{"id":86519,"date":"2021-05-31T17:09:02","date_gmt":"2021-05-31T15:09:02","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=86519"},"modified":"2021-05-31T06:33:17","modified_gmt":"2021-05-31T04:33:17","slug":"08-09-58","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=86519","title":{"rendered":"PRL nie by\u0142a pa\u0144stwem totalitarnym"},"content":{"rendered":"

Pokaz akrobacji na motocyklu MZ 250 – jazda dwojga milicjant\u00f3w na stoj\u0105co bez pomocy r\u0105k, Szko\u0142a Ruchu Drogowego w Piasecznie, 1 pa\u017adziernika 1975 r. (Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>PRL nie by\u0142a pa\u0144stwem totalitarnym<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Andrzej Walicki<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

PRL powsta\u0142a wprawdzie po to, aby budowa\u0107 totalitarny komunizm, ale \u017ale wywi\u0105zywa\u0142a si\u0119 z tego zadania. Fragment ksi\u0105\u017cki “PRL i skok do neoliberalizmu. Jaruzelski, Solidarno\u015b\u0107, zdrada elit” Andrzeja Walickiego.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

Nie b\u0119dzie chyba b\u0142\u0119dem twierdzenie, \u017ce w \u015bwiadomo\u015bci politycznej Polak\u00f3w dominuje dzi\u015b tendencja do uto\u017csamiania PRL z narzuconym z zewn\u0105trz systemem totalitarnym, od kt\u00f3rego uwolnili\u015bmy si\u0119 dopiero w roku 1989 przez obalenie komunistycznego monopolu w\u0142adzy. Wydaje mi si\u0119 jednak, \u017ce jest to pogl\u0105d bardzo uproszczony, niewytrzymuj\u0105cy krytyki na p\u0142aszczy\u017anie naukowej, a ponadto poci\u0105gaj\u0105cy za sob\u0105 pewne konsekwencje praktyczne, z kt\u00f3rych nie zawsze zdajemy sobie spraw\u0119. (…)<\/span><\/p>\n

Co to jest totalitaryzm?<\/strong><\/h4>\n

Totalitaryzmu nie mo\u017cna uto\u017csamia\u0107 z monopolizacj\u0105 w\u0142adzy politycznej lub z przywilejami warstwy kierowniczej, prowadzi\u0142oby to bowiem do ca\u0142kowitego zatarcia r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy systemami totalitarnymi a autorytarnymi. Nie mo\u017cna te\u017c wyeliminowa\u0107 z poj\u0119cia totalitaryzmu ideologicznej ofensywno\u015bci i rewolucyjnego dynamizmu. W przeciwie\u0144stwie do zwyk\u0142ego autorytaryzmu re\u017cimy totalitarne czerpi\u0105 sw\u0105 legitymizacj\u0119 z wszechogarniaj\u0105cej i skutecznie narzucanej wszystkim ideologii; nie zadowalaj\u0105 si\u0119 biernym pos\u0142usze\u0144stwem, mobilizuj\u0105 masy do poparcia czynnego, do powszechnej, entuzjastycznej w formie partycypacji; nie uznaj\u0105 rozdzielenia sfer \u2013 publicznej od prywatnej, kulturalnej od politycznej, podporz\u0105dkowuj\u0105 wszystko odg\u00f3rnie sterowanej totalnej polityzacji \u017cycia. D\u0105\u017c\u0105 do stworzenia \u201enowego cz\u0142owieka”, a wi\u0119c do pozbawienia ludzi i narod\u00f3w ich dotychczasowej to\u017csamo\u015bci. Przekre\u015blaj\u0105 wi\u0119c nie tylko \u201epodmiotowo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa”, lecz r\u00f3wnie\u017c podmiotowo\u015b\u0107 jednostki. To ostatnie w\u0142a\u015bnie jest ich decyduj\u0105cym wyr\u00f3\u017cnikiem.<\/span><\/p>\n

