{"id":86681,"date":"2021-10-25T17:09:43","date_gmt":"2021-10-25T15:09:43","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=86681"},"modified":"2021-10-25T17:05:09","modified_gmt":"2021-10-25T15:05:09","slug":"15-09-62","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=86681","title":{"rendered":"Przyjaciele, konkurenci, obcy. \u017bydzi w \u201eLalce\u201d Boles\u0142awa Prusa"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Przyjaciele, konkurenci, obcy. \u017bydzi w \u201eLalce\u201d Boles\u0142awa Prusa<\/a>
\n<\/strong><\/span><\/h5>\n
[ 19.05.2021 ]<\/strong><\/span>
\nPrzemys\u0142aw Batorski<\/strong><\/h5>\n
\n

Portret Boles\u0142awa Prusa, ok. 1895 r. Polona<\/em><\/span><\/p>\n

\n

109 lat temu w Warszawie zmar\u0142 Boles\u0142aw Prus. W \u201eLalce\u201d, uznawanej za najwybitniejsz\u0105 polsk\u0105 powie\u015b\u0107, ukaza\u0142 r\u00f3\u017cnorodne portrety warszawskich \u017byd\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 na historycznym rozdro\u017cu, wahaj\u0105cych si\u0119 mi\u0119dzy asymilacj\u0105 a przywi\u0105zaniem do religii i tradycji.<\/strong><\/span><\/h4>\n

Pan panu \u0141\u0119ckiemu da trzydzie\u015bci tysi\u0119cy rubli\u2026 a on panu u\u0142atwi interes mo\u017ce na sto tysi\u0119cy rubli\u2026 Git!\u2026 Ja panu dam licytanta, co on za pi\u0119tna\u015bcie rubelk\u00f3w podb\u0133e cen\u0119 domu. Bardzo porz\u0105dny pan, katolik, tylko jemu nie mo\u017cna dawa\u0107 wadium do r\u0119ki\u2026 Ja panu dam jeszcze jakie dystyngowane dame, co tak\u017ce za dziesi\u0119\u0107 rubelk\u00f3w b\u0119dzie podb\u0133a\u0107\u2026 Ja mog\u0119 da\u0107 jeszcze z pare \u017bydki, po pi\u0119\u0107 rubelk\u00f3w\u2026 Zrobi si\u0119 taka licytacja, co pan mo\u017ce zap\u0142aci\u0107 za ten dom cho\u0107by sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t tysi\u0119cy i nikt nie zmiarkuje, jaki jest interes\u2026<\/span><\/p>\n

Wokulskiemu by\u0142o troch\u0119 przykro.<\/span><\/p>\n

W og\u00f3le, mo\u017ce od roku, uwa\u017cam, \u017ce do starozakonnych ro\u015bnie niech\u0119\u0107; nawet ci, kt\u00f3rzy przed kilkoma laty nazywali ich Polakami moj\u017ceszowego wyznania, dzi\u015b zw\u0105 ich \u017bydami. Za\u015b ci, kt\u00f3rzy niedawno podziwiali ich prac\u0119, wytrwa\u0142o\u015b\u0107 i zdolno\u015bci, dzi\u015b widz\u0105 tylko wyzysk i szachrajstwo. S\u0142uchaj\u0105c tego, czasem my\u015bl\u0119, \u017ce na ludzko\u015b\u0107 spada jaki\u015b mrok duchowy, podobny do nocy.[1]<\/a><\/span><\/p>\n

W pierwszym przytoczonym fragmencie Stanis\u0142aw Wokulski prosi starego przyjaciela, Szlangbauma, w\u0142a\u015bciciela kantoru i szaradzist\u0119, o pomoc w kupnie domu \u0141\u0119ckich za 90 tysi\u0119cy rubli, co ma ocali\u0107 posag panny Izabeli. \u201ePan uj\u0105\u0142 si\u0119 za m\u00f3j Henryczek, pan nie prze\u015bladuje \u017byd\u00f3w\u2026\u201d \u2013 docenia go stary Szlangbaum i wygrywa licytacj\u0119 dzi\u0119ki pieni\u0105dzom \u201epo\u017cyczonym\u201d przez Wokulskiego, kt\u00f3remu nast\u0119pnie oddaje w zastaw \u201ed\u0142ugu\u201d kupion\u0105 kamienic\u0119. W drugim fragmencie Ignacy Rzecki nawi\u0105zuje, by\u0107 mo\u017ce, do patriotycznego zbratania Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142o miejsce w okresie powstania styczniowego<\/a><\/strong><\/span>, a w latach 70. XIX wieku odchodzi\u0142o ju\u017c w niepami\u0119\u0107, ust\u0119puj\u0105c miejsca rosn\u0105cemu antysemityzmowi. Liczne obrazy \u017cycia Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w znajdujemy na kartach Lalki<\/em>, ukazuj\u0105cej obraz dynamicznie zmieniaj\u0105cego si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa Warszawy.<\/span><\/p>\n

