![](\"https:\/\/kulturaliberalna.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/pokolenie-schatz.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/k-liberalna.png\")
<\/a>D\u0142ugi marsz radyka\u0142\u00f3w. O ksi\u0105\u017cce Jaffa Schatza \u201ePokolenie\u201d<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n\u0141ukasz Bertram<\/strong><\/span><\/p>\n .<\/p>\n Przez wiele lat chyba wszyscy badacze i badaczki zajmuj\u0105cy si\u0119 polskim ruchem komunistycznym zachodzili w g\u0142ow\u0119, czemu wci\u0105\u017c nie ukaza\u0142a si\u0119 po polsku uwa\u017cana powszechnie za fundamentaln\u0105 i wydana w 1991 roku praca Jaffa Schatza \u201eThe Generation. The Rise and Fall of the Jewish Communists of Poland\u201d. Od jesieni zesz\u0142ego roku ten dylemat wreszcie straci\u0142 na aktualno\u015bci, przeskakuj\u0105c z dziedziny pal\u0105cych problem\u00f3w polskiego rynku wydawniczego do kr\u00f3lestwa jego historii. Oczywi\u015bcie kwestie j\u0119zykowe nie przeszkadza\u0142y nadmiernie specjalistom, kt\u00f3rzy prac\u0119 Schatza szeroko wykorzystywali w swoich analizach. Dla szerszej publiczno\u015bci mog\u0142y one jednak stanowi\u0107 barier\u0119, a do tego dochodzi\u0142a fizyczna niedost\u0119pno\u015b\u0107 egzemplarzy. W odniesieniu do ksi\u0105\u017cki wydanej przed \u0107wier\u0107wieczem w USA niespecjalnie mo\u017cna by\u0142o liczy\u0107 na antykwariaty czy bukinist\u00f3w, pozostawa\u0142y jedynie akademickie biblioteki.<\/span><\/p>\n O szerszej publiczno\u015bci nie pisz\u0119 przypadkiem. Historykom \u201ePokolenia\u201d przedstawia\u0107 nie trzeba, s\u0105 natomiast powody, by r\u00f3wnie\u017c nie-specjali\u015bci zainteresowali si\u0119 t\u0105 pozycj\u0105, kt\u00f3rej tematem jest historia szczeg\u00f3lnej formacji polskich komunist\u00f3w. \u0141\u0105czy\u0142o ich \u017cydowskie pochodzenie oraz przynale\u017cno\u015b\u0107 do pokolenia urodzonych oko\u0142o 1910 roku i wchodz\u0105cych w doros\u0142e \u017cycie \u2013 oraz w polityk\u0119 \u2013 u progu lat 30., po\u015br\u00f3d Wielkiego Kryzysu, radykalizacji ideologicznej oraz narastaj\u0105cego antysemityzmu. Dlatego te\u017c w tej recenzji postaram si\u0119 przyj\u0105\u0107 jako punkt odniesienia w\u0142a\u015bnie t\u0119 grup\u0119 czytelnik\u00f3w i czytelniczek.<\/span><\/p>\n Pierwszy z tych powod\u00f3w dotyczy znaczenia ksi\u0105\u017cki Schatza dla rozbijania szkodliwych i szeroko rozpowszechnionych w debacie publicznych klisz i uprzedze\u0144, kt\u00f3re sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na mit \u201e\u017cydokomuny\u201d. W ich j\u0105drze le\u017cy przekonanie, i\u017c komunizm jako kierunek ideowy stanowi\u0142 kreacj\u0119 \u017cydowsk\u0105, a \u017bydzi dominowali \u2013 ilo\u015bciowo b\u0105d\u017a pod wzgl\u0119dem pozycji politycznej \u2013 w ruchu komunistycznym oraz w tworzonym przeze\u0144 po drugiej wojnie \u015bwiatowej strukturach w\u0142adzy, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem aparatu bezpiecze\u0144stwa; \u017ce stanowili w ich obr\u0119bie osobn\u0105, zwart\u0105 grup\u0119 interesu o sprecyzowanych celach, kt\u00f3rych realizacja mia\u0142a si\u0119 odby\u0107 kosztem nie-\u017byd\u00f3w (czyli na przyk\u0142ad Polak\u00f3w).<\/span><\/p>\n Nie istnia\u0142 nigdy \u017cydowski spisek komunistyczny, istnia\u0142o natomiast szczeg\u00f3lne \u017cydowskie do\u015bwiadczenie komunizmu.