![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2020\/10\/9\/3ecb9c6410111e19efa51ea60d4aa093\/jpg\/jhi\/header\/getto_chlodna_kladka_jhi.webp\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/zih-1.png\")
<\/a>19 kwietnia 1943. Wybucha powstanie w getcie warszawskim. Przeczytaj relacje ocala\u0142ych<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\nPrzemys\u0142aw Batorski<\/strong><\/span><\/p>\n \u201eO \u015bwicie 19 kwietnia 1943 r. przy skwerze naro\u017cnym ulic G\u0119siej i Zamenhofa przy starym pa\u0142acyku Paca, gdzie ostatnio mie\u015bci\u0142y si\u0119 szcz\u0105tki Rady \u017bydowskiej, zebra\u0142y si\u0119 niemal wszystkie formacje oprawc\u00f3w hitlerowskich ze s\u0142ynn\u0105 ekip\u0105 lubelsk\u0105 na czele. Uzbrojeni od st\u00f3p do g\u0142owy, u\u015bmiechni\u0119ci, wydawali ostatnie rozkazy do wymordowania bezbronnej ludno\u015bci \u017cydowskiej, st\u0142oczonej w podziemiach i bunkrach, pozosta\u0142ych z dawnego getta domach. O pi\u0105tej ruszyli. Pierwszy oddzia\u0142 SS, Ukrai\u0144c\u00f3w i \u0141otysz\u00f3w posuwa\u0142 si\u0119 w kierunku ul. Mi\u0142ej.<\/span><\/p>\n Szli rado\u015bni, pe\u0142ni beztroski, wyszukiwali kobiety, starc\u00f3w, m\u0119\u017cczyzn, dzieci \u017cydowskie. Nagle z okien naro\u017cnych dom\u00f3w przy ul. Zamenhofa i Mi\u0142ej rzucono granaty zapalaj\u0105ce. Ci \u00abbohaterowie\u00bb, przyzwyczajeni do mordowania bezbronnych, rozsypali si\u0119 w panice, szukaj\u0105c schronienia w bramach.<\/span><\/p>\n Nie zd\u0105\u017cyli jednak dopa\u015b\u0107 bram, gdy karabiny maszynowe przygwo\u017adzi\u0142y ich do ziemi. Niemcy zas\u0142aniali si\u0119 Ukrai\u0144cami, \u0141otysze szaulisami, a ogie\u0144 kierowany bohaterskimi r\u0119koma obro\u0144c\u00f3w getta sia\u0142 \u015bmier\u0107. Mi\u0119dzy nimi by\u0142 \u017byd radca Feld, cz\u0142owiek sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioletni, kt\u00f3rego prowadzili dla os\u0142ony swego oddzia\u0142u. I jego kula dosi\u0119g\u0142a. Umar\u0142 z tymi s\u0142owy na ustach: \u00abJestem szcz\u0119\u015bliwy, \u017ce pad\u0142em z r\u0105k naszych ch\u0142opc\u00f3w, obro\u0144c\u00f3w naszego honoru\u00bb. Czo\u0142gaj\u0105c si\u0119, pozostali przy \u017cyciu oprawcy, wycofali si\u0119 na punkt wyj\u015bciowy. Tam za\u015b wszystkich ogarn\u0119\u0142a ogromna panika.<\/span><\/p>\n Michelson, Handke, Brand, kt\u00f3rzy z nies\u0142ychan\u0105 bestialsk\u0105 brawur\u0105 skryli si\u0119 w piwnicach budynku Rady \u017bydowskiej pocz\u0119li obmy\u015bla\u0107, jak\u0105 now\u0105 bro\u0144 sprowadzi\u0107, aby pokona\u0107 op\u00f3r walcz\u0105cych. Rzeczywi\u015bcie, po godzinie gestapowcy \u015bci\u0105gn\u0119li do getta czo\u0142gi wszelkich typ\u00f3w, i tym razem pod ich os\u0142on\u0105 ruszyli do ataku. Nikt jednak nie umia\u0142 wej\u015b\u0107 do \u017cadnego domu na ul. Mi\u0142ej, z kt\u00f3rych ka\u017cdy by\u0142 twierdz\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n Tak anonimowy \u015bwiadek wybuchu powstania w getcie opisywa\u0142 wydarzenia z 19 kwietnia 1943 r. Dzie\u0144 19 kwietnia by\u0142 wybrany przez Niemc\u00f3w nieprzypadkowo \u2013 by\u0142a to wigilia \u015bwi\u0119ta Pesach. Co wi\u0119cej, 20 kwietnia przypada\u0142y urodziny Hitlera i Niemcy, przekonani o tym, \u017ce likwidacja getta nie sprawi im wi\u0119kszych trudno\u015bci, chcieli by\u0107 mo\u017ce przygotowa\u0107 taki \u201eprezent\u201d dla f\u00fchrera[1]<\/a>.<\/span><\/p>\n \u201ePierwsze starcie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 bezapelacyjnym zwyci\u0119stwem \u017byd\u00f3w: u zbiegu Nalewek i G\u0119siej bojowcy obrzucili \u017co\u0142nierzy niemieckich butelkami zapalaj\u0105cymi i granatami. Po dwugodzinnej potyczce Niemcy zostali zmuszeni do odwrotu. W tym samym czasie na skrzy\u017cowaniu Zamenhofa i Mi\u0142ej inny oddzia\u0142 bojowc\u00f3w spali\u0142 niemiecki czo\u0142g. Na placu Muranowskim \u017bZW ostrzela\u0142o Niemc\u00f3w z karabinu maszynowego. Pierwszego dnia walk oddzia\u0142y Stroopa straci\u0142y 12 \u017co\u0142nierzy, podczas gdy zgin\u0105\u0142 tylko jeden bojowiec\u201d[2]<\/a> \u2013 pisze Marta Janczewska.