Mi\u0119dzy otwarciem Wielkiej Synagogi a pogromem<\/strong><\/h4>\n

Boles\u0142aw Prus zmar\u0142 rankiem 19 maja 1912 r., a 22 maja odby\u0142 si\u0119 jego pogrzeb. Wie\u0144ce \u017ca\u0142obne, jak podaje Tadeusz Budrewicz, cz\u0119\u015bciej przywo\u0142ywa\u0142y jego pierwsz\u0105 powie\u015b\u0107 Plac\u00f3wka<\/em> ni\u017c niedocenian\u0105 jeszcze w tym okresie Lalk\u0119<\/em>[2]<\/a>. Jako \u017ce orszak pogrzebowy, kt\u00f3ry wyruszy\u0142 spod ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Aleksandra w kierunku Pow\u0105zek, zamieni\u0142 si\u0119 w olbrzymi\u0105 manifestacj\u0119 o podtek\u015bcie patriotycznym, \u201eplac\u00f3wka\u201d \u2013 s\u0142owo oznaczaj\u0105ce \u017co\u0142nierski posterunek i kojarzone ze szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0105 wielkiego pisarza i wybitnego publicysty \u2013 lepiej nadawa\u0142a si\u0119 na sztandary. Nic dziwnego, bo w tym okresie Polacy byli wzburzeni antypolsk\u0105 polityk\u0105 pa\u0144stw zaborczych, Rosji i Niemiec. W orszaku bra\u0142o udzia\u0142, wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych \u015bwiadectw, od 75 do 200 tysi\u0119cy ludzi, a nawet \u201eca\u0142e miasto\u201d. Prasa odnotowywa\u0142a, \u017ce przez ca\u0142y dzie\u0144 w Warszawie nie dosz\u0142o do \u201erabunk\u00f3w,  rozpraw  krwawych  i  grabie\u017cy  cudzej  w\u0142asno\u015bci\u201d[3]<\/a>. Po\u015br\u00f3d kondolencji przysy\u0142anych przez Polak\u00f3w z prowincji i emigracji \u201e[s]tosunkowo  du\u017co  wyraz\u00f3w  pami\u0119ci  p\u0142yn\u0119\u0142o  ze  strony  mniejszo\u015bci \u017cydowskiej\u201d[4]<\/a>.<\/span><\/p>\n

\"pogrzeb_prusa_kosciol_aleksandra_comp.jpgPogrzeb Boles\u0142awa Prusa, 22 maja 1912 r. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Aleksandra w Warszawie. Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/em><\/span><\/p>\n

A\u017c do Lalki<\/em>, \u017bydzi zajmuj\u0105 stosunkowo niewiele miejsca w powie\u015bciach Boles\u0142awa Prusa \u2013 pisze Samuel Sandler[5]<\/a> \u2013 mimo \u017ce pisarz cz\u0119sto wspomina\u0142 o \u017bydach w publicystyce. Akcja powie\u015bci o Stanis\u0142awie Wokulskim dzieje si\u0119 w latach 1878-1879, ale sam\u0105 powie\u015b\u0107 drukowano w latach 1887-1889. Poza jej fabularnymi ramami, jak pisze Jacek Leociak, znajduj\u0105 si\u0119 dwa wydarzenia kluczowe dla dziej\u00f3w \u017byd\u00f3w w Warszawie i \u201eza\u0142amywania si\u0119 pozytywistycznego optymizmu co do mo\u017cliwo\u015bci rozwi\u0105zania podnoszonej przez ca\u0142e XIX stulecie \u00abkwestii \u017cydowskiej\u00bb\u201d[6]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Pierwszym z tych wydarze\u0144 by\u0142o otwarcie Wielkiej Synagogi na T\u0142omackiem w 1878 r<\/strong>.<\/a>, co stanowi\u0142o znacz\u0105ce osi\u0105gni\u0119cie \u015brodowisk \u017byd\u00f3w post\u0119powych. Drugim by\u0142 pogrom warszawski w Bo\u017ce Narodzenie 1881 r. \u2013 zamieszki wywo\u0142ane tragedi\u0105 w ko\u015bciele \u015bw. Krzy\u017ca na Krakowskim Przedmie\u015bciu, kiedy 20 os\u00f3b zosta\u0142o stratowanych podczas ucieczki t\u0142umu przed rzekomym po\u017carem[7]<\/a>. O wywo\u0142anie pop\u0142ochu oskar\u017cono \u017byd\u00f3w; w pogromie \u201e[u]cierpia\u0142o 2011 rodzin (ok. 10 tys. os\u00f3b), z kt\u00f3rych 948 straci\u0142o ca\u0142y maj\u0105tek, dwie osoby zgin\u0119\u0142y, a 24 zosta\u0142y ranne. Najwi\u0119ksze straty ponie\u015bli najubo\u017csi: kramarze, uliczni sprzedawcy, szynkarze i rzemie\u015blnicy\u201d[8]<\/a> \u2013 podaje Robert Szuchta. \u201eT\u0142um pl\u0105druj\u0105cy sklepy, kramy i szynki prowadzone przez \u017byd\u00f3w zosta\u0142 powstrzymany przez policj\u0119 carsk\u0105 dopiero trzeciego dnia rozruch\u00f3w. Do tego czasu rosyjskie w\u0142adze nie interweniowa\u0142y, pozwalaj\u0105c na bezkarny rabunek i przemoc\u201d[9]<\/a> \u2013 pisze Agnieszka \u017b\u00f3\u0142kiewska.<\/span><\/p>\n

