawiaj\u0105c si\u0119 jej argumentom, stale utrzymywa\u0142, \u017ce Izrael wci\u0105\u017c mo\u017ce trzyma\u0107 Eichmanna w areszcie, ale w ko\u0144cu mo\u017ce go te\u017c przekaza\u0107 jakiej\u015b \u2013 o ile to mo\u017cliwe \u2013 instancji ludzko\u015bci. Koniec ko\u0144c\u00f3w to, co zrobi\u0142 Eichmann, uczyni\u0142 nie tylko \u017bydom, \u201elecz w istocie ludzko\u015bci\u201d. Stracenie go z wyroku Izraela \u201eponiek\u0105d bagatelizowa\u0142oby\u201d dzia\u0142ania Eichmanna \u201ew \u015bwiadomo\u015b\u0107 ludzi\u201d (tam\u017ce).<\/span><\/p>\n

Wewn\u0105trz\u017cydowskim animozjom przechowywanym przez Arendt Jaspers wt\u00f3ruje bez zahamowa\u0144. Kiedy ona wyg\u0142asza hymn pochwalny na cze\u015b\u0107 pochodz\u0105cego z Niemiec s\u0119dziego, a o \u017bydach wschodnich wyra\u017ca si\u0119 z pe\u0142n\u0105 resentymentu niech\u0119ci\u0105, maj\u0105c na celowniku g\u0142\u00f3wnie prokuratora Hausnera, w kt\u00f3rym widzi \u201etypowego \u017byda galicyjskiego\u201d, \u201ejednego z tych, co to nie umiej\u0105 m\u00f3wi\u0107 w \u017cadnym j\u0119zyku. Mowa sztuczna, hiperlegalistyczna, pe\u0142na grubych niezr\u0119czno\u015bci, przerywana przez emocje\u201d \u2013 on reaguje natychmiast: \u201eTo przygn\u0119biaj\u0105ce. Miejmy nadziej\u0119, \u017ce ci trzej niemieccy \u017bydzi pokieruj\u0105 spraw\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Ta i wiele innych oznak specyficznie kulturowych idiosynkrazji i resentyment\u00f3w nie os\u0142abia w najmniejszym stopniu intelektualizmu Arendt, jej lotno\u015bci umys\u0142u, imponuj\u0105cej w\u0142adzy s\u0105dzenia. Niemniej jednak mocno dziwi i pod niejednym wzgl\u0119dem sprawia wra\u017cenie oportunizmu to, jak w swoich listach przenosi na rzeczywisto\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 wzorce j\u0119zykowe wyra\u017anie wzi\u0119te z dyskursu niemieckiego po narodowym socjalizmie. Chc\u0105c wyja\u015bni\u0107, dlaczego jej tezy o Eichmannie i zachowaniu \u017byd\u00f3w w czasie Holokaustu wywo\u0142a\u0142y tak\u0105 fal\u0119 oburzenia w \u017cydowskiej sferze publicznej, pisze, \u017ce wsz\u0119dzie jeszcze, \u201ea przede wszystkim w Izraelu, byli cz\u0142onkowie rad \u017cydowskich zajmuj\u0105 wysokie i najwy\u017csze stanowiska\u201d (tam\u017ce).<\/span><\/p>\n

To, \u017ce pasowa\u0142y jej do koncepcji tezy izraelskich prawicowc\u00f3w o Kastnerze, mo\u017cna jeszcze zrozumie\u0107. Jednak\u017ce uwagami takimi jak ta, \u017ce premier Ben Gurion porwa\u0142 Eichmanna tylko dlatego, \u017ce \u201eko\u0144czy\u0142y si\u0119 wyp\u0142aty odszkodowa\u0144 dla Izraela i chcia\u0142o si\u0119 wywrze\u0107 now\u0105 presj\u0119 na Niemcy, na dalsze wyp\u0142aty\u201d (tam\u017ce), nawi\u0105za\u0142a do nastroj\u00f3w w Niemczech, co raczej nie licowa\u0142o z biografi\u0105 autorki wspomnianego fragmentu pt. \u201eDylematy praw cz\u0142owieka\u201d.<\/span><\/p>\n

\u201eJe\u015bli ka\u017cdy jest winny, to nikt nie jest winny\u201d<\/strong><\/h4>\n