Wystawa plastycznych prac uczniowskich po\u015bwi\u0119conych 30-leciu PRL – Szko\u0142a Podstawowa nr 128 w Warszawie przy ul. Kadet\u00f3w 15, 1974 r. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/em><\/span><\/p>\n

Redukowanie totalitaryzmu do zwyczajnej monopolizacji w\u0142adzy politycznej jest przeto dowodem nierozumienia istoty rzeczy. O tym, czy dany re\u017cim jest totalitarny, decyduje bowiem nie monopol na w\u0142adz\u0119, ale zakres, cel i spos\u00f3b sprawowania w\u0142adzy. Kryterium i miar\u0105 totalitarno\u015bci nie jest zwyczajny brak demokracji; jest nim zakres i intensywno\u015b\u0107 z zewn\u0105trz sterowanego, lecz r\u00f3wnie\u017c g\u0142\u0119boko uwewn\u0119trznionego konformizmu.<\/span><\/p>\n

\n

Re\u017cim totalitarny realizuje idea\u0142 konformizmu absolutnego, nie zewn\u0119trznego tylko, lecz r\u00f3wnie\u017c wewn\u0119trznego, i nie biernego tylko, lecz aktywnego. Czyni to za pomoc\u0105 nieustannej i wszechobecnej zorganizowanej presji moralno-politycznej, wspomaganej terrorem, ale opartej g\u0142\u00f3wnie na indoktrynacji, na zdolno\u015bci wytwarzania stanu masowej hipnozy.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Znakomicie uj\u0105\u0142 to George Orwell, okre\u015blaj\u0105c totalitaryzm jako pr\u00f3b\u0119 zniewolenia ludzi od wewn\u0105trz przez kontrolowanie ich my\u015bli i uczu\u0107. Spr\u00f3bujmy spojrze\u0107 z tego punktu widzenia na powojenn\u0105 histori\u0119 Polski.<\/span><\/p>\n

Re\u017cim Bierutowski\u00a0by\u0142 daleki\u00a0od osi\u0105gni\u0119cia swych cel\u00f3w<\/strong><\/h4>\n

Panowanie autentycznego totalitaryzmu by\u0142o w Polsce stosunkowo kr\u00f3tkie. W pierwszych latach powojennych mieli\u015bmy do czynienia z pozbawieniem narodu prawa do samostanowienia, z elementami krwawej wojny domowej i obcej okupacji, ale mimo to \u00f3wczesna dyktatura komunistyczna nie by\u0142a jeszcze w\u00a0pe\u0142ni<\/a>\u00a0totalitarna i mog\u0142o si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce uniknie takiej ewolucji. Nadzieje te prys\u0142y, jak wiadomo, w wyniku gwa\u0142townej stalinizacji po roku 1948. Z por\u00f3wnawczego punktu widzenia zwyci\u0119stwo stalinowskiego totalitaryzmu nie by\u0142o wprawdzie ca\u0142kowite. Milovan D\u017cilas wyrazi\u0142 nawet pogl\u0105d, \u017ce Polska nigdy w\u0142a\u015bciwie nie by\u0142a krajem totalitarnym, uzasadniaj\u0105c to szeregiem znanych fakt\u00f3w, takich jak si\u0142a i niezale\u017cno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a, s\u0142abo\u015b\u0107 rodzimej tradycji komunistycznej, silniejszy ni\u017c gdzie indziej op\u00f3r ch\u0142op\u00f3w przeciwko kolektywizacji itp.<\/span><\/p>\n