Wzrostowi nastroj\u00f3w anty\u017cydowskich i przemocy przeciw \u017bydom towarzyszy\u0142 rozw\u00f3j antysemityzmu. Samo okre\u015blenie \u201eantysemityzm\u201d \u2013 pisze Leociak \u2013 zosta\u0142o utworzone przez Wilhelma Marra, niemieckiego dziennikarza, kt\u00f3ry w 1879 r. za\u0142o\u017cy\u0142 Lig\u0119 Antysemick\u0105, w celu nadania wrogo\u015bci wobec \u017byd\u00f3w ram pseudonaukowych[10]<\/a>. W Polsce ju\u017c w 1876 r. ukaza\u0142a si\u0119 broszura Jana Jele\u0144skiego \u017bydzi, Niemcy i my<\/em>, w kt\u00f3rej autor wyk\u0142ada\u0142, jak\u0105 nale\u017cy przyj\u0105\u0107 \u201etaktyk\u0119\u201d wobec mniejszo\u015bci maj\u0105cych rzekomo nieproporcjonaln\u0105 si\u0142\u0119 ekonomiczn\u0105 i zagra\u017caj\u0105cych Polakom gospodarcz\u0105 dominacj\u0105. W 1882 r. Jele\u0144ski zacz\u0105\u0142 wydawa\u0107 pierwsze w Polsce antysemickie pismo pt. \u201eRola\u201d. Og\u0142osi\u0142 w nim, \u017ce Boles\u0142aw Prus to ukryty \u017byd o nazwisku G\u0142owasser[11]<\/a>.<\/span><\/p>\n

W Lalce<\/em> odnajdziemy \u015blady nowoczesnego, ideologicznego antysemityzmu, oznaki niech\u0119ci Polak\u00f3w do \u017byd\u00f3w, a tak\u017ce i przede wszystkim \u2013 wzajemnej obco\u015bci. Wiele z tych epizod\u00f3w dotyczy kwestii finansowych. \u201e\u2013 Pan Wokulski sam wprowa\u01f3a \u017byd\u00f3w do handlu\u201d \u2013 wypomina mu jeden z kupc\u00f3w podczas spotkania z arystokracj\u0105, kt\u00f3ra ma zainwestowa\u0107 w sp\u00f3\u0142k\u0119 Wokulskiego do handlu z Rosj\u0105; ten jednak przeczy, jakoby jego projekt biznesowy by\u0142 w jakikolwiek spos\u00f3b wymierzony w \u017byd\u00f3w. \u201eM\u00f3j stary kupuje dom dla Wokulskiego, a oni my\u015bl\u0105 i pewnie m\u00f3wi\u0105: ot, patrzajcie, znowu \u017byd, lichwiarz zrujnowa\u0142 jednego katolika i pana z pan\u00f3w\u2026\u201d \u2013 my\u015bli Henryk Szlangbaum, obawiaj\u0105c si\u0119 konsekwencji udzia\u0142u jego ojca w intrydze Wokulskiego. Sygna\u0142y niech\u0119ci do \u017byd\u00f3w, jak i wielu innych chor\u00f3b spo\u0142ecznych, s\u0105 zreszt\u0105 dyskretnie w tekst wplecione; kiedy stary Szlangbaum szuka Wokulskiego w teatrze, \u201enaprz\u00f3d nie mia\u0142 z kim gada\u0107, potem nie chciano z nim gada\u0107, a\u017c nareszcie dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce pan Wokulski by\u0142 dopiero co, ale \u017ce w tej chwili pojecha\u0142 w Aleje Ujazdowskie\u201d.<\/span><\/p>\n

Przyjaciele<\/strong><\/h4>\n

\u201eNajciekawszym chyba pomys\u0142em wykorzystanym przez Prusa przy prezentacji \u017byd\u00f3w w Lalce <\/em>jest ich zbli\u017cenie do polskich bohater\u00f3w, za\u017cy\u0142a przyja\u017a\u0144 mi\u0119dzy nimi, jak w \u017cadnym chyba wcze\u015bniejszym polskim dziele literackim\u201d[12]<\/a> \u2013 pisze Sandler. O Wokulskim wiemy, \u017ce przed akcj\u0105 powie\u015bci bra\u0142 udzia\u0142 w konspiracji niepodleg\u0142o\u015bciowej, a na syberyjskim zes\u0142aniu towarzyszyli mu \u017cydowscy przyjaciele: doktor Micha\u0142 Szuman i kupiec Henryk Szlangbaum, syn starego Szlangbauma. O Henryku pisze Rzecki w swoim pami\u0119tniku:<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3ci\u0142 z Syberii razem ze Stachem i doktorem Szumanem i zaraz wst\u0105pi\u0142 do chrze\u015bcija\u0144skiego sklepu, cho\u0107 \u017bydzi dawali mu lepsze warunki. Od tej te\u017c pory ci\u0105gle pracowa\u0142 u chrze\u015bcijan i dopiero w roku bie\u017c\u0105cym wym\u00f3wili mu posad\u0119. W pocz\u0105tkach maja pierwszy raz przyszed\u0142 do Stacha z pro\u015bb\u0105. By\u0142 bardziej skurczony i mia\u0142 czerwie\u0144sze oczy ni\u017c zwykle. \u2013 Stachu \u2013 rzek\u0142 pokornym g\u0142osem \u2013 uton\u0119 na Nalewkach<\/a>, je\u017celi mnie nie przygarniesz. \u2013 Dlaczego \u017ce\u015b od razu do mnie nie przyszed\u0142? \u2013spyta\u0142 Stach. \u2013 Nie \u015bmia\u0142em… Ba\u0142em si\u0119, \u017ceby nie m\u00f3wili o mnie, \u017ce \u017byd musi si\u0119 wsz\u0119dzie wkr\u0119ci\u0107. I dzi\u015b nie przyszed\u0142bym, gdyby nie troska o dzieci.<\/span><\/p>\n

Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce Rzecki inaczej traktuje \u201eswojego\u201d \u017byda Szumana \u2013 tego, kt\u00f3ry ca\u0142kowicie si\u0119 zasymilowa\u0142 \u2013 i wahaj\u0105cego si\u0119 mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi to\u017csamo\u015bciami Szlangbauma, kt\u00f3remu najwyra\u017aniej mniej ufa, a tak\u017ce \u201e\u017byd\u00f3w\u201d w liczbie mnogiej, traktowanych jako zupe\u0142nie obcy. Bli\u017csza znajomo\u015b\u0107 z \u017bydem niezasymilowanym pozostaje niemo\u017cliwa. R\u00f3wnie\u017c Szuman w toku powie\u015bci b\u0119dzie si\u0119 odgra\u017ca\u0142, \u017ce do\u0142\u0105czy do \u017byd\u00f3w post\u0119powych, ale \u201enie wdzieje liberii tych parch\u00f3w\u201d. Oczywi\u015bcie, nie ka\u017cda niech\u0119\u0107 wobec \u017byd\u00f3w jest ostrym antysemityzmem, a raczej \u015bwiadectwem braku wzajemnych kontakt\u00f3w i nieufno\u015bci podszytej ekonomiczn\u0105 rywalizacj\u0105.<\/span><\/p>\n

Kiedy Rzecki wraca z W\u0119gier do Polski, w okolicach Krasnegostawu \u017byd (by\u0107 mo\u017ce op\u0142acony przez Jana Mincla) udziela mu pomocy. \u201eNareszcie da\u0142 mi butelk\u0119 wybornego miodu, zaprowadzi\u0142 do gotowej ju\u017c furmanki, lecz \u2013 ani chcia\u0142 s\u0142ucha\u0107 o \u017cadnym wynagrodzeniu. \u2013 Ja bym si\u0119 wstydzi\u0142 bra\u0107 od takie osobe, co z migracje wraca \u2013 odpowiada\u0142 na wszystkie moje zakl\u0119cia\u201d. \u017byd interesuje si\u0119 tylko zakupem \u0142up\u00f3w wojennych \u2013 z\u0142otych dukat\u00f3w \u2013 kt\u00f3re, jak s\u0105dzi, Rzecki przywozi z W\u0119gier. Podobne podej\u015bcie reprezentuje stary Szlangbaum.<\/span><\/p>\n

\"aron_tenenbaum_jpg.jpgSzaradzista Aron Tenenbaum w ksi\u0119dze jubileuszowej \u201eKuriera Warszawskiego\u201d, 1896 r. \/ Biblioteka Cyfrowa Politechniki Warszawskiej<\/span><\/em><\/p>\n

Chocia\u017c nie lubi\u0119 poszukiwania literackich \u201epierwowzor\u00f3w\u201d, dla starego Szlangbauma warto zrobi\u0107 wyj\u0105tek. \u201eStary Szlangbaum \u2013 to posta\u0107 rzeczywista; nazywa\u0142 si\u0119 Tenenbaum, a portret jego, kto chce, mo\u017ce ogl\u0105da\u0107 w Ksi\u0119dze jubileuszowej \u00abKuriera Warszawskiego\u00bb<\/em>\u201d \u2013 pisa\u0142 Ludwik W\u0142odek[13]<\/a>. Aron Tenenbaum by\u0142 \u201edostawc\u0105 szarad kurierkowych\u201d dla \u201eKuriera Warszawskiego\u201d[14]<\/a>, do kt\u00f3rego stale pisywa\u0142 Prus, przez blisko czterdzie\u015bci lat, a pracowa\u0142 jako \u201eodbiorca przysi\u0105g w s\u0105dach\u201d, czyli raczej nie mia\u0142 wiele wsp\u00f3lnego z zamo\u017cnym w\u0142a\u015bcicielem kantoru z Lalki<\/em>.<\/span><\/p>\n

Stary Szlangbaum, podobnie jak Tenenbaum, jest pi\u0119knym wspomnieniem o dawnej \u017cydowskiej Warszawie; jednak najwi\u0119ksze znaczenie dla Wokulskiego ma Szuman, stanowi\u0105cy \u2013 jak podkre\u015bla J\u00f3zef Bach\u00f3rz za Zygmuntem Szweykowskim \u2013 swoiste przeciwie\u0144stwo Wokulskiego. Niegdy\u015b romantyk i zakochany m\u0142odzieniec sta\u0142 si\u0119 zaciek\u0142ym pozytywist\u0105 i naukowcem amatorem. Wokulski za\u015b przeszed\u0142 podobn\u0105 drog\u0119, ale zaszed\u0142 dalej, zn\u00f3w staj\u0105c si\u0119 romantykiem[15]<\/a>. Obu tych bohater\u00f3w cechuje samotno\u015b\u0107 i wewn\u0119trzne p\u0119kni\u0119cie<\/span>.<\/p>\n