<\/span><\/p>\n W pierwszych dniach walk najci\u0119\u017csze boje trwa\u0142y na rogu Nalewek i G\u0119siej oraz na pl. Muranowskim, bronionym przez \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy. 20 kwietnia walki rozgorza\u0142y tak\u017ce w tzw. szopie szczotkarzy przy ul. \u015awi\u0119tojerskiej (obecnie teren ambasady Chin). By\u0142a to wielka trzypodw\u00f3rzowa kamienica zamieniona na zak\u0142ad produkuj\u0105cy szczotki. Gdy Niemcy podeszli pod bram\u0119 szopu od ul. Wa\u0142owej, powsta\u0144cy zdetonowali ukryt\u0105 bomb\u0119 \u2013 w jej wybuchu zgin\u0119\u0142o kilkunastu Niemc\u00f3w, by\u0142o wielu rannych[3]<\/a>. Wr\u00f3g cofn\u0105\u0142 si\u0119, ale po przegrupowaniu przypuszcza\u0142 kolejne ataki. <\/span><\/p>\n Od wielkiej akcji likwidacyjnej z lata 1942 r. pozostaj\u0105cy przy \u017cyciu mieszka\u0144cy getta nie mieli ju\u017c \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej czeka ich wyw\u00f3zka do Treblinki lub \u015bmier\u0107 z r\u0105k Niemc\u00f3w na ulicach Warszawy. Na masow\u0105 skal\u0119 przygotowywali schrony w piwnicach i na wy\u017cszych pi\u0119trach kamienic. Na jesieni rozwin\u0119\u0142y dzia\u0142alno\u015b\u0107 grupy zbrojnego ruchu oporu \u2013 \u017bydowska Organizacja Bojowa, kt\u00f3rej dow\u00f3dc\u0105 zosta\u0142 Mordechaj Anielewicz, i \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy, kt\u00f3rym dowodzi\u0142 prawdopodobnie Pawe\u0142 Frenkel. W styczniu 1943 r. dosz\u0142o do kolejnej akcji likwidacyjnej, podczas kt\u00f3rej Niemcy na rozkaz Himmlera chcieli usun\u0105\u0107 z getta ok. 8 tysi\u0119cy os\u00f3b, pozostaj\u0105cych tam bez dokument\u00f3w o zatrudnieniu. Bojowcy \u017bOB otworzyli ogie\u0144 do Niemc\u00f3w; chocia\u017c wielu \u017byd\u00f3w zgin\u0119\u0142o i Niemcy deportowali 5 tysi\u0119cy os\u00f3b, sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce w przysz\u0142o\u015bci \u017bydzi stawi\u0105 op\u00f3r.<\/span><\/p>\n \u201eNast\u0105pi\u0142a akcja styczniowa i wraz z tym nast\u0105pi\u0142 prze\u0142om w psychice getta. Ludzie \u017cyli tylko my\u015bl\u0105 o oporze\u201d \u2013 wspomina\u0142 Bronis\u0142aw Mirski (Frydman). \u2013 \u201eW owym okresie nie by\u0142o ju\u017c \u017cadnej dyskusji o tym, czy nale\u017cy wyst\u0105pi\u0107 z samoobron\u0105 czy te\u017c nie. Wszyscy byli przekonani, \u017ce musi si\u0119 zastosowa\u0107 czynny op\u00f3r przeciwko \u0142ajdactwo niemieckim. To wyczuli Niemcy i sam Toebbens mia\u0142 przyj\u015b\u0107 na nasz teren, a\u017ceby wyg\u0142osi\u0107 przem\u00f3wienie, jak to dobrze b\u0119dzie w Trawnikach. Toebbens przyszed\u0142, ale ze strony \u017byd\u00f3w nie zg\u0142osi\u0142 si\u0119 na ten odczyt ani jeden cz\u0142owiek (\u2026)\u201d. Walther Toebbens by\u0142 niemieckim przedsi\u0119biorc\u0105, w\u0142a\u015bcicielem zak\u0142ad\u00f3w pracy przymusowej (szop\u00f3w) w getcie; m\u00f3wi\u0142 robotnikom, \u017ce zostan\u0105 przesiedleni do oboz\u00f3w pracy w Trawnikach i Poniatowej. \u201eNa murach getta ukazuj\u0105 si\u0119 napisy: \u00abNie depta\u0107 Trawnik\u00f3w\u00bb, \u00abNie dajcie si\u0119 \u0142apa\u0107 na lep Niemc\u00f3w\u00bb. I rzeczywi\u015bcie pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 ludzi w szopach ulega namowom partii, tzn. nie wyje\u017cd\u017ca, ale wraz z lud\u017ami getta szykuj\u0105 si\u0119 do powstania\u201d \u2013 wspomina\u0142a Eugenia Truskier[4]<\/a>.