<\/strong><\/p>\n Nie chodzi tylko o to, \u017ce wraz z tym mitem odbywa si\u0119 wypchni\u0119cie niegdysiejszego komunizmu i komunist\u00f3w poza granice wyobra\u017conej wsp\u00f3lnoty narodowej, skategoryzowanie go jako schorzenia przywleczonego przez \u201eobcych\u201d. Przyczynia si\u0119 to tak\u017ce do reprodukcji i wzmacniania dzisiejszych mi\u0119dzygrupowych uprzedze\u0144 oraz instrumentalnego wykorzystywania szkodliwych uproszcze\u0144 i przek\u0142ama\u0144 historycznych dla bie\u017c\u0105cych cel\u00f3w politycznych. Wielu historyk\u00f3w od lat podejmuje wysi\u0142ek, by t\u0119 antysemick\u0105 mitologi\u0119 rozbi\u0107, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 zar\u00f3wno do statystyk, jak i do t\u0142umaczenia z\u0142o\u017cono\u015bci mechanizm\u00f3w spo\u0142eczno-politycznych. Przypominaj\u0105 chocia\u017cby, \u017ce co prawda osoby pochodzenia \u017cydowskiego stanowi\u0142y oko\u0142o jednej czwartej cz\u0142onk\u00f3w Komunistycznej Partii Polski, dawa\u0142o to jednak zaledwie nieco ponad promil ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w II RP, a najwi\u0119ksze poparcie komuni\u015bci mieli zapewne w\u015br\u00f3d wiejskiej, prawos\u0142awnej ludno\u015bci Polesia. Polskie wydanie ksi\u0105\u017cki Schatza poprzedza tekst historyka Piotra Os\u0119ki, kt\u00f3ry w syntetyczny spos\u00f3b dokonuje rekonstrukcji historii tego fa\u0142szywego fantazmatu, ukazuj\u0105c r\u00f3\u017cne jego wcielenia: od przedwojennego dyskursu endeckiego przez ulotki podziemia lat 40., manifestacje wewn\u0105trzpartyjnego antysemityzmu lat 50. i 60. (z marcowym apogeum) po komunistyczno-endecki amalgamat \u201eGrunwaldu\u201d. Sygnalizuje te\u017c, \u017ce dyskurs ten jest \u017cywy i dzi\u015b \u2013 cho\u0107 mo\u017cna wyrazi\u0107 \u017cal, \u017ce w tej konstatacji ogranicza si\u0119 tylko do jednego przyk\u0142adu.<\/span><\/p>\n Sam Schatz na wst\u0119pie do polskiej edycji swojego dzie\u0142a stwierdza, i\u017c \u201e\u017cydokomuna\u201d w powojennych strukturach w\u0142adzy nie stanowi dla niego istotnego w\u0105tku. Jest to wyb\u00f3r s\u0142uszny. Nie istnia\u0142 bowiem nigdy \u017cydowski spisek komunistyczny, czy to w KPP, czy w Ministerstwie Bezpiecze\u0144stwa Publicznego, istnia\u0142o natomiast szczeg\u00f3lne \u017cydowskie do\u015bwiadczenie komunizmu. I to w\u0142a\u015bnie do\u015bwiadczenie ukazuje \u201ePokolenie\u201d.<\/span><\/p>\n Ukazuje \u2013 i to jest drugim powodem jego radosnego powitania \u2013 w spos\u00f3b wyj\u0105tkowo atrakcyjny r\u00f3wnie\u017c dla czytelnika, kt\u00f3ry nie b\u0119dzie mia\u0142 ch\u0119ci ani potrzeby si\u0119gni\u0119cia po stereotypowe \u201eakademickie ceg\u0142y\u201d. Rzecz jasna, przeciwstawienie \u201enaje\u017conego przypisami\u201d pisarstwa naukowego \u201epotoczystym narracjom\u201d bardziej popularnych uj\u0119\u0107 jest pewn\u0105 sztanc\u0105, ale oddaje te\u017c realne r\u00f3\u017cnice. Walorem \u201ePokolenia\u201d jest umiej\u0119tno\u015b\u0107 autora przerzucenia mostu mi\u0119dzy tymi dwoma modelami opowiadania. Jest to bez w\u0105tpienia ksi\u0105\u017cka naukowa z licznymi odwo\u0142aniami do literatury przedmiotu i refleksji teoretycznej, a jednocze\u015bnie narracja przyst\u0119pna i przyjazna.