Obco\u015b\u0107 i wrogo\u015b\u0107<\/strong><\/h4>\n

\u201eTo jest okropne, \u017ce Stach ma wi\u0119cej zaufania do \u017byd\u00f3w ani\u017celi do mnie\u2026\u201d \u2013 my\u015bli Rzecki, kt\u00f3ry w toku powie\u015bci stopniowo nabywa anty\u017cydowskie odruchy, dziwi\u0105c si\u0119 temu, \u017ce Wokulski dopuszcza \u017byd\u00f3w do swojej za\u0142o\u017conej z polskimi arystokratami sp\u00f3\u0142ki do handlu z cesarstwem.<\/span><\/p>\n

Chocia\u017c autor Lalki<\/em> w powie\u015bciach i felietonach krytykowa\u0142 u \u017byd\u00f3w zacofanie i izolacj\u0119, to \u201espod pi\u00f3ra Prusa wychodzi\u0142y jednak przede wszystkim apele pot\u0119piaj\u0105ce wszelkie formy prze\u015bladowania, dyskryminacji i ogranicze\u0144, tak liczne w wielowiekowej historii \u017byd\u00f3w europejskich\u201d[16]<\/a> \u2013 pisze Sandler. \u2013 \u201eBardzo cz\u0119sto te\u017c Prus narzeka\u0142 na wzajemn\u0105 izolacj\u0119 i ignorancj\u0119, cechuj\u0105c\u0105 zar\u00f3wno spo\u0142ecze\u0144stwo polskie, jak i \u017cydowskie, \u017cyj\u0105ce obok siebie i nieznaj\u0105ce siebie nawzajem. Pi\u0119tnowa\u0142 antysemityzm i przes\u0105dy antysemickie, mi\u0119dzy innymi oskar\u017cenia o mordy rytualne<\/a><\/strong><\/span> i u\u017cywanie krwi chrze\u015bcija\u0144skiej do pieczenia macy, na co Rzecki uskar\u017ca si\u0119 w Lalce<\/em>\u201d[17]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Warszawa w latach 70. XIX wieku, kiedy dzieje si\u0119 akcja Lalki<\/em>, liczy\u0142a oko\u0142o 350 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w, a blisko 1\/3 z nich stanowili \u017bydzi[18]<\/a>. Wraz z dynamicznym wzrostem ludno\u015bci miasta ros\u0142a te\u017c liczba obywateli wyznania moj\u017ceszowego \u2013 by\u0142o to w\u00f3wczas najwi\u0119ksze ich skupisko na \u015bwiecie. Po kl\u0119sce powstania styczniowego i uw\u0142aszczeniu ch\u0142op\u00f3w w zaborze rosyjskim, tak zwane \u201esprawy \u017cydowskie\u201d zajmowa\u0142y coraz wa\u017cniejsze miejsce w publicystyce pozytywist\u00f3w. \u201ePerspektywa wielokulturowego i wielonarodowo\u015bciowego spo\u0142ecze\u0144stwa nie mie\u015bci\u0142a si\u0119 w poj\u0119ciach europejskich XIX wieku, poza utopiami\u201d[19]<\/a> \u2013 zaznacza Sandler. Prus odnosi\u0142 si\u0119 entuzjastycznie do rodz\u0105cego si\u0119 syjonizmu, a na ziemiach polskich widzia\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107 dla \u017byd\u00f3w tylko w asymilacji. W Lalce<\/em> znajdujemy liczne i z\u0142o\u017cone przedstawienia tych napi\u0119\u0107 oraz dwie, a nawet trzy wersje \u017cydowskiej to\u017csamo\u015bci: przywi\u0105zanie do tradycyjnej religijno\u015bci i obyczaj\u00f3w; pe\u0142n\u0105 asymilacj\u0119 do kultury polskiej; rozwi\u0105zanie po\u015brednie, polegaj\u0105ce na udziale w polskim \u017cyciu gospodarczym przy oporze przed asymilacj\u0105.<\/span><\/p>\n