\"KazimierzKazimierz \u015aramkiewicz, Stalin i Bierut podpisuj\u0105 uk\u0142ad polsko-radziecki, 1955<\/span>\u00a0Fot.W\u0142asno\u015b\u0107 Muzeum Zamoyskich w Koz\u0142\u00f3wce, Archiwum Muzeum<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Og\u00f3lnie bior\u0105c jednak, re\u017cim Bierutowski by\u0142 bez w\u0105tpienia totalitaryzmem, aczkolwiek dalekim jeszcze od osi\u0105gni\u0119cia wszystkich swych cel\u00f3w. Stalini\u015bci polscy wykazali wielk\u0105 energi\u0119 i niema\u0142e zdolno\u015bci we wspieraniu terroru fizycznego terrorem ideologicznym, maj\u0105cym zapewni\u0107 nowemu ustrojowi w\u0142adz\u0119 nad umys\u0142ami i sumieniami ludzi. Trzeba niestety stwierdzi\u0107, \u017ce d\u0105\u017cenia te w du\u017cej mierze uwie\u0144czone zosta\u0142y sukcesem.<\/span><\/p>\n

\n

Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 \u00f3wczesnej inteligencji polskiej nie umia\u0142a przeciwstawi\u0107 si\u0119 ideologicznemu szanta\u017cowi: l\u0119k przed tragicznym losem \u201erozbitk\u00f3w Historii” wywo\u0142ywa\u0142 w niej rodzaj ideologicznego zaczadzenia, znakomicie opisanego w \u201eZniewolonym umy\u015ble” Mi\u0142osza.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Cele stalinist\u00f3w w zakresie kontroli i programowania kultury i ca\u0142ego \u017cycia umys\u0142owego wydawa\u0142y si\u0119 bliskie urzeczywistnienia. W \u015brodowiskach, kt\u00f3re zdo\u0142ali spenetrowa\u0107, jednostki traci\u0142y prawo do bycia samymi sob\u0105 nawet w najbardziej prywatnych sferach \u017cycia. Rzeczpospolita Polska przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w PRL w roku 1952, a wi\u0119c w okresie najwi\u0119kszego nat\u0119\u017cenia fizycznego i ideologicznego terroru. Dlatego te\u017c uzasadnione jest traktowanie PRL jako produktu systemu totalitarnego. Poprzestanie na tej konstatacji by\u0142oby jednak niesprawiedliwo\u015bci\u0105. Historyczny s\u0105d nad PRL powinien uwzgl\u0119dni\u0107 ewolucj\u0119, kt\u00f3ra dokona\u0142a si\u0119 w niej w okresie postalinowskim. Dzieje PRL okaza\u0142y si\u0119 bowiem histori\u0105 stopniowego demonta\u017cu totalitaryzmu.<\/span><\/p>\n

PRL po pogrzebie komunistycznej mitologii<\/strong><\/h4>\n

Ideologiczna ofensywno\u015b\u0107 systemu za\u0142ama\u0142a si\u0119 ju\u017c w latach \u201eodwil\u017cy” (1954-55), zapocz\u0105tkowuj\u0105c proces duchowego wyzwalania. Spowodowa\u0142o to oczywi\u015bcie o\u017cywienie nadziei i aspiracji narodowych. W roku 1956, okre\u015blonym przez Leszka Ko\u0142akowskiego jako rok \u201emoralnego pogrzebu komunistycznej mitologii”, nast\u0105pi\u0142o jakby ponowne narodzenie si\u0119 PRL. Powszechne niemal poparcie udzielone w\u00f3wczas Gomu\u0142ce r\u00f3wnoznaczne by\u0142o obdarzeniu pa\u0144stwa, kt\u00f3re reprezentowa\u0142, pewnego rodzaju legitymizacj\u0105 narodow\u0105 \u2013 warunkow\u0105 wprawdzie i wzgl\u0119dn\u0105, ale wystarczaj\u0105co siln\u0105. Warunkiem tej legitymizacji by\u0142 odwr\u00f3t od stalinowskiego totalitaryzmu i powstrzymanie procesu wyzbywania si\u0119 atrybut\u00f3w suwerenno\u015bci. Na tych zasadach spo\u0142ecze\u0144stwo polskie zgodzi\u0142o si\u0119 traktowa\u0107 rok 1956 jako \u201enowy pocz\u0105tek”.<\/span><\/p>\n