<\/span><\/p>\n Dzieje si\u0119 tak w pewnym stopniu dlatego, \u017ce ksi\u0105\u017cka Schatza to jedna z nielicznych analiz na temat polskiego ruchu komunistycznego skupionych w mniejszym stopniu na komunizmie, a w wi\u0119kszym \u2013 na komunistach i komunistkach; nie na strukturach, partiach, instytucjach, ale na ludziach. Autor snuje j\u0105 na podstawie kilkudziesi\u0119ciu wywiad\u00f3w biograficznych, kt\u00f3re przeprowadzi\u0142 w latach 80., g\u0142\u00f3wnie w Danii i Szwecji, gdzie sam osiad\u0142 po \u201emarcowej\u201d emigracji. Nie jest to co prawda opowie\u015b\u0107, w kt\u00f3rej historie maj\u0105 imiona i nazwiska, autor bowiem nie podaje personali\u00f3w swoich rozm\u00f3wc\u00f3w. Do\u015b\u0107 rzadko przytacza ich s\u0142owa w bezpo\u015brednich cytatach, buduj\u0105c raczej na ich podstawie \u2013 i z podparciem innych \u017ar\u00f3de\u0142 \u2013 syntetyczn\u0105 narracj\u0119 autorsk\u0105. Dotyczy ona, rzecz jasna wielu zakr\u0119t\u00f3w Wielkiej Historii, si\u0119ga do wielu spo\u0142eczno-kulturowych kontekst\u00f3w, dostarczaj\u0105c czytelnikowi pigu\u0142ek wiedzy chocia\u017cby na temat po\u0142o\u017cenia ludno\u015bci \u017cydowskiej w II Rzeczpospolitej oraz historii polskiego ruchu komunistycznego. Wyw\u00f3d ten pozwala jednak, by wy\u0142oni\u0142o si\u0119 ze\u0144 bardzo ludzkie do\u015bwiadczenie emocji, marze\u0144, dylemat\u00f3w, traum i przewin, kt\u00f3re wi\u0105za\u0142y si\u0119 z zaanga\u017cowaniem politycznym. Schatza interesuje zar\u00f3wno to, co dzia\u0142o si\u0119 w \u017cyciu jego bohater\u00f3w, jak i to, w jaki spos\u00f3b zapami\u0119tali oraz interpretowali za\u0142omy swojego \u017cycia. Tworzy dynamiczny, zbiorowy portret, rozpostarty mi\u0119dzy latami 20. i m\u0142odzie\u0144czymi wyborami politycznymi \u2013 a traum\u0105 i szokiem roku 1968. Jest przy tym jednocze\u015bnie empatyczny, szukaj\u0105cy trop\u00f3w pozwalaj\u0105cych mu na zrozumienie wybor\u00f3w swoich bohater\u00f3w, jak i wnikliwy oraz dotrzymuj\u0105cy standard\u00f3w obowi\u0105zuj\u0105cych badacza, kt\u00f3ry musi wiedzie\u0107, \u017ce nie wolno wchodzi\u0107 ani w rol\u0119 prokuratora, ani hagiografa.<\/span><\/p>\n Nie b\u0119d\u0119 tu, oczywi\u015bcie, przystawia\u0142 lupy do wszystkich figur i scenografii sk\u0142\u0119bionych na tym obrazie, ograniczaj\u0105c si\u0119 do kr\u00f3tkich zwiastun\u00f3w poszczeg\u00f3lnych rozdzia\u0142\u00f3w ksi\u0105\u017cki. Skupi\u0119 si\u0119 przy tym na refleksjach autora wyprowadzonych z wywiad\u00f3w, pomin\u0119 za\u015b cz\u0119\u015bci skupione na skali makro.<\/span><\/p>\n Zabieraj\u0105c nas w podr\u00f3\u017c przez do\u015bwiadczenia, kt\u00f3re kszta\u0142towa\u0142y komunist\u00f3w, Schatz pokazuje najpierw z\u0142o\u017con\u0105 mozaik\u0119 czynnik\u00f3w sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na \u201edrogi do komunizmu\u201d \u2013 aczkolwiek osobi\u015bcie preferowa\u0142bym termin \u201edrogi doj\u015bcia do\u00a0wyboru<\/i>\u00a0komunizmu\u201d jako silniej akcentuj\u0105cy podmiotowo\u015b\u0107 jednostek, tak inteligent\u00f3w, jak i proletariuszy. Problematyzuje zar\u00f3wno kwesti\u0119 pochodzenia spo\u0142ecznego oraz subiektywnego prze\u017cywania zwi\u0105zanych z nim ogranicze\u0144, deprywacji i trudno\u015bci, jak i kluczow\u0105 rol\u0119 znacz\u0105cych innych, bliskich os\u00f3b \u2013 rodze\u0144stwa, przyjaci\u00f3\u0142 \u2013 odgrywaj\u0105cych rol\u0119 ideowych przewodnik\u00f3w, po\u015brednik\u00f3w mi\u0119dzy ruchem a m\u0142odym cz\u0142owiekiem. Pisze o p\u0119kni\u0119ciach mi\u0119dzy \u015bwiatem zakorzenionych w tradycji rodzic\u00f3w a \u015bwiatem nowoczesnej polityki prze\u017cywanym przez ich dzieci, a tak\u017ce o formacyjnym wp\u0142ywie lektur.