Bohaterowie Lalki <\/em>cz\u0119sto maj\u0105 problem z antysemityzmem \u2013 dotyczy on jednak przede wszystkim drobnomieszcza\u0144skich subiekt\u00f3w i urz\u0119dnik\u00f3w, kt\u00f3rych wrogo\u015b\u0107 wobec \u017byd\u00f3w zapowiada przysz\u0142e pogromy. Niech\u0119\u0107 czy nieufno\u015b\u0107 do \u017byd\u00f3w jest powszechna i tylko Wokulski pozostaje ca\u0142kiem od niej wolny. Co ciekawe, nie zabiera jednak otwarcie g\u0142osu w obronie \u017byd\u00f3w, o\u015bwiadczaj\u0105c na zebraniu z polskimi arystokratami i kupcami, \u017ce nie musi si\u0119 t\u0142umaczy\u0107 ze swoich interes\u00f3w. To dlatego, jak podkre\u015bla Bach\u00f3rz, \u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani w Lalce <\/em>r\u00f3wnie\u017c w kontaktach osobistych od \u0142zawych wyzna\u0144 wol\u0105 szorstkie s\u0142owa, gesty i czyny: \u201estarczy to, by okaza\u0107 przyja\u017a\u0144 na przek\u00f3r emfatycznym zwyczajom sentymentalno-romantycznym\u201d[20]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Odk\u0105d Henryk Szlangbaum staje si\u0119 subiektem w magazynie Wokulskiego, inni subiekci natychmiast zaczynaj\u0105 wymienia\u0107 za jego plecami odpowiednio g\u0142o\u015bne antysemickie docinki. \u201e\u2013 Zerwa\u0107 z \u017bydami\u201d \u2013 m\u00f3wi Wokulskiemu subiekt Lisiecki. \u2013 \u201eBardzo dobrze robi szef wycofuj\u0105c si\u0119 z tych parszywych stosunk\u00f3w. Nieraz a\u017c wstyd wydawa\u0107 reszty, tak pieni\u0105dze zalatuj\u0105 cebul\u0105\u201d. Narrator powie\u015bci wspomina o tym, \u017ce m\u0142ody Szlangbaum by\u0142 drobnym, zaniedbanym m\u0119\u017cczyzn\u0105, co dodatkowo podkre\u015bla\u0142o antysemicki stereotyp. W ko\u0144cu to on jednak przejmuje magazyn po Wokulskim \u2013 i wysy\u0142a jednego z nowych pracownik\u00f3w, Gutmorgena, by szpiegowa\u0142 Rzeckiego, kiedy ten po godzinach pracy uk\u0142ada swoje ukochane lalki w witrynie sklepu. Polacy spotykaj\u0105 \u017byd\u00f3w w s\u0105dzie, przy po\u017cyczaniu pieni\u0119dzy, jednak przewa\u017cnie obie grupy pozostaj\u0105 w oddaleniu od siebie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w m\u00f3wi zniekszta\u0142con\u0105 polszczyzn\u0105, a ich \u015bwiat jest dla Polak\u00f3w niepoznawalny; \u017cyj\u0105 \u201ew kompletnej nieomal izolacji spo\u0142eczno-kulturalnej\u201d[21]<\/a>.<\/span><\/p>\n

W zako\u0144czeniu powie\u015bci nad zw\u0142okami Rzeckiego spotykaj\u0105 si\u0119 opr\u00f3cz Szlangbauma aferzysta Maruszewicz i drobny urz\u0119dnik W\u0119growicz, jednak Szuman wygania ich z pokoju i ze zmar\u0142ym pozostaje tylko on i Ochocki. Szlangbaum zostaje postawiony w szeregu z powie\u015bciowymi \u201em\u0119tami\u201d, jednak Prus nie wpisuje si\u0119 tu w j\u0119zyk antysemicki, gdy\u017c sam W\u0119growicz jest antysemit\u0105. O ile bohaterowie zostaj\u0105 w pewien spos\u00f3b uporz\u0105dkowani, to raczej wed\u0142ug pojmowanej przez Prusa \u201eu\u017cyteczno\u015bci\u201d \u2013 i to w jej ponurej, pesymistycznej i autoironicznej interpretacji.<\/span><\/p>\n

Nad zw\u0142okami Rzeckiego spotykaj\u0105 si\u0119 dwie grupy nieudanych romantyk\u00f3w i pozytywist\u00f3w \u2013 ci pierwsi, Ochocki i Szuman, pozostaj\u0105 romantykami troch\u0119 wbrew woli, bierni, bezp\u0142odni, przegrani, mimo pr\u00f3b udoskonalenia spo\u0142ecze\u0144stwa, zaanga\u017cowania w post\u0119p naukowy. Sam Rzecki wybra\u0142 inn\u0105 dziedzin\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci, chc\u0105c poprzez sw\u00f3j pami\u0119tnik zapisa\u0107 si\u0119 w pami\u0119ci przyjaci\u00f3\u0142 i czytelnik\u00f3w. Ci drudzy \u2013 reprezentuj\u0105 \u017cyciowe instynkty: po\u017c\u0105danie przyjemno\u015bci, kariery, pieni\u0119dzy, a zarazem z punktu widzenia spo\u0142eczno\u015bci s\u0105 bierni, niemi, bezczynni; nie mog\u0105 by\u0107 filarem silnego spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Konflikt to\u017csamo\u015bci<\/strong><\/h4>\n