Sprawozdanie Arendt z procesu przeciwko Eichmannowi jest wa\u017cnym dokumentem \u017cydowskiej samorefleksji na temat Auschwitz. A przy tym dokumentem naznaczonym g\u0142\u0119bok\u0105 ambiwalencj\u0105. Opis osoby i funkcji Eichmanna w procesie zag\u0142ady europejskich \u017byd\u00f3w daje asumpt do ukazania ca\u0142ego kosmosu \u017cydowskiego samorozumienia, rozdartego mi\u0119dzy uniwersalistycznym horyzontem ludzko\u015bci i partykularnymi wyrazami sprzeciwu \u2013 samorozumienia, kt\u00f3re katastrofa potwierdzi\u0142a i wzmocni\u0142a.<\/span><\/p>\n

poleci\u0142: Leon Rozenbaum<\/strong><\/em><\/span>
\nWi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 z tym pytania wci\u0105\u017c powracaj\u0105: czy \u017bydzi stali si\u0119 ofiarami nazist\u00f3w jako \u017bydzi, czy jako ludzie? Czy zbrodnia masowej zag\u0142ady by\u0142a zbrodni\u0105 przeciwko narodowi \u017cydowskiemu, czy przeciwko ludzko\u015bci jako takiej? Czy egzystencjalne rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy sprawcami i ofiarami uleg\u0142o zatarciu przez post\u0119powanie nazist\u00f3w, w ten spos\u00f3b, \u017ce przyj\u0119te moralne i kryminologiczne cechy odr\u00f3\u017cniaj\u0105ce trac\u0105 tu zastosowanie?<\/span><\/p>\n

W konfrontacji z tymi, kt\u00f3rzy brali dos\u0142ownie jej uniwersalizm i opierali si\u0119 przy tym na jej ksi\u0105\u017cce o Eichmannie, Arendt cofn\u0119\u0142a si\u0119 odruchowo do \u201eargumentum ad nationem\u201d \u2013 tj. na stanowisko partykularnego zobowi\u0105zania przez narracje. T\u0119 postaw\u0119 wida\u0107 w jej korespondencji z Hansem Magnusem Enzensbergerem z 1964 r. Wtedy ukaza\u0142a si\u0119 jego brechtowska z ducha ksi\u0105\u017cka o \u201ePolityce i zbrodni\u201d i zale\u017ca\u0142o mu na tym, \u017ceby zrecenzowa\u0142a j\u0105 w czasopi\u015bmie \u201eMerkur\u201d autorka tak ceniona jak Hannah Arendt. Odm\u00f3wi\u0142a. Za to w\u0142a\u015bnie tam opublikowano wymian\u0119 list\u00f3w mi\u0119dzy nimi w tej sprawie (\u201eMerkur\u201d, kwiecie\u0144 1965).<\/span><\/p>\n

Zgorszy\u0142o j\u0105 zw\u0142aszcza jedno zdanie Enzensbergera, kt\u00f3re mia\u0142o si\u0119 sta\u0107 charakterystyczne dla postawy ca\u0142ej generacji wobec narodowosocjalistycznej przesz\u0142o\u015bci \u2013 mianowicie to: \u201eFaszyzm jest straszny nie dlatego, \u017ce praktykowali go Niemcy, lecz dlatego, \u017ce mo\u017cliwy jest wsz\u0119dzie\u201d. Odnosz\u0105c si\u0119 do tego, odpisa\u0142a mu: \u201eJe\u015bli ka\u017cdy jest winny, to nikt nie jest winny. Jednostka znowu znika w ba\u0142aganie og\u00f3lno\u015bci. A ta og\u00f3lno\u015b\u0107 jest jeszcze bardziej problematyczna, gdy wyra\u017ca j\u0105 Niemiec. Bo wtedy: to nie nasi rodzice, lecz ludzko\u015b\u0107 spowodowa\u0142a t\u0119 katastrof\u0119. To po prostu nieprawda\u201d.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hannah Arendt, rok 1944 (Fot. Fred Stein \/ AP) Hannah Arendt: Tej zbrodni dopu\u015bcili si\u0119 Niemcy, ale Auschwitz mo\u017cliwy by\u0142 wsz\u0119dzie Dan Diner T\u0142umaczenie: Adam Romaniuk Czy to Hannah Arendt wymy\u015bli\u0142a poj\u0119cie banalno\u015bci z\u0142a? Podobno jej m\u0105\u017c. Potem mia\u0142 robi\u0107 sobie wyrzuty: teraz to ona musi wypi\u0107 piwo, kt\u00f3rego nawarzy\u0142. Z cyklu “Adam Michnik poleca” […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85941"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=85941"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85941\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":85958,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/85941\/revisions\/85958"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=85941"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=85941"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=85941"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}