Historia rozczarowa\u0144 do rz\u0105d\u00f3w Gomu\u0142ki jest dobrze znana. Warto jednak\u017ce zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce rozczarowania te najmocniejsze by\u0142y w tych \u015brodowiskach, kt\u00f3re pragn\u0119\u0142y wyra\u017ca\u0107 sw\u0105 podmiotowo\u015b\u0107 w dzia\u0142aniach politycznych. By\u0142o to szczeg\u00f3lnie wa\u017cne dla by\u0142ych stalinist\u00f3w jako ludzi przyzwyczajonych do autoekspresji w sferze publicznej. Z punktu widzenia wi\u0119kszo\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re pragn\u0119\u0142o nade wszystko depolityzacji \u017cycia, bilans rz\u0105d\u00f3w Gomu\u0142ki nie by\u0142 ca\u0142kowicie ujemny. Wszystkim dokucza\u0142a wprawdzie ma\u0142ostkowo\u015b\u0107 \u00f3wczesnej dyktatury, ale trudno zaprzeczy\u0107, \u017ce by\u0142a to ju\u017c dyktatura policyjna raczej ni\u017c rewolucyjno-totalitarna.<\/span><\/p>\n

\n

Usta\u0142y rz\u0105dy terroru, ogromnie zmniejszy\u0142 si\u0119 zakres wymaganego konformizmu, \u201ezniewolenie umys\u0142\u00f3w” ust\u0105pi\u0142o miejsca pragmatycznym uzasadnieniom status quo, takim jak np. racja stanu lub wzgl\u0119dy geopolityczne.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Ideologia komunistyczna zepchni\u0119ta zosta\u0142a na pozycje obronne, zrezygnowano ca\u0142kowicie z pr\u00f3b programowania \u017cycia artystycznego wedle zasad \u201esocjalistycznego realizmu”, publicystyka kontynuowa\u0142a pe\u0142nienie funkcji krytycznej, odzyskanej w latach \u201eodwil\u017cy”, w humanistyce pojawi\u0142a si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 tworzenia dzie\u0142 wolnych od pi\u0119tna oficjalnej doktryny i w pe\u0142ni akceptowanych na Zachodzie (w ZSRR natomiast kierowanych z tego powodu do \u201ezbior\u00f3w specjalnych”). Innymi s\u0142owy, mimo braku ewolucji w stron\u0119 demokracji politycznej by\u0142 to znaczny krok na drodze detotalitaryzacji systemu.<\/span><\/p>\n

\"IXIX centralne zawody modeli lataj\u0105cych Ligi Obrony Kraju w Gorzowie Wielkopolskim w 1970 r. Widownia zawod\u00f3w na trybunach stadionu. Widoczny transparent z has\u0142em ‘niech \u017cyje Ludowe Wojsko Polskie silne i nowoczesne’<\/span>\u00a0Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Oceny tej nie mog\u0105 zmieni\u0107 nies\u0142awnej pami\u0119ci \u201ewydarzenia marcowe” 1968 roku. Przeciwnie: ich przebieg jest jaskrawym dowodem, i\u017c komunistyczny totalitaryzm uleg\u0142 w Polsce daleko posuni\u0119temu rozk\u0142adowi, zar\u00f3wno ideologicznemu, jak i organizacyjnemu. Ich niezamierzonym rezultatem by\u0142o o\u017cywienie uczu\u0107 narodowych, co wywo\u0142a\u0142o w ostatecznym efekcie konsekwencje bardzo rozmaite: nie tylko wzrost ksenofobicznego nacjonalizmu, lecz r\u00f3wnie\u017c wzmocnienie rewindykacji narodowych i niepodleg\u0142o\u015bciowych.<\/span><\/p>\n