\u201eTak tedy \u2014 my\u015bla\u0142 Wokulski \u2014 zanosi si\u0119 na walk\u0119 mi\u0119dzy \u017bydami post\u0119powymi i zacofanymi o nasz\u0105 sk\u00f3r\u0119, a ja mam bra\u0107 w niej udzia\u0142 jako sprzymierzeniec tych albo tamtych\u2026 Pi\u0119kna rola!\u2026 Ach, jak mnie to nudzi i nu\u017cy\u2026\u201d \u2013 rozmy\u015bla Wokulski, kiedy doktor Szuman przedstawia mu wizj\u0119 walki dw\u00f3ch stronnictw \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u201ePrus ukazuje patologi\u0119 kondycji psychicznej samotnika Szumana, kt\u00f3ry znalaz\u0142 si\u0119 w rozpaczliwej sytuacji zasymilowanego do kultury polskiej \u017byda. Ju\u017c nie ma dla niego miejsca w spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, kt\u00f3r\u0105 dawno opu\u015bci\u0142, a wie, \u017ce nie b\u0119dzie przez spo\u0142ecze\u0144stwo polskie nigdy widziany inaczej ni\u017c jako \u017byd\u201d[22]<\/a> \u2013 pisze Sandler. Podobna jest sytuacja m\u0142odego Szlangbauma, kt\u00f3ry po pr\u00f3bie spolonizowania si\u0119 powraca jednak do oryginalnego \u017cydowskiego nazwiska i to\u017csamo\u015bci, obawiaj\u0105c si\u0119 jako przechrzta odrzucenia przez oba \u015brodowiska. Szuman stara si\u0119 odwie\u015b\u0107 Wokulskiego od projektu ma\u0142\u017ce\u0144stwa z pann\u0105 Izabel\u0105, wspominaj\u0105c te\u017c w\u0142asn\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107, kiedy by\u0142 narzeczonym panny z chrze\u015bcija\u0144skiej rodziny, ale niech\u0119\u0107 jej \u015brodowiska do ma\u0142\u017ce\u0144stwa z \u017bydem doprowadzi\u0142a do tragedii.<\/span><\/p>\n

Problem antysemityzmu nak\u0142ada si\u0119 tak\u017ce na pi\u0119tnowany w powie\u015bci brak polskiej przedsi\u0119biorczo\u015bci. \u201eMieszczanie i arystokracja oskar\u017caj\u0105 \u017byd\u00f3w o opanowywanie handlu i finans\u00f3w, ale nie okazuj\u0105 najmniejszej ochoty i jakiejkolwiek przedsi\u0119biorczo\u015bci, by podejmowa\u0107 aktywno\u015b\u0107 w tych dziedzinach. Wokulski dowodzi, \u017ce w ca\u0142ym kraju nie znalaz\u0142 si\u0119 nikt poza \u017bydami, kto chcia\u0142by naby\u0107 jego sklep oraz przej\u0105\u0107 po nim kierownictwo sp\u00f3\u0142ki do handlu ze Wschodem, przynosz\u0105cej \u015bwietne dochody\u201d[23]<\/a> \u2013 zaznacza Sandler. Szuman zaczyna nawet m\u00f3wi\u0107 antysemickimi kliszami, kiedy stara si\u0119 odrzuci\u0107 resztki romantycznego j\u0119zyka i zaanga\u017cowa\u0107 si\u0119 w bli\u017cej nieokre\u015blony post\u0119powy projekt: \u201ew interesie cywilizacji le\u017cy, a\u017ceby kierunek spraw by\u0142 w naszych r\u0119kach\u201d \u2013 m\u00f3wi Wokulskiemu.<\/span><\/p>\n

\u201ePowie\u015b\u0107 Prusa to interesuj\u0105cy dokument historycznej roli, jak\u0105 \u017bydzi odegrali w polskiej ekonomii (i w dziejach kraju kluczowego dla historii i do\u015bwiadczenia \u017byd\u00f3w)\u201d \u2013 pisze Fredric Jameson, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce osobno\u015b\u0107 polskiego do\u015bwiadczenia daje Lalce<\/em> wyj\u0105tkowe miejsce na tle powie\u015bci europejskiej[24]<\/a>. I dodaje: \u201ejest to \u015bwiat tak bardzo obcy zachodniemu do\u015bwiadczeniu, \u017ce odbiorcy Prousta lub czytelnicy angielskiej powie\u015bci mogliby uzna\u0107 taki obraz spo\u0142ecze\u0144stwa za ca\u0142kowicie niezrozumia\u0142y\u201d[25]<\/a>.<\/span><\/p>\n

U nas, panie \u2013 m\u00f3wi Wokulskiemu stary Szlangbaum \u2013 niby u \u017byd\u00f3w, jak si\u0119 m\u0142odzi zejd\u0105, to oni nie zajmuj\u0105 si\u0119, jak u pa\u0144stwo, ta\u0144cami, komplementami, ubiorami, g\u0142upstwami, ale oni albo robi\u0105 rachunki, albo ogl\u0105daj\u0105 uczone ksi\u0105\u017cki, jeden przed drugim zdaje egzamin, albo rozwi\u0105zuj\u0105 sobie: szarady, rebusy, szachowe zadanie. U nas ci\u0105gle jest zaj\u0119ty rozum i dlatego \u017bydzi maj\u0105 rozum i dlatego, niech si\u0119 pan nie obrazi, oni ca\u0142y \u015bwiat zawojuj\u0105. U pa\u0144stwa wszystko si\u0119 robi przez te sercowe gor\u0105czke i przez wojne, a u nas tylko przez m\u0105dro\u015b\u0107 i cierpliwo\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