<\/span><\/p>\n W dalszych cz\u0119\u015bciach ksi\u0105\u017cki rozm\u00f3wcy Schatza s\u0105 ju\u017c komunistami. To znaczy \u2013 nale\u017c\u0105 do organizacji. Nielegalnej, konspiracyjnej, represjonowanej. Autor pokazuje, w jaki spos\u00f3b ulegali oni wp\u0142ywom uniformizuj\u0105cym, kt\u00f3re wielo\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnorodnie meandruj\u0105cych strumyk\u00f3w \u2013 indywidualnych motywacji zwi\u0105zania si\u0119 z ruchem \u2013 stara\u0142y si\u0119 skierowa\u0107 w uregulowane koryto zdyscyplinowanej organizacji, gdzie nie wystarcza\u0142o by\u0107 tylko buntownikiem \u2013 trzeba by\u0142o by\u0107 \u201e\u015bwiadomym\u201d rewolucjonist\u0105, walcz\u0105cym o konkretn\u0105 drog\u0119 ku Wielkiej Zmianie. Sygnalizuje bardzo r\u00f3\u017cne elementy komunistycznego do\u015bwiadczenia: nauk\u0119 specyficznego kodu j\u0119zykowego, wyrabianie sobie stosunku do kluczowej figury \u201ewroga\u201d, uwewn\u0119trznianie wymog\u00f3w konspiracji. Pokazuje z jednej strony \u201edeetnizacj\u0119\u201d polskich komunist\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego odchodz\u0105cych i odcinaj\u0105cych si\u0119 od tradycji przodk\u00f3w, z drugiej za\u015b aktywno\u015b\u0107 na \u201e\u017cydowskiej ulicy\u201d, gdzie funkcjonowali oni praktycznie wy\u0142\u0105cznie w \u017cydowskim \u015brodowisku, rywalizuj\u0105c z syjonistami i Bundem, czyli \u017cydowsk\u0105 parti\u0105 socjalistyczn\u0105. Ca\u0142y wreszcie osobny rozdzia\u0142 po\u015bwi\u0119cony jest jednemu z najwa\u017cniejszych etap\u00f3w komunistycznej \u015bcie\u017cki, jakim by\u0142 kr\u00f3tszy lub d\u0142u\u017cszy pobyt w wi\u0119zieniu, gdzie m\u0142ody rewolucjonista formowa\u0142 si\u0119 ideowo i charakterologicznie, ulega\u0142 skondensowanej w celi normie partyjnej dyscypliny, a tak\u017ce po\u015bwi\u0119ca\u0142 samokszta\u0142ceniu.<\/span><\/p>\n Nast\u0119pnie za\u015b \u2013 wojna. Bohaterowie Schatza trafiaj\u0105 do Zwi\u0105zku Radzieckiego, gdzie prze\u017cywaj\u0105 czas dysonans\u00f3w wynikaj\u0105cych z konfrontowania marze\u0144 i mit\u00f3w z rzeczywisto\u015bci\u0105 w\u0142adzy, kt\u00f3ra im nie ufa (bo dopiero co rozwi\u0105za\u0142a ich parti\u0119 i wymordowa\u0142a przyw\u00f3dc\u00f3w pod fa\u0142szywymi zarzutami), jest prostacka i brutalna, deprecjonuje dotychczasowe zas\u0142ugi i wyrzeczenia. \u201ePokolenie\u201d ukazuje te\u017c prze\u017cycia komunist\u00f3w, kt\u00f3rych deportowano w g\u0142\u0105b ZSRR podczas fal masowych wyw\u00f3zek. Wszystko to daje obraz, w kt\u00f3rym gorliwo\u015b\u0107 miesza si\u0119 z lekcj\u0105 ostro\u017cno\u015bci i przystosowania.<\/span><\/p>\n Pod koniec wojny rany dysonans\u00f3w goi\u0142y si\u0119, wraca\u0142o poczucie w\u0142asnej warto\u015bci. Dawni pariasi wracali do kraju jako zwyci\u0119zcy.<\/strong><\/p>\n A potem \u2013 nast\u0119puje Wielka Zmiana, r\u00f3wnie\u017c w wymiarze osobistym. W 1943 roku, bohaterowie Schatza zostaj\u0105 funkcjonariuszami Zwi\u0105zku Patriot\u00f3w Polskich oraz oficerami armii Berlinga. Jak pisze autor, \u201ebyli kiedy\u015b rewolucyjnymi outsiderami \u017cyj\u0105cymi na marginesie przedwojennego spo\u0142ecze\u0144stwa, a potem bezimiennymi uchod\u017acami; teraz za\u015b \u017co\u0142nierzami armii, kt\u00f3ra b\u0119dzie wsp\u00f3\u0142decydowa\u0107 w sojuszu z ZSRR o kszta\u0142cie Polski, Europy i \u015bwiata\u201d [s. 227]. Rany dysonans\u00f3w goi\u0142y si\u0119, wraca\u0142a godno\u015b\u0107 i poczucie w\u0142asnej warto\u015bci. Autor stawia wr\u0119cz