<\/span><\/p>\n Nigdy nie dosz\u0142o do powo\u0142ania jednolitego dow\u00f3dztwa si\u0142 walcz\u0105cych w getcie. Sp\u00f3r polityczny mi\u0119dzy \u017bOB, z\u0142o\u017con\u0105 g\u0142\u00f3wnie z dzia\u0142aczy partii lewicowych, oraz \u017bZW, kt\u00f3rej cz\u0142onkami byli przede wszystkim dzia\u0142acze prawicowego Betaru, by\u0142 zbyt silny i wprowadza\u0142 wzajemn\u0105 nieufno\u015b\u0107. Wsp\u00f3\u0142praca \u017cydowskiej konspiracji z Armi\u0105 Krajow\u0105 r\u00f3wnie\u017c by\u0142a niewielka \u2013 Polacy obawiali si\u0119 wybuchu walk na du\u017c\u0105 skal\u0119 w mie\u015bcie w sytuacji, gdy nie by\u0142o \u017cadnej nadziei na pomoc z zewn\u0105trz. Dopiero na pocz\u0105tku 1943 r. dostarczyli do getta kilkadziesi\u0105t pistolet\u00f3w.<\/span><\/p>\n Og\u00f3\u0142em przed wybuchem powstania obie organizacje liczy\u0142y kilkuset bojowc\u00f3w, mia\u0142y do dyspozycji 2-3 karabiny maszynowe, nieliczne karabiny, kilkadziesi\u0105t pistolet\u00f3w, granaty i bomby. Przeciw nim by\u0142o co najmniej 1460 niemieckich, ukrai\u0144skich, litewskich i \u0142otewskich esesman\u00f3w, \u017co\u0142nierzy Wehrmachtu i policjant\u00f3w, dysponuj\u0105cych broni\u0105 maszynow\u0105, kilkoma dzia\u0142ami, czo\u0142gami i samochodami pancernymi, miotaczami ognia, wsparciem saper\u00f3w[5]<\/a>. <\/span><\/p>\n Po pora\u017cce pierwszego dnia powstania w\u015bciek\u0142y Himmler odwo\u0142a\u0142 ze stanowiska dowodz\u0105cego Ferdinanda von Sammern-Frankenegga \u2013 postawi\u0142 go nast\u0119pnie przed s\u0105dem wojskowym. Nowym dow\u00f3dc\u0105 zosta\u0142 J\u00fcrgen Stroop, kt\u00f3ry wcze\u015bniej zajmowa\u0142 si\u0119 zwalczaniem partyzant\u00f3w na Ukrainie oraz organizacj\u0105 wyw\u00f3zek i eksterminacji \u017byd\u00f3w w Galicji. Po wojnie ten zatwardzia\u0142y nazista, deklaruj\u0105cy do ko\u0144ca \u017cycia wierno\u015b\u0107 Hitlerowi i Himmlerowi, m\u00f3wi\u0142 Kazimierzowi Moczarskiemu w wi\u0119zieniu na Rakowieckiej, \u017ce Niemcy byli \u017ale przygotowani do walk ulicznych w getcie, wcze\u015bniej nie przeprowadzili rozpoznania, a op\u00f3r \u017byd\u00f3w ich zaskoczy\u0142. Operacja, kt\u00f3ra mia\u0142a trwa\u0107 najwy\u017cej 3 dni, trwa\u0142a 28 \u2013 i nie by\u0142 to koniec strza\u0142\u00f3w w getcie[6]<\/a>.<\/span><\/p>\n \u201eNiemcy od czasu do czasu wybiegali zza w\u0119g\u0142\u00f3w dom\u00f3w po aryjskiej stronie, oddawali serie strza\u0142\u00f3w i padali plackiem na ziemi\u0119. Potem czo\u0142gali si\u0119 z powrotem na swe stanowiska, co wywo\u0142ywa\u0142o \u015bmiech i drwiny obserwator\u00f3w\u201d<\/span><\/p>\n \u2013 wspomina\u0142 Natan Gross.<\/span><\/p>\n Stroop przyst\u0105pi\u0142 w systematyczny spos\u00f3b do zadania z\u0142amania oporu \u017byd\u00f3w. Obawiaj\u0105c si\u0119 strat w\u0142asnych, kt\u00f3re zreszt\u0105 stara\u0142 si\u0119 tuszowa\u0107 przed zwierzchnikami, wyda\u0142 rozkaz spalenia ca\u0142ego terenu getta. Wszystkie kamienice mia\u0142y by\u0107 wysadzone w powietrze przez saper\u00f3w lub spalone miotaczami ognia. Stroop stara\u0142 si\u0119 te\u017c dor\u00f3wna\u0107 powsta\u0144com w technice walki partyzanckiej, zorganizowa\u0142 mieszane oddzia\u0142y, kt\u00f3re mia\u0142y przeczesywa\u0107 getto i przypuszcza\u0107 ataki z zaskoczenia, a potem szybko si\u0119 wycofywa\u0107.<\/span><\/p>\n \u201eJa mog\u0119 m\u00f3wi\u0107 tylko o tym, co si\u0119 dzia\u0142o drugiego tygodnia powstania, oko\u0142o 25 czy 26 kwietnia. Brali\u015bmy udzia\u0142 w akcjach bojowych, ale tylko w nocy, kiedy ju\u017c si\u0119 pali\u0142y domy. Pami\u0119tam jedn\u0105 potyczk\u0119 z Niemcami w nocy: by\u0142o to w przej\u015bciowym domu \u015awi\u0119tojerska 28 i Wa\u0142owa 2a, Niemcy przechodz\u0105c przez ulic\u0119 weszli nast\u0119pnie do bramy, my\u015bmy zacz\u0119li ich ostrzeliwa\u0107 z podw\u00f3rza, my\u015bmy byli skryci, a oni znajdowali si\u0119 tak jak na patelni\u201d<\/span><\/p>\n \u2013 wspomina\u0142 Bronis\u0142aw Mirski.