Czasy Gierka, czyli nowa faza detotalitaryzacji<\/strong><\/h4>\n

W czasach Gierka detotalitaryzacja systemu wesz\u0142a w now\u0105 faz\u0119. By\u0142 to skutek faktycznej dekomunizacji partii, zast\u0105pienia motywacji ideologicznej frazeologi\u0105 solidaryzmu narodowego, pod kt\u00f3r\u0105 ukrywa\u0142a si\u0119 gra partykularnych interes\u00f3w, instytucjonalizacja przywilej\u00f3w, a tak\u017ce zwyk\u0142a, na masow\u0105 skal\u0119 praktykowana korupcja. Dochodzi\u0142y do tego niezamierzone skutki \u201eotwarcia na Zach\u00f3d”, powoduj\u0105ce gwa\u0142towny wzrost aspiracji konsumpcyjnych oraz za\u0142amanie mechanizm\u00f3w gospodarczego planowania. Z drugiej strony wymieni\u0107 nale\u017cy aktywno\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk, w coraz wi\u0119kszej mierze mieszanych, partyjno-bezpartyjnych, kt\u00f3re \u015bwiadomie anga\u017cowa\u0142y si\u0119 w walk\u0119 o przezwyci\u0119\u017cenie spu\u015bcizny totalitarnej. W dziedzinie \u015bwiadomo\u015bciowej by\u0142o to oczywi\u015bcie \u0142atwiejsze ni\u017c w praktyce polityczno-gospodarczej. Tak wi\u0119c na przyk\u0142ad praca \u015brodowiska historycznego i polonistycznego nad odk\u0142amywaniem, odzyskiwaniem i umacnianiem narodowej to\u017csamo\u015bci da\u0142a rezultaty wyra\u017anie widoczne, podczas gdy pomys\u0142y reform ekonomicznych (dyskutowane m.in. na \u0142amach \u201ePolityki”) natrafia\u0142y na nieprzezwyci\u0119\u017calne przeszkody w realizacji. Wszak\u017ce og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, mieli\u015bmy w\u00f3wczas do czynienia z rozszerzaniem ram dopuszczalnej wolno\u015bci. Proces ewolucyjnych przemian hamowany by\u0142 przez straszliw\u0105 inercj\u0119 \u201erealnego socjalizmu”. Z\u0142o, z kt\u00f3rym mieli\u015bmy w\u00f3wczas do czynienia, nie by\u0142o ju\u017c jednak totalitaryzmem.<\/span><\/p>\n

\"Wn\u0119trzeWn\u0119trze Klubu Prasy i Ksi\u0105\u017cki ‘Ruch’ w Matyldowie – m\u0119\u017cczy\u017ani przy stoliku czytaj\u0105 ‘Dziennik Ludowy’. Widoczny plakat na \u015bcianie ‘Polska ’73 – rzetelnie realizuj\u0105c program Partii przyspieszyli\u015bmy rozw\u00f3j kraju, polepszyli\u015bmy warunki \u017cycia’, 20 lutego 1974 r.<\/span>\u00a0Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

W drugiej po\u0142owie lat 70. pojawi\u0142 si\u0119 nowy, pot\u0119\u017cny czynnik detotalizacji: zorganizowana i ostentacyjnie \u201ezewn\u0105trzsystemowa” dzia\u0142alno\u015b\u0107 opozycyjna. Zak\u0142ada\u0142a ona, i\u017c istniej\u0105cy ustr\u00f3j by\u0142 nadal ustrojem totalitarnym, pozbawionym mechanizm\u00f3w wewn\u0119trznej ewolucji, ale dopuszcza\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 ewolucji pod naciskiem zorganizowanej presji \u201ez zewn\u0105trz”. Nie mo\u017ce by\u0107 dzi\u015b w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce by\u0142 to wyb\u00f3r bardzo skutecznej metody dzia\u0142ania. Jako koncepcja teoretyczna by\u0142a to jednak diagnoza wewn\u0119trznie sprzeczna: ustr\u00f3j prawdziwie totalitarny nie pozwoli\u0142by przecie\u017c na istnienie zorganizowanej opozycji i z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie ust\u0119powa\u0142by pod jej naciskiem.<\/span><\/p>\n