tez\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie do\u015bwiadczenia radzieckie by\u0142y drugim, obok wi\u0119zienia w II RP, decyduj\u0105cym do\u015bwiadczeniem pokoleniowym tej grupy, kt\u00f3rego logika polega\u0142a na zepchni\u0119ciu na margines w\u0142asnych emocji i rozczarowa\u0144 w imi\u0119 wierno\u015bci idei oraz jej radzieckiemu uciele\u015bnieniu, wyrobieniu sobie umiej\u0119tno\u015bci racjonalizowania przed samym sob\u0105 wszelkich negatywnych obserwacji \u2013 ale te\u017c piel\u0119gnowania uczucia, \u017ce w nowej Polsce komunizm zostanie zbudowany w lepszy spos\u00f3b.<\/span><\/p>\n W 1944\/1945 roku bohaterowie ksi\u0105\u017cki wracali do kraju jako pe\u0142ni rewolucyjnego zapa\u0142u zwyci\u0119zcy, a ich polityczny kapita\u0142 otwiera\u0142 \u015bcie\u017cki do mniejszych lub wi\u0119kszych karier. Wywrotowcy zmieniali si\u0119 w budowniczych \u2013 w aparacie partyjnym, przemy\u015ble, wojsku, urz\u0119dach bezpiecze\u0144stwa i na \u201efroncie kulturalnym\u201d. Schatz zastanawia si\u0119 nad specyfik\u0105 tych poszczeg\u00f3lnych przydzia\u0142\u00f3w, rozwa\u017ca r\u00f3wnie\u017c, jakie znaczenie mia\u0142y ich korzenie etniczne, czy te\u017c raczej ich postrzeganie przez \u201eczynniki decyzyjne\u201d. Je\u015bli chodzi o subiektywn\u0105 stron\u0119 ich do\u015bwiadczenia, autor nieco prze\u015blizguje si\u0119 po pierwszych latach powojennych, skupiaj\u0105c si\u0119 raczej na okresie stalinowskim: na mistycznym postrzeganiu planu sze\u015bcioletniego (jako wcieleniu idei \u015bwiadomego i woluntarystycznego przekszta\u0142cania rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3re obiecywa\u0142 komunizm), na czujno\u015bci i gotowo\u015bci do zwalczania \u201eodchylenia prawicowo-nacjonalistycznego\u201d, a jednocze\u015bnie na strachu przed kolejn\u0105 czystk\u0105 \u2013 tym razem o ostrzu antysemickim. Na paranoi \u017cycia w \u015brodowisku, w kt\u00f3rym nieustannie poszukiwano \u201ewroga wewn\u0119trznego\u201d.<\/span><\/p>\n Ostatnie cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki to wreszcie dylematy czasu postalinowskiej odwil\u017cy: ustanie strachu komunist\u00f3w przed sob\u0105 nawzajem, ale jednocze\u015bnie cz\u0119sto narastaj\u0105ce poczucie rozczarowania i bycia wykorzystanym. Jak pokazuje Schatz, strategie radzenia sobie z tym kryzysem by\u0142y r\u00f3\u017cne: od przyj\u0119cia postawy oportunistycznej po pr\u00f3by wewn\u0119trznej rewizji dotychczasowych przekona\u0144 i publicznego dzia\u0142ania w tym duchu. I wreszcie lata 60.: wchodzenie w wiek dojrza\u0142y, wypalanie si\u0119 rewolucyjnego \u017caru, coraz wi\u0119cej w\u0105tpliwo\u015bci. Oraz narastaj\u0105cy wewn\u0105trzpartyjny antysemityzm po\u0142\u0105czony z pragnieniem zmiany pokoleniowej w aparacie PZPR \u2013 kt\u00f3re wsp\u00f3lnie znalaz\u0142y uj\u015bcie w\u00a0Marcu \u201968.<\/strong><\/span><\/a>.<\/strong><\/span><\/span><\/p>\n Gdybym pisa\u0142 recenzj\u0119 bardziej \u201enaukow\u0105\u201d, zapewne wi\u0119cej miejsca po\u015bwi\u0119ci\u0142bym wynajdywaniu niedostatk\u00f3w tego obrazu czy polemikom z poszczeg\u00f3lnymi tezami. Przyczepi\u0142bym si\u0119 do b\u0142\u0119d\u00f3w rzeczowych w t\u0142umaczeniu \u2013 na przyk\u0142ad w om\u00f3wieniu struktury organizacyjnej Komunistycznej Partii Polski [s. 148\u2013149]. Zauwa\u017cy\u0142bym na przyk\u0142ad, \u017ce z dzisiejszej perspektywy, znacznie wra\u017cliwszej na kwestie genderowe, doskwiera brak