<\/span><\/p>\n Rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 palenie getta. Wspomina anonimowy autor:<\/span><\/p>\n \u201eWe wtorek wiecz\u00f3r kanonada usta\u0142a \u2013 zaciekawienie wzrasta \u2013 powiadamiaj\u0105 nas z II schronu, \u017ce na razie mo\u017cna wyj\u015b\u0107, wychodzimy \u2013 oczom naszym przedstawia si\u0119 straszliwy widok \u2013 wszystkie domy po\u0142o\u017cone w promieniu getta pal\u0105 si\u0119, podpalone przez bomby zapalaj\u0105ce rzucone z samolot\u00f3w. Od do\u0142u podpalono wszystkie schody, uciekaj\u0105cy \u017bydzi, kt\u00f3rzy nie chcieli sp\u0142on\u0105\u0107, a schod\u00f3w nie mieli, skakali z ma\u0142ymi dzie\u0107mi na r\u0119kach, uciekali z ognia, a trafiali pod kule karabin\u00f3w maszynowych ustawionych przez Niemc\u00f3w w ka\u017cdym i przed ka\u017cdym domem \u2013 po\u017car \u2013 o Bo\u017ce takiego czego\u015b ju\u017c chyba nigdy nie zobacz\u0119, p\u0142on\u0105 mieszkania wraz z ich kompletnymi urz\u0105dzeniami.<\/span><\/p>\n Domy ca\u0142e \u2013 ulice \u2013 j\u0119zyki ognia si\u0119gaj\u0105 wprost nieba. Dym i czad gryz\u0105 oczy \u2013 sypie si\u0119 gruz \u2013 tu i \u00f3wdzie zawalaj\u0105 si\u0119 mury \u2013 ulica coraz bardziej bije gor\u0105czk\u0105 ogniow\u0105, k\u0142\u0119by dymu coraz bardziej wype\u0142niaj\u0105 ulic\u0119, oczy bol\u0105 \u2013 brak tchu \u2013 dusz\u0119 si\u0119, opuszczam m\u00f3j dom na chwil\u0119 do innego \u2013 szukam troch\u0119 powietrza \u2013 daremnie, gdzie si\u0119 odwracam \u2013 ogie\u0144 \u2013 dym \u2013 zniszczenie \u2013 jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej dowiedzia\u0142em, w p\u0142on\u0105cych domach spali\u0142y si\u0119 \u017cywcem setki ludzi, kt\u00f3rzy nie zd\u0105\u017cyli uciec w por\u0119.<\/span><\/p>\n Ogie\u0144 rozszerza si\u0119 coraz gwa\u0142towniej, chcia\u0142bym ju\u017c odej\u015b\u0107, gdy\u017c gor\u0105co gwa\u0142townie bije w twarz, nie mog\u0119 jednak oderwa\u0107 oczu od widoku, kt\u00f3rego sobie samemu nie dowierzam, \u017ce jest to rzeczywisto\u015b\u0107. Pal\u0105ce si\u0119 mieszkania wyobra\u017caj\u0105 co\u015b niesamowitego \u2013 niekt\u00f3re przestrzenie obj\u0119te p\u0142omieniami wygl\u0105daj\u0105 tak, jakby si\u0119 pali\u0142 papier specjalny w tym celu u\u0142o\u017cony, jednolite pr\u0105\u017cki ognia przedstawiaj\u0105 sob\u0105 najcudniej przygotowany film \u2013 pal\u0105ce si\u0119 dachy i spadaj\u0105ce gzymsy, sufity, balkony i wal\u0105ce si\u0119 tysi\u0105ce ton gruzu.<\/span><\/p>\n To wszystko w pewnych momentach tak mnie nastawia\u0142o psychicznie, \u017ce \u015bwiadomie mawia\u0142em kilkakrotnie do koleg\u00f3w: sp\u00f3jrzcie na prac\u0119 tego tak fantastycznie my\u015bl\u0105cego re\u017cysera\u2026 rozszala\u0142y ogie\u0144 hula dalej, trawi\u0105c dalsze domy i ulice\u201d.<\/span><\/p>\n \u201eW par\u0119 dni po wybuchu powstania z kana\u0142u na rogu Franciszka\u0144skiej i pl. Krasi\u0144skich wysz\u0142a m\u0142oda kobieta. Po chwili by\u0142 ju\u017c przy niej \u00abgranatowy\u00bb. \u2013 Pani si\u0119 wylegitymuje. \u2013 Prosz\u0119. \u2013 Kobieta wyjmuje kenkart\u0119 \u017cydowsk\u0105. Policjant \u015bmieje si\u0119 szyderczo. \u2013 Pani p\u00f3jdzie ze mn\u0105. \u2013 Prosz\u0119 \u2013 odpowiada spokojnie kobieta i nag\u0142ym ruchem wyjmuje z torebki butelk\u0119 z kwasem solnym i pryska policjantowi w oczy. Nim si\u0119 zorientowano, co ma oznacza\u0107 nieludzki ryk o\u015blepionego, kobieta znik\u0142a\u201d<\/span><\/p>\n \u2013 relacjonowa\u0142 Natan Gross.<\/span><\/p>\n \u201eFantazja ludowa widzia\u0142a te\u017c \u017cydowsk\u0105 Joann\u0119 d\u2019Arc. Na \u015awi\u0119tojerskiej nr 28, w siedzibie szopu szczotkarskiego, kt\u00f3ry odznaczy\u0142 si\u0119 w walkach kwietniowych, widziano pi\u0119kn\u0105 osiemnastoletni\u0105 dziewczyn\u0119 w bieli, kt\u00f3ra niezwykle celnie strzela\u0142a z karabinu maszynowego do Niemc\u00f3w, gdy jej nie ima\u0142y si\u0119 \u017cadne kule \u2013 widocznie nosi\u0142a jaki\u015b pancerz \u2013 twierdzi\u0142a fama ludowa\u201d[7]<\/a> \u2013 zanotowa\u0142 Emanuel Ringelblum rodzenie si\u0119 legend o getcie. Ale nie by\u0142o zmy\u015bleniem, \u017ce kobiety na r\u00f3wni z m\u0119\u017cczyznami bra\u0142y udzia\u0142 w walkach po stronie \u017cydowskiej.