\u201eSolidarno\u015b\u0107” i stan wojenny<\/strong><\/h4>\n

Szesna\u015bcie miesi\u0119cy burzliwego dzia\u0142ania \u201eSolidarno\u015bci” interesuje nas tutaj tylko w tej mierze, w jakiej wp\u0142yn\u0119\u0142a ona na wewn\u0119trzn\u0105 ewolucj\u0119 systemu. Ocena tego wp\u0142ywu jest jednak zale\u017cna od oceny stanu wojennego oraz dalszego przebiegu wydarze\u0144. Ci, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105 okres stanu wojennego za powr\u00f3t do drastycznych metod totalitarnych, nie doceniaj\u0105 w istocie sukces\u00f3w \u201eSolidarno\u015bci”. W rzeczywisto\u015bci bowiem autorytet moralny i si\u0142a tego ruchu skutecznie zapobieg\u0142y takiemu obrotowi sprawy. Wprowadzenie stanu wojennego by\u0142o interwencj\u0105 autorytarn\u0105, a nie totalitarn\u0105. Leszek Ko\u0142akowski, pisz\u0105c o tym w innym kontek\u015bcie, definiowa\u0142 t\u0119 dystynkcj\u0119 poj\u0119ciow\u0105 nast\u0119puj\u0105co:<\/span><\/p>\n

D\u0142awienie swob\u00f3d obywatelskich w imi\u0119 utrzymania i umocnienia istniej\u0105cej w\u0142adzy nie jest jeszcze systemem totalitarnym, je\u015bli nie towarzyszy mu inna zasada: i\u017c wszelka dzia\u0142alno\u015b\u0107, ludzi we wszystkich dziedzinach aktywno\u015bci \u2013 ekonomicznej czy kulturalnej \u2013 musi by\u0107 podporz\u0105dkowana wy\u0142\u0105cznie celom pa\u0144stwa, \u017ce nie tylko zakazane s\u0105 i t\u0119pione bezwzgl\u0119dnie akcje skierowane przeciwko istniej\u0105cej w\u0142adzy, ale tak\u017ce, \u017ce nie ma w og\u00f3le \u017cadnych dziedzin \u017cycia politycznie neutralnych i \u017ce ka\u017cdy poszczeg\u00f3lny obywatel ma prawo do takiej tylko dzia\u0142alno\u015bci, kt\u00f3ra jest zarazem przewidziana przez cele pa\u0144stwowe (\u201eG\u0142\u00f3wne nurty marksizmu”, wyd. 2, Londyn 1988).<\/span><\/p>\n

\n

Genera\u0142 Jaruzelski nie pr\u00f3bowa\u0142 uzasadnia\u0107 stanu wojennego wzgl\u0119dami ideologicznymi. Rz\u0105d jego stara\u0142 si\u0119 przekona\u0107 swych przeciwnik\u00f3w, \u017ce jest po prostu \u201emniejszym z\u0142em”, koniecznym w istniej\u0105cym uk\u0142adzie geopolitycznym, a wi\u0119c pr\u00f3bowa\u0142 oprze\u0107 sw\u0105 legitymizacj\u0119 na ca\u0142kowicie odideologizowanym rozumieniu interesu narodowego.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Nie wymaga\u0142 aktywnego poparcia, cieszy\u0142 si\u0119 z biernej neutralno\u015bci. Wizje \u201e\u015bwietlanej przysz\u0142o\u015bci” ust\u0105pi\u0142y miejsca ponuremu wr\u0119cz realizmowi, w\u0142adze wiedzia\u0142y ju\u017c bowiem, \u017ce optymizm w ocenie sytuacji gospodarczej podsyca oczekiwania mas, co okazuje si\u0119 niebezpieczne. Istniej\u0105cy system przesta\u0142 by\u0107 zachwalany: przeciwnie, elita w\u0142adzy chcia\u0142a zdj\u0105\u0107 z siebie ci\u0119\u017car zarzut\u00f3w przez przerzucenie wszystkich win na bezosobowe mechanizmy systemu. Oficjalnie od\u017cegnano si\u0119 od totalitarnej koncepcji \u201emoralno-politycznej jedno\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa”, zast\u0119puj\u0105c j\u0105 d\u0105\u017ceniem do zdobycia minimalnego jedynie konsensusu. (Po pewnym czasie nazwano to \u201esocjalistycznym pluralizmem”).<\/span><\/p>\n