\n

Przypisy:<\/span><\/strong><\/p>\n

[1]<\/a> Wszystkie cytaty z Lalki<\/em> podaj\u0119 za wydaniem w Wolnych Lekturach, na podstawie wydania: Boles\u0142aw Prus, Lalka<\/em>, przedmowa Henryk Markiewicz, Warszawa 1975; tekst dost\u0119pny w internecie: https:\/\/wolnelektury.pl\/katalog\/lektura\/lalka\/<\/a>, dost\u0119p 19.05.2021 r.<\/span><\/p>\n

[2]<\/a> Tadeusz Budrewicz, Pogrzeb Boles\u0142awa Prusa<\/em>, \u201eRuch Literacki\u201d r. LVI, z. 4 (331)\/2015, s. 370.<\/span><\/p>\n

[3]<\/a> Za: tam\u017ce, s. 358.<\/span><\/p>\n

[4]<\/a> Tam\u017ce, s. 372.<\/span><\/p>\n

[5]<\/a> Samuel Sandler, \u017bydzi i sprawy \u017cydowskie w \u201eLalce\u201d Boles\u0142awa Prusa<\/em>, \u201eWiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza\u201d, rok IX (LI) 2016, s. 168.<\/span><\/p>\n

[6]<\/a> Jacek Leociak, \u017bydzi <\/em>(has\u0142o) w: Leksykon \u201eLalki\u201d<\/em>, red. Agnieszka B\u0105bel i Alina Kowalczykowa, Warszawa 2011, s. 190.<\/span><\/p>\n

[7]<\/a> Tam\u017ce.<\/span><\/p>\n

[8]<\/a> Robert Szuchta, 1000 lat historii \u017byd\u00f3w polskich. Podr\u00f3\u017c przez wieki<\/em>, Warszawa 2015, s. 143.<\/span><\/p>\n

[9]<\/a> Agnieszka \u017b\u00f3\u0142kiewska, 8. Lata 1863-1918<\/em>, w: Warsze-Warszawa. \u017bydzi w historii miasta 1414-2014<\/em>, red. Pawe\u0142 Fija\u0142kowski, Wydawnictwo \u017bIH, Warszawa 2020, s. 232.<\/span><\/p>\n

[10]<\/a> Jacek Leociak, Antysemityzm <\/em>(has\u0142o), w: Leksykon \u201eLalki\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 11.<\/span><\/p>\n

[11]<\/a> Tam\u017ce, s. 12.<\/span><\/p>\n

[12]<\/a> S. Sandler, dz. cyt., s. 171.<\/span><\/p>\n

[13]<\/a> Za: Ludwik Bohdan Grzeniewski, Warszawa w \u201eLalce\u201d Prusa<\/em>, Warszawa 1965, s. 75.<\/span><\/p>\n

[14]<\/a> Okre\u015blenie Aleksandra Kraushara. Za: tam\u017ce, s. 176.<\/span><\/p>\n

[15]<\/a> J\u00f3zef Bach\u00f3rz, Doktor Szuman w powie\u015bci Prusa<\/em>, w: tego\u017c, Spotkania z \u201eLalk\u0105\u201d<\/em>, Gda\u0144sk 2010, s. 165.<\/span><\/p>\n

[16]<\/a> S. Sandler, dz. cyt., s. 167.<\/span><\/p>\n

[17]<\/a> Tam\u017ce, s. 167-168.<\/span><\/p>\n

[18]<\/a> Tam\u017ce, s. 169. W 1882 r. dok\u0142adnie 127 917 os\u00f3b. Za: A. \u017b\u00f3\u0142kiewska, dz. cyt., s. 216.<\/span><\/p>\n

[19]<\/a> S. Sandler, dz. cyt., s. 169.<\/span><\/p>\n

[20]<\/a> J. Bach\u00f3rz, dz. cyt., s. 177.<\/p>\n

[21]<\/a> S. Sandler, dz. cyt., s. 171.<\/p>\n

[22]<\/a> Tam\u017ce, s. 176.<\/p>\n

[23]<\/a> Tam\u017ce, s. 170.<\/p>\n

[24]<\/a> Fredric Jameson, Zakochany biznesmen<\/em>, t\u0142um. Ryszard Kozio\u0142ek, \u201eTeksty Drugie\u201d nr 1\/2 (121-122), s. 276.<\/p>\n

[25]<\/a> Tam\u017ce, s. 267.<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Przyjaciele, konkurenci, obcy. \u017bydzi w \u201eLalce\u201d Boles\u0142awa Prusa [ 19.05.2021 ] Przemys\u0142aw Batorski Portret Boles\u0142awa Prusa, ok. 1895 r. Polona 109 lat temu w Warszawie zmar\u0142 Boles\u0142aw Prus. W \u201eLalce\u201d, uznawanej za najwybitniejsz\u0105 polsk\u0105 powie\u015b\u0107, ukaza\u0142 r\u00f3\u017cnorodne portrety warszawskich \u017byd\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 na historycznym rozdro\u017cu, wahaj\u0105cych si\u0119 mi\u0119dzy asymilacj\u0105 a przywi\u0105zaniem do religii i tradycji. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86681"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=86681"}],"version-history":[{"count":18,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86681\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":90323,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86681\/revisions\/90323"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=86681"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=86681"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=86681"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}