<\/span><\/p>\n \u201eZna\u0142em te bohaterskie dziewcz\u0119ta z okresu przed akcj\u0105, nale\u017c\u0105ce przewa\u017cnie do organizacji Haszomer Hacair i Hechaluc. Przez ca\u0142y czas obecnej wojny pracowa\u0142y one spo\u0142ecznie z wielkim oddaniem i niezwyk\u0142ym wprost po\u015bwi\u0119ceniem. Przebrane za aryjki przewozi\u0142y po kraju nielegaln\u0105 literatur\u0119, dociera\u0142y wsz\u0119dzie z poleceniami \u017bydowskiego Komitetu Narodowego, zakupywa\u0142y i przewozi\u0142y bro\u0144, wykonywa\u0142y wyroki \u015bmierci wydawane przez OB, strzela\u0142y do \u017candarm\u00f3w i SS w czasie akcji styczniowej, w og\u00f3le zap\u0119dza\u0142y w kozi r\u00f3g m\u0119\u017cczyzn sw\u0105 odwag\u0105, ruchliwo\u015bci\u0105 i waleczno\u015bci\u0105. Sam widzia\u0142em kobiety \u017cydowskie strzelaj\u0105ce z dachu z karabinu maszynowego. Musia\u0142a kt\u00f3ra\u015b z tych bohaterskich dziewcz\u0105t odznaczy\u0107 si\u0119 w ci\u0119\u017ckiej walce, kt\u00f3r\u0105 OB prowadzi\u0142a na ul. \u015awi\u0119tojerskiej, i st\u0105d legenda o \u017cydowskiej Dziewicy Orlea\u0144skiej\u201d[8]<\/a>.<\/span><\/p>\n \u201eGdy \u00abdobre duchy\u00bb nawo\u0142ywa\u0142y ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 do ukrywania \u017byd\u00f3w, \u00abz\u0142e duchy\u00bb w postaci hord szmalcownik\u00f3w, agent\u00f3w policyjnych i mundurowej policji rzuci\u0142y si\u0119, jak hieny na padlin\u0119, na zbieg\u00f3w z getta\u201d[9]<\/a> \u2013 notowa\u0142 Ringelblum. \u201eKonspiracja polska (AK i GL) kilkukrotnie usi\u0142owa\u0142a dosta\u0107 si\u0119 do walcz\u0105cego getta, by przyj\u015b\u0107 mu z pomoc\u0105\u201d \u2013 podaje Janczewska. \u2013 \u201ePr\u00f3by te mia\u0142y jednak charakter improwizacji i ko\u0144czy\u0142y si\u0119 fiaskiem. Cywilna ludno\u015b\u0107 Warszawy bardzo r\u00f3\u017cnie komentowa\u0142a p\u0142omienie nad gettem, wielu Polak\u00f3w pozostawa\u0142o oboj\u0119tnych na dramat gin\u0105cych \u017byd\u00f3w, wielu wprost wyra\u017ca\u0142o rado\u015b\u0107\u201d[10]<\/a>.<\/span><\/p>\n \u201eMniej wi\u0119cej w drugim tygodniu powstania ludzie \u017bOW [\u017bZW \u2013 P.B.] rozwalili nasz strop i wpu\u015bcili do naszego schronu nowych ok. 100 ludzi z bratem Rozenberga na czele. Mog\u0142o wtedy doj\u015b\u0107 do wali bratob\u00f3jczej, i tylko in\u017c. Mirski uspokoi\u0142 umys\u0142y. My\u015bmy wyznaczyli in\u017c. Mirskiego, by porozumia\u0142 si\u0119 z kierownikami wszystkich schron\u00f3w i zorganizowa\u0142 komisj\u0119 mi\u0119dzyschronow\u0105 i a\u017ceby ka\u017cdy schron przyj\u0105\u0142 po kilka nowych os\u00f3b. I wtedy nagle nasz schron zosta\u0142 wydany, prawdopodobnie przez niekt\u00f3rych z tych nowych ludzi, kt\u00f3rzy do nas si\u0119 dostali. W ten spos\u00f3b wpadli\u015bmy w pierwszych dniach maja. Nawiasem chc\u0119 podkre\u015bli\u0107, \u017ce mieli\u015bmy produkcj\u0119 cyjankali i rozdawali\u015bmy ludziom, m.in. kierownikowi ZZ Gepnerowi, Szpornowi, Frontowi i innym\u201d<\/span><\/p>\n \u2013 wspomina\u0142 Mirski (pisz\u0105c o sobie w trzeciej osobie).<\/span><\/p>\n Czasami schrony by\u0142y wydawane przez \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych Niemcy z\u0142apali i mami\u0105c obietnic\u0105 darowania \u017cycia, zach\u0119cali do zdrady. W podziemnych kryj\u00f3wkach niekiedy kilkaset os\u00f3b przebywa\u0142o w pomieszczeniu o rozmiarach du\u017cego mieszkania. Panowa\u0142 zaduch i wysoka temperatura, brakowa\u0142o tlenu. Najgro\u017aniejsze by\u0142y po\u017cary kamienic, pod kt\u00f3rymi urz\u0105dzono bunkry.