Polityczna mobilizacja mas mo\u017cliwa by\u0142a tylko w postaci ludowej krucjaty przeciwko w\u0142adzy; dlatego te\u017c polityk\u0105 partii sta\u0142o si\u0119, paradoksalnie, przeciwdzia\u0142anie politycyzacji, nawet za cen\u0119 popierania apolitycznych form roszcze\u0144 ekonomicznych. Por\u00f3wnanie tej sytuacji ze \u015bwiatem opisanym w “Zniewolonym umy\u015ble” Mi\u0142osza ukazuje ca\u0142kowite odwr\u00f3cenie r\u00f3l. W warunkach totalitaryzmu zorganizowana presja moralno-polityczna by\u0142a narz\u0119dziem w r\u0119kach w\u0142adzy, skutecznie wymuszaj\u0105cym maksymalny konformizm polityczny; w Polsce lat 80. nastroje spo\u0142eczne zdominowane zosta\u0142y przez wyzywaj\u0105cy wr\u0119cz nonkonformizm, a presja moralno-polityczna sta\u0142a si\u0119 pot\u0119\u017cnym narz\u0119dziem opozycji. Ci\u0105g dalszy znany jest doskonale, a wi\u0119c wystarczy kilka uog\u00f3lnie\u0144.<\/span><\/p>\n

D\u0105\u017cenie ekipy genera\u0142a Jaruzelskiego do przezwyci\u0119\u017cenia pozosta\u0142o\u015bci totalitaryzmu w ramach autorytarnego pa\u0144stwa prawnego nie roz\u0142adowa\u0142o napi\u0119\u0107 spo\u0142eczno-politycznych. Nie pomog\u0142y r\u00f3wnie\u017c sp\u00f3\u017anione i niedostatecznie przemy\u015blane reformy marketyzacyjne. Spraw\u0105 kluczow\u0105 okaza\u0142a si\u0119 demokratyczno-narodowa legitymizacja w\u0142adzy.<\/span><\/p>\n

\n

Nie jest prawd\u0105, jakoby PRL nigdy nie dysponowa\u0142a jak\u0105kolwiek legitymizacj\u0105 narodow\u0105; prawd\u0105 jest wszelako, \u017ce legitymizacja ta, warunkowa i wzgl\u0119dna, nie wytrzyma\u0142a pr\u00f3by stanu wojennego oraz przewlek\u0142ego, beznadziejnego za\u0142amania gospodarki.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Partia rz\u0105dz\u0105ca zrozumia\u0142a to zapewne zbyt p\u00f3\u017ano. Konsekwencje, kt\u00f3re st\u0105d wyci\u0105gn\u0119\u0142a, dowodz\u0105 jednak przynajmniej tego, \u017ce nie by\u0142a ju\u017c parti\u0105 totalitarn\u0105.<\/span><\/p>\n