informacji, czy w\u015br\u00f3d rozm\u00f3wc\u00f3w Schatza by\u0142y kobiety i czy ich do\u015bwiadczenie komunizmu posiada\u0142o \u2013 w oczach autora oraz ich samych \u2013 jak\u0105\u015b specyfik\u0119. Narzeka\u0142bym te\u017c na brak historycznego konkretu w refleksji nad przedwojenn\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105: nie wiemy, z jakich rejon\u00f3w kraju pochodzili i gdzie dzia\u0142ali ci ludzie albo czy odbywa\u0142o si\u0119 to w ramach \u201edoros\u0142ej\u201d KPP czy mamy tu raczej do czynienia z pokoleniem Komunistycznego Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Polski, sk\u0105din\u0105d prawie zupe\u0142nie zapoznanego przez historiografi\u0119 jako kluczowa agenda politycznej socjalizacji komunist\u00f3w. Niewiele te\u017c wiemy chocia\u017cby o ich wykszta\u0142ceniu oraz znaczeniu szko\u0142y i uczelni jako przestrzeni uprawiania polityki. Brakuje mi r\u00f3wnie\u017c dostrze\u017cenia przez Schatza, \u017ce inne by\u0142o do\u015bwiadczenie komunizmu \u201ezawodowego rewolucjonisty\u201d g\u0142\u0119boko zanurzonego w konspiracji, a inne \u2013 studenta \u0142\u0105cz\u0105cego polityczne knucie z robieniem dyplomu.<\/span><\/p>\n Zastrze\u017cenia mo\u017cna wysun\u0105\u0107 r\u00f3wnie\u017c do konstrukcji i roz\u0142o\u017cenia w ksi\u0105\u017cce akcent\u00f3w mi\u0119dzy historia w skali makro a osobistym do\u015bwiadczeniem. W cz\u0119\u015bci powojennej ta pierwsza zaczyna rozczarowuj\u0105co przyt\u0142acza\u0107 to drugie. Bohaterowie nagle gin\u0105 w cieniu og\u00f3lnych rozwa\u017ca\u0144. Doskwiera tu r\u00f3wnie\u017c brak pyta\u0144 o to, jaki stosunek mieli ci ludzie do spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3rym przysz\u0142o im rz\u0105dzi\u0107. Jakie by\u0142y ich pogl\u0105dy i emocje wzgl\u0119dem pa\u0144stwowej przemocy i rewolucyjnego terroru, w kt\u00f3rych brali udzia\u0142 albo kt\u00f3re aprobowali? Jakie mieli poczucie osobistej odpowiedzialno\u015bci i sprawczo\u015bci? Wydaje si\u0119 te\u017c, \u017ce narracji mimo wszystko dobrze zrobi\u0142oby wprowadzenie wi\u0119kszej liczby cytat\u00f3w z wywiad\u00f3w, bezpo\u015brednio ukazuj\u0105cych koloryt osobistego do\u015bwiadczenia politycznego i upodmiotawiaj\u0105cych respondent\u00f3w Schatza.<\/span><\/p>\n Tego typu wyrzekania nie maj\u0105 jednak w tym miejscu wi\u0119kszego sensu o tyle, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie b\u0119dzie zbyt istotna dla czytelnik\u00f3w niezajmuj\u0105cych si\u0119 zawodowo histori\u0105. A ka\u017cdego nie-specjalist\u0119 i nie-specjalistk\u0119 mo\u017cna do ksi\u0105\u017cki tylko zach\u0119ci\u0107 jako do wysyconej, przyst\u0119pnej, zniuansowanej, empatycznej i refleksyjnej opowie\u015bci o pewnej frapuj\u0105cej formacji politycznej \u2013 czy raczej jej cz\u0119\u015bci \u2013 kt\u00f3ra przesz\u0142a drog\u0119 od zwalczanej mniejszo\u015bci do autorytarnych kreator\u00f3w rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej. Ponadto, o ile dla kogo\u015b, kto zjad\u0142 z\u0119by na badaniu komunizmu, ustalenia Schatza mog\u0105 wydawa\u0107 si\u0119 dzi\u015b do\u015b\u0107 oczywiste, o tyle dla m\u0142odszych badaczy: student\u00f3w i doktorant\u00f3w, stanowi\u0105 one doskona\u0142y czy wr\u0119cz obowi\u0105zkowy punkt startowy. Wiele ze zjawisk, kt\u00f3re pojawiaj\u0105 si\u0119 na obrazie, jest raczej mu\u015bni\u0119tych \u2013 ale te lekkie poci\u0105gni\u0119cia p\u0119dzla pokazuj\u0105, w kt\u00f3r\u0105 stron\u0119 i\u015b\u0107 dalej i gdzie szuka\u0107 wa\u017cnych pyta\u0144.