<\/span><\/p>\n \u201ePali si\u0119! Z ulicy karabin maszynowy strzela do pal\u0105cego si\u0119 domu. Ludzie uciekaj\u0105 i padaj\u0105. Musimy opu\u015bci\u0107 bunkier. Wybiegamy i puszczamy si\u0119 biegiem do najbli\u017cszego domu na Nalewkach 39. Nie wolno tam chodzi\u0107 w pozycji prostej, czo\u0142gamy si\u0119, salwy dooko\u0142a nas nie ustaj\u0105. Dostajemy si\u0119 do ruin, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znajduje si\u0119 wej\u015bcie do suteryny, kt\u00f3ra nie pali si\u0119. Zaraz do piwnicy pada seria kul. Jeden z obecnych tam trafiony zosta\u0142 w brzuch i krzyczy z b\u00f3lu. Miejsce staje si\u0119 niebezpieczne. Biegniemy dalej. Naprzeciwko, na Nalewkach 38 pali si\u0119. Krzyki i rozpacz ludzi nie maj\u0105 granic, ludzie sma\u017c\u0105 si\u0119 \u017cywcem. Ludzie nieprzytomni z b\u00f3lu biegaj\u0105 tam i z powrotem z wiadrami wody, kt\u00f3re nape\u0142nili B\u00f3g wie gdzie. Pr\u00f3buj\u0105 gasi\u0107 ogie\u0144.<\/span><\/p>\n Naraz zn\u00f3w salwa strza\u0142\u00f3w, ludzie padaj\u0105 jeden na drugiego. Wczo\u0142gujemy si\u0119 do bramy domu na Nalewkach 39. Ukrywamy si\u0119 za olbrzymi\u0105 kup\u0105 gruzu. Na boku stoi ma\u0142a dziewczynka i p\u0142acze: \u00abChod\u017acie pom\u00f3\u017ccie, mama zeskoczy\u0142a z trzeciego pi\u0119tra, z\u0142ama\u0142a nog\u0119\u00bb. S\u0142yszymy g\u0142o\u015bne j\u0119ki kobiety. Nie jeste\u015bmy w stanie pom\u00f3c i przytrzymujemy dziewczynk\u0119 wyrywaj\u0105c\u0105 si\u0119 nam z r\u0105k\u201d<\/span><\/p>\n \u2013 wspomina\u0142 Jakub Ewinson.<\/span><\/p>\n Podczas swojego powojennego procesu J\u00fcrgen Stroop podkre\u015bla\u0142, \u017ce a\u017c do wybuchu powstania Niemcy nie wiedzieli o schronach istniej\u0105cych w getcie[11]<\/a>. W swoim raporcie z likwidacji getta podawa\u0142 liczb\u0119 631 zlikwidowanych bunkr\u00f3w[12]<\/a>, by\u0142o ich jednak zapewne o wiele wi\u0119cej, gdy\u017c do wielu kryj\u00f3wek Niemcy nie wchodzili z obawy przed pu\u0142apkami \u2013 niszczyli je miotaczami ognia, wpuszczali do wn\u0119trza gaz, grzebali mieszka\u0144c\u00f3w w ruinach kamienic. Wed\u0142ug raportu Stroopa, od 19 kwietnia do 16 maja Niemcy zabili lub schwytali w getcie 56 065 os\u00f3b[13]<\/a>. Nieznana liczba os\u00f3b zgin\u0119\u0142a w po\u017carach i zawalonych bunkrach. Z wyj\u0105tkiem kilku gmach\u00f3w wszystkie budynki w getcie zosta\u0142y zburzone.<\/span><\/p>\n 8 maja Anielewicz i cz\u0142onkowie jego komendy, otoczeni przez Niemc\u00f3w w bunkrze przy ul. Mi\u0142ej, pope\u0142nili zbiorowe samob\u00f3jstwo. Po tym wydarzeniu pozostaj\u0105cych przy \u017cyciu cz\u0142onk\u00f3w \u017bOB poszukiwa\u0142 na terenie p\u0142on\u0105cego, zrujnowanego getta \u201eKazik\u201d Ratajzer (p\u00f3\u017aniej Symcha Rotem), kt\u00f3remu pomagali polscy kanalarze i Gwardia Ludowa. 10 maja \u201eKazik\u201d wyprowadzi\u0142 bojowc\u00f3w kana\u0142ami przez w\u0142az przy ul. Prostej 10<\/a><\/strong><\/span>, a podstawione ci\u0119\u017car\u00f3wki zawioz\u0142y ich do podwarszawskich \u0141omianek. Nie wszystkim uda\u0142o si\u0119 uciec \u2013 garstka bojowc\u00f3w wysz\u0142a z kana\u0142\u00f3w w rejonie pl. Bankowego, zosta\u0142a rozpoznana i zastrzelona przez Niemc\u00f3w. \u201eSpo\u015br\u00f3d kilkuset walcz\u0105cych powsta\u0144c\u00f3w \u017cydowskich wojn\u0119 prze\u017cy\u0142o kilkunastu\u201d[14]<\/a>. Dzi\u0119ki nim wiemy stosunkowo du\u017co o \u017bydowskiej Organizacji Bojowej.<\/span><\/p>\n Cz\u0142onkowie \u017bZW wyszli z getta tunelem na placu Muranowskim kilka dni po wybuchu powstania<\/strong><\/span><\/a>.<\/strong> <\/span>Liczyli na to, \u017ce b\u0119d\u0105 mogli kontynuowa\u0107 walk\u0119 poza granicami getta. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w tej organizacji zgin\u0119\u0142a w egzekucjach, w ob\u0142awach w Warszawie i okolicach lub zosta\u0142a schwytana i przewieziona do oboz\u00f3w pracy. Bardzo nieliczni \u017co\u0142nierze tej organizacji prze\u017cyli wojn\u0119, co utrudnia badania historyczne na jej temat. Opr\u00f3cz bojowc\u00f3w, nieznanej liczbie cywil\u00f3w uda\u0142o si\u0119 wydosta\u0107 z getta kana\u0142ami lub ukry\u0107 w czasie powstania po stronie \u201earyjskiej\u201d.<\/span><\/p>\n Za zako\u0144czenie powstania uznaje si\u0119 16 maja \u2013 tego dnia Stroop wysadzi\u0142 w powietrze Wielk\u0105 Synagog\u0119 na T\u0142omackiem. Za likwidacj\u0119 getta otrzyma\u0142 Krzy\u017c \u017belazny I klasy \u2013 jedno z najwy\u017cszych niemieckich odznacze\u0144 bojowych. Uczci\u0142 to wydarzenie obfitym bankietem w \u0141azienkach Kr\u00f3lewskich[15]<\/a>. Jednak na terenie getta wci\u0105\u017c ukrywali si\u0119 \u017bydzi, niekiedy przez wiele miesi\u0119cy. Nadal te\u017c dochodzi\u0142o do potyczek nielicznych oddzia\u0142\u00f3w \u017cydowskich z Niemcami.<\/span><\/p>\n Powstanie w getcie i ca\u0142\u0105 wojn\u0119 prze\u017cy\u0142o niewielu mieszka\u0144c\u00f3w getta warszawskiego \u2013 najwy\u017cej kilka tysi\u0119cy os\u00f3b z blisko 400 tysi\u0119cy zamieszkuj\u0105cych je w 1942 r.[16]<\/a>. Niekt\u00f3re z tych os\u00f3b, jak Jakub Ewinson, Natan Gross, Eugenia Truskier, Bronis\u0142aw Mirski, przekaza\u0142y swoje relacje, kt\u00f3re nale\u017c\u0105 obecnie do zbior\u00f3w \u017bydowskiego Instytutu Historycznego. Wci\u0105\u017c powi\u0119kszamy zbi\u00f3r relacji udost\u0119pnionych online. Zach\u0119camy do przegl\u0105dania relacji z getta warszawskiego i okupowanej Polski \u2013 r\u0119kopis\u00f3w, stenogram\u00f3w \u2013 na portalu DELET<\/a>.<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n \n Przypisy:<\/strong><\/span><\/em><\/p>\n [1]<\/span><\/a> Moshe Arens, Flagi nad gettem: rzecz o powstaniu w getcie warszawskim<\/em>, t\u0142um. Micha\u0142 Sobelman, Joanna Stocker-Sobelman, red. Piotr Pazi\u0144ski, Karolina Wa\u0142aszek, Krak\u00f3w 2011, s. 151, 161; Barbara Engelking, Jacek Leociak, Getto warszawskie: przewodnik po nieistniej\u0105cym mie\u015bcie<\/em>, Warszawa 2001, s. 733.<\/span><\/p>\n [2]<\/a> Marta Janczewska, Zag\u0142ada<\/em>, w: Warsze-Warszawa. \u017bydzi w historii miasta 1414-2014<\/em>, red. Pawe\u0142 Fija\u0142kowski, Warszawa 2020, s. 450.<\/span><\/p>\n [3]<\/a> B. Engelking, J. Leociak, dz. cyt., s. 735.<\/span><\/p>\n [4]<\/a> Wszyscy wi\u0119\u017aniowie Trawnik\u00f3w, Poniatowej i innych oboz\u00f3w w dystrykcie lubelskim zostali zamordowani przez Niemc\u00f3w w listopadzie 1943 r. w ramach akcji \u201eErntefest\u201d.<\/span><\/p>\n [5]<\/a> B. Engelking, J. Leociak, dz. cyt., s. 733.<\/span><\/p>\n [6]<\/a> K. Moczarski, Rozmowy z katem<\/em>, wst\u0119p Norman Davies, oprac. Andrzej Krzysztof Kunert, Krak\u00f3w 2007, s. 216.<\/span><\/p>\n [7]<\/a> Archiwum Ringelbluma<\/em>, t. 29A, Pisma Emanuela Ringelbluma z bunkra<\/em>, oprac. Eleonora Bergman, Tadeusz Epsztein, Magdalena Siek, Wydawnictwo \u017bydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2018, s. 89.<\/span><\/p>\n [8]<\/a> Tam\u017ce, s. 90.<\/span><\/p>\n [9]<\/a> Tam\u017ce, s. 91.<\/span><\/p>\n [10]<\/a> M. Janczewska, dz. cyt., s. 455.<\/span><\/p>\n [11]<\/a> J\u00fcrgen Stroop, \u017bydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie ju\u017c nie istnieje!<\/em>, oprac. Andrzej \u017bbikowski, Warszawa 2009, s. 36, p. 80.<\/span><\/p>\n [12]<\/a> Tam\u017ce, s. 104.<\/span><\/p>\n [13]<\/a> Tam\u017ce, s. 40.<\/span><\/p>\n [14]<\/a> M. Janczewska, dz. cyt., s. 454.<\/span><\/p>\n [15]<\/a> K. Moczarski, dz. cyt., s. 248.<\/span><\/p>\n [16]<\/a> Andrzej \u017bbikowski, Po wojnie<\/em>, w: Warsze-Warszawa<\/em>, dz. cyt., s. 474.<\/span><\/p>\n Pisownia cytowanych relacji zosta\u0142a uwsp\u00f3\u0142cze\u015bniona, poprawiono te\u017c b\u0142\u0119dy j\u0119zykowe i dodano kilka podzia\u0142\u00f3w akapit\u00f3w.