\"DekoracjeDekoracje na IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR w Warszawie. Tablica ‘Warszawa wita delegat\u00f3w na IX nadzwyczajny zjazd PZPR’ przy skrzy\u017cowaniu Al. Jerozolimskich i ul. Emilii Plater. Na jezdni samoch\u00f3d Fiat 125p, 10 lipca 1981 r.<\/span>\u00a0Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Czy PRL by\u0142a pa\u0144stwem totalitarnym?<\/strong><\/h4>\n

Moja odpowied\u017a na pytanie tytu\u0142owe nie jest wi\u0119c twierdz\u0105ca. PRL powsta\u0142a wprawdzie po to, aby budowa\u0107 totalitarny komunizm, ale \u017ale wywi\u0105zywa\u0142a si\u0119 z tego zadania. Prawie ca\u0142a jej historia jest dziejami odchodzenia od totalitaryzmu poprzez kolejne fazy detotalitaryzacji. Obalenie PZPR-owskiego monopolu w\u0142adzy by\u0142o jedynie ostatnim, najbardziej spektakularnym aktem tego procesu. Aby nale\u017cycie zrozumie\u0107 dokonan\u0105 w Polsce zmian\u0119 ustroju, nie wystarczy znajomo\u015b\u0107 walki politycznej ostatnich lat.<\/span><\/p>\n

Traktowanie PRL jako pa\u0144stwowo\u015bci \u201eniezmiennie totalitarnej” mia\u0142o uzasadnienie jako spos\u00f3b mobilizacji si\u0142 do walki z \u201erealnym socjalizmem”. Dzi\u015b jednak jest jedynie podbudowywaniem pseudoradykalnej demagogii.<\/span><\/p>\n

\n

Andrzej Walicki<\/b>\u00a0(1930-2020) –\u00a0historyk idei, profesor Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Australijskiego Uniwersytetu Narodowego w Canberze oraz Uniwersytetu Notre Dame USA), cz\u0142onek Polskiej Akademii Nauk. Autor licznych prac z zakresu my\u015bli rosyjskiej, polskiej filozofii narodowej, historii marksizmu i liberalizmu. Laureat Nagrody im. Eugenia Balzana (W\u0142ochy) \u2013 najwa\u017cniejszej europejskiej nagrody w dziedzinie humanistyki, za wk\u0142ad w badanie dziej\u00f3w my\u015bli rosyjskiej i polskiej. Jego ksi\u0105\u017cki i artyku\u0142y zosta\u0142y przet\u0142umaczone na wiele j\u0119zyk\u00f3w.<\/i><\/p>\n

Artyku\u0142 \u201eCzy PRL by\u0142a pa\u0144stwem totalitarnym?” pochodzi z ksi\u0105\u017cki Andrzeja Walickiego\u00a0\u201ePRL i skok do neoliberalizmu. Jaruzelski, Solidarno\u015b\u0107, zdrada elit” (Fundacja Oratio Recta).<\/i><\/p>\n

Tytu\u0142, \u015br\u00f3dtytu\u0142y i skr\u00f3ty pochodz\u0105 od redakcji.\u00a0<\/i><\/div>\n

\"AndrzejAndrzej Walicki, ‘PRL i skok do neoliberalizmu. Jaruzelski, Solidarno\u015b\u0107, zdrada elit’<\/span>\u00a0(Fundacja Oratio Recta)<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pokaz akrobacji na motocyklu MZ 250 – jazda dwojga milicjant\u00f3w na stoj\u0105co bez pomocy r\u0105k, Szko\u0142a Ruchu Drogowego w Piasecznie, 1 pa\u017adziernika 1975 r. (Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe) PRL nie by\u0142a pa\u0144stwem totalitarnym Andrzej Walicki PRL powsta\u0142a wprawdzie po to, aby budowa\u0107 totalitarny komunizm, ale \u017ale wywi\u0105zywa\u0142a si\u0119 z tego zadania. Fragment ksi\u0105\u017cki “PRL i […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86519"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=86519"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86519\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":86532,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86519\/revisions\/86532"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=86519"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=86519"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=86519"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}