{"id":88830,"date":"2021-08-26T17:09:00","date_gmt":"2021-08-26T15:09:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=88830"},"modified":"2021-08-26T08:46:10","modified_gmt":"2021-08-26T06:46:