<\/em><\/span><\/p>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> 19 kwietnia 1943. Wybucha powstanie w getcie warszawskim. Przeczytaj relacje ocala\u0142ych Przemys\u0142aw Batorski 78 lat temu, oko\u0142o godziny pi\u0105tej nad ranem Niemcy weszli na teren getta warszawskiego ulic\u0105 Nalewki i od skrzy\u017cowania G\u0119siej z Zamenhofa. Zaskoczy\u0142y ich strza\u0142y powsta\u0144c\u00f3w. Chocia\u017c najci\u0119\u017csze walki trwa\u0142y tylko przez kilka dni, mieszka\u0144cy getta stawiali op\u00f3r przez miesi\u0105c. Nie mog\u0105c […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86137"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=86137"}],"version-history":[{"count":18,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86137\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":112354,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86137\/revisions\/112354"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=86137"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=86137"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=86137"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n78 lat temu, oko\u0142o godziny pi\u0105tej nad ranem Niemcy weszli na teren getta warszawskiego ulic\u0105 Nalewki i od skrzy\u017cowania G\u0119siej z Zamenhofa. Zaskoczy\u0142y ich strza\u0142y powsta\u0144c\u00f3w. Chocia\u017c najci\u0119\u017csze walki trwa\u0142y tylko przez kilka dni, mieszka\u0144cy getta stawiali op\u00f3r przez miesi\u0105c. Nie mog\u0105c go z\u0142ama\u0107, Niemcy postanowili spali\u0107 wszystkie budynki w \u201edzielnicy zamkni\u0119tej”.<\/strong><\/span><\/h4>\n
![\"powstanie_nowolipie_2.jpg\"](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2021\/4\/16\/8a75d021bd4e34e6532119cf9cd38013\/jpg\/jhi\/normal_big\/powstanie_nowolipie_2.jpg\")
<\/picture>\u201eCi bandyci stawili zbrojny op\u00f3r”. Zdj\u0119cie zrobione przez Niemc\u00f3w na ulicy Nowolipie, widok na wsch\u00f3d przy skrzy\u017cowaniu z ulic\u0105 Smocz\u0105. Z ty\u0142u mur i brama getta. Kobieta z prawej to Hasia Szylgold-Szpiro. Raport Stroopa \/ Wikipedia<\/em><<\/p>\n![\"stroop_obwieszczenie.jpg](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2021\/4\/16\/3a07c6fcb885d8171702205fb39b62d7\/jpg\/jhi\/preview\/stroop_obwieszczenie.jpg\")
Obwieszczenie J\u00fcrgena Stroopa z czwartego dnia walk w \u201eby\u0142ej dzielnicy \u017cydowskiej” informuj\u0105ce o karze \u015bmierci za ukrywanie \u017byd\u00f3w. Polona<\/em><\/span><\/p>\nPreludium powstania<\/strong><\/span><\/h4>\n
![\"powstanie_getto_plonie_jhi.jpg](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2021\/4\/16\/61ec887ab54ace72f1af9bdac07085ac\/jpg\/jhi\/preview\/powstanie_getto_plonie_jhi.jpg\")
P\u0142on\u0105ce kamienice w getcie. Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\nP\u0142omienie<\/strong><\/h4>\n
Kobiety<\/strong><\/span><\/h4>\n
![\"powstanie_kobiety.jpg](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2021\/4\/16\/ffcd00a35784236a6d7f5a8a67bd6229\/jpg\/jhi\/preview\/powstanie_kobiety.jpg\")
\u201eSchwytane uzbrojone \u017cydowskie pionierki”, zdj\u0119cie z raportu Stroopa, Wikipedia. \/ Od lewej: cz\u0119\u015bciowo widoczna Rachela Wyszogrodzka – zamordowana w Auschwitz; Bluma Wyszogrodzka – zastrzelona; Ma\u0142ka Zdrojewicz – prze\u017cy\u0142a wojn\u0119 i wyjecha\u0142a do Izraela.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n\nSchrony<\/strong><\/h4>\n
![\"getto_ruiny_1947.jpg](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2021\/4\/16\/a54caacca8847967c3ddbd01cc5565af\/jpg\/jhi\/preview\/getto_ruiny_1947.jpg\")
Ruiny getta w 1947 r. Okolice ul. G\u0119siej (po wojnie nosz\u0105cej nazw\u0119 Mordechaja Anielewicza). \/ W tle widoczna wie\u017ca ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Augustyna na Nowolipkach. Zbiory \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\nKoniec getta warszawskiego<\/strong><\/h4>\n
Relacje z getta dost\u0119pne online<\/strong><\/span><\/h4>\n
![\"NN_tekst_1.jpg](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2021\/4\/16\/68b2c8985e267615b4f7438dc44d73e8\/jpg\/jhi\/preview\/NN_tekst_1.jpg\")
Projekt upowszechnienia relacji jest finansowany przez Islandi\u0119, Liechtenstein i Norwegi\u0119 w ramach Funduszu EOG oraz przez bud\u017cet krajowy<\/a>
\n<\/em><\/span><\/p>\n![\"ZDK](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2021\/3\/19\/91840794fe57cfc698c9a10c751cf06e\/jpg\/jhi\/preview\/ZDK%202021%20%20B%20PL.jpg\")
<\/p>\n
\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"