<\/span><\/p>\n Chcia\u0142bym jednak zatrzyma\u0107 si\u0119 przy jednym z dylemat\u00f3w, kt\u00f3ry nasun\u0105\u0142 mi si\u0119, gdy teraz \u2013 po d\u0142u\u017cszym czasie \u2013 do Schatza wr\u00f3ci\u0142em. Odnotowa\u0107 nale\u017cy, \u017ce polskie wydanie jest tak naprawd\u0119, poza wst\u0119pem Os\u0119ki i kr\u00f3ciutk\u0105 przedmow\u0105 autora, t\u0142umaczeniem tekstu z prze\u0142omu lat 80. i 90. Dzie\u0142o Schatza pozostaje wi\u0119c zamro\u017cone w miejscu, gdzie zatrzyma\u0142 si\u0119 orygina\u0142. Nie idzie tu o to, by autor i wydawca, przygotowuj\u0105c \u201ePokolenie\u201d do druku po polsku, dokonywali rewolucyjnego przewrotu w jego tre\u015bci. By\u0107 mo\u017ce jednak si\u0119gni\u0119cie po nowsze \u017ar\u00f3d\u0142a i tropy interpretacyjne pozwoli\u0142yby na zniuansowanie czy wzbogacenie pewnych tez na temat polskiego komunizmu i zaanga\u017cowania we\u0144 os\u00f3b pochodzenia \u017cydowskiego. Odnosz\u0119 si\u0119 tu chocia\u017cby do prac Karen Auerbach, Eryka Krasuckiego, Joanny Nalewajko-Kulikov czy Marci Shore, a przede wszystkim do opartej na przedwojennych autobiografiach konkursowych ksi\u0105\u017cki\u00a0\u201eDzieci modernizmu\u201d Kamila Kijka<\/a><\/strong><\/span>\u00a0i jego koncepcji \u201eradykalnego habitusu\u201d \u0142\u0105cz\u0105cego przedstawicieli r\u00f3\u017cnych, tak\u017ce antagonistycznych kierunk\u00f3w politycznych.<\/span><\/p>\n W tym samym czasie, kiedy m\u0142odzi bohaterowie Schatza szli do organizacji komunistycznych, ich koledzy i kole\u017canki pod\u0105\u017cali za odpowiedziami na wyzwania epoki wyhaftowanymi na innych sztandarach, wi\u0105\u017c\u0105c si\u0119 z r\u00f3\u017cnymi nurtami syjonizmu, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych nie brakowa\u0142o r\u00f3wnie\u017c takich z pot\u0119\u017cnym \u0142adunkiem radykalizmu, zar\u00f3wno socjalnego, jak i nacjonalistycznego. Autor deklaruje zainteresowanie \u201e\u017cydowskim radykalizmem\u201d i s\u0142usznie zauwa\u017ca, \u017ce wsp\u00f3lne ramy kulturowo-spo\u0142eczne by\u0142y tak dla komunist\u00f3w, jak i syjonist\u00f3w czy bundowc\u00f3w \u201epunktem wyj\u015bcia do dalszego rozwoju tkwi\u0105cego w nich radykalnego potencja\u0142u [\u2026] i podzia\u0142u na rywalizuj\u0105ce pokolenia polityczne\u201d [s. 54]. Prezentuje nast\u0119pnie wa\u017cne obserwacje na temat po\u0142o\u017cenia i kultury \u017byd\u00f3w polskich w pierwszych dekadach XX wieku, jednak w spos\u00f3b bardzo zdawkowy mapuje \u017cydowskie (i og\u00f3lnokrajowe) \u017cycie polityczne; brakuje te\u017c refleksji nad fundamentalnym znaczeniem Wielkiego Kryzysu oraz dynamik\u0105 antysemityzmu w II RP. Gin\u0105 gdzie\u015b punkty i procesy rozchodzenia si\u0119 m\u0142odych komunist\u00f3w z r\u00f3wie\u015bnikami, dylematy \u201egdzie i\u015b\u0107?\u201d \u2013 szczeg\u00f3lnie \u017ce \u2013 jak pokazuje chocia\u017cby Kijek \u2013 granice bywa\u0142y tu bardzo rozmyte.<\/span><\/p>\n Rozwa\u017cania o radykalizmie \u017cydowskim i radykalizmie \u017cydowskich komunist\u00f3w s\u0105 przy tym niepe\u0142ne, je\u015bli nie odniesiemy do radykalnych potencja\u0142\u00f3w poza \u015bwiatem \u017cydowskim. Nie chodzi tu, rzecz jasna, by po\u015bwi\u0119ca\u0107 im tyle samo miejsca \u2013 w ko\u0144cu tematem ksi\u0105\u017cki Schatza s\u0105 komuni\u015bci \u017cydowscy i nie ma powodu, by by\u0142o inaczej. Zasygnalizowanie jednak chocia\u017cby kilku pyta\u0144, jak radykalizm \u017cydowski tamtej epoki mia\u0142 si\u0119 do radykalizmu polskiego czy ukrai\u0144skiego, wydaje si\u0119 tu kluczowe \u2013 podobnie pytanie o to, na ile podobni, a na ile r\u00f3\u017cni byli komuni\u015bci pochodzenia \u017cydowskiego wzgl\u0119dem innych w swoim do\u015bwiadczeniu sprawowania w\u0142adzy po wojnie. Lektura tej ksi\u0105\u017cki uzmys\u0142awia bowiem, jak bardzo doskwiera brak tego typu opracowa\u0144, kt\u00f3re dotyczy\u0142yby do\u015bwiadcze\u0144 r\u00f3wnolatk\u00f3w Schatzowskiego pokolenia pochodz\u0105cych chocia\u017cby z biednych rodzin ma\u0142orolnych ch\u0142op\u00f3w albo robotnik\u00f3w rolnych, szukaj\u0105cych swojej drogi w radykalizuj\u0105cym si\u0119 Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Wiejskiej \u201eWici\u201d \u2013 ale te\u017c w lokalnych ko\u0142ach Komunistycznego Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Polski. Jak pisa\u0142em bowiem na pocz\u0105tku, dzi\u015b niekt\u00f3rym wci\u0105\u017c bardzo wygodnie jest tropi\u0107 spiski \u201e\u017cydokomuny\u201d i szuka\u0107 obcych jad\u00f3w w polskiej duszy. Mo\u017ce ju\u017c jednak czas, by\u015bmy zastanowili si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nad do\u015bwiadczeniem \u201ech\u0142opokomuny\u201d, od kt\u00f3rej antykomunistycznej prawicy trudniej b\u0119dzie si\u0119 zdystansowa\u0107. Chocia\u017c, niestety, zapewne i na to znajdzie ona spos\u00f3b.<\/span><\/p>\n Ksi\u0105\u017cka<\/b>:<\/em><\/span><\/p>\n Jaff Schatz<\/strong>, \u201ePokolenie. Wzlot i upadek polskich \u017byd\u00f3w komunist\u00f3w\u201d<\/strong>, prze\u0142. Sergiusz Kowalski; z przedmow\u0105 Piotra Os\u0119ki, \u017bydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2020.<\/em><\/span><\/p>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> D\u0142ugi marsz radyka\u0142\u00f3w. O ksi\u0105\u017cce Jaffa Schatza \u201ePokolenie\u201d \u0141ukasz Bertram Po 30 latach wreszcie ukaza\u0142o si\u0119 polskie wydanie klasycznej pracy o pokoleniu polsko-\u017cydowskich komunist\u00f3w, ich marzeniach, dylematach \u2013 i kl\u0119sce. Specjali\u015bci znaj\u0105 j\u0105 doskonale, ale opowie\u015b\u0107 Jaffa Schatza to propozycja dla ka\u017cdego, komu nie wystarczaj\u0105 stereotypy i klisze o polskiej historii. . Przez wiele lat […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87312"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=87312"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87312\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":87333,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/87312\/revisions\/87333"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=87312"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=87312"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=87312"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nPo 30 latach wreszcie ukaza\u0142o si\u0119 polskie wydanie klasycznej pracy o pokoleniu polsko-\u017cydowskich komunist\u00f3w, ich marzeniach, dylematach \u2013 i kl\u0119sce. Specjali\u015bci znaj\u0105 j\u0105 doskonale, ale opowie\u015b\u0107 Jaffa Schatza to propozycja dla ka\u017cdego, komu nie wystarczaj\u0105 stereotypy i klisze o polskiej historii.<\/strong><\/span><\/h4>\n
Smaczna odtrutka<\/b><\/h4>\n
\n
\u017bycie dla rewolucji<\/b><\/h4>\n
\n
Dziury w p\u0142\u00f3tnie\u00a0<\/b><\/h4>\n
Czyj radykalizm, czyj komunizm?<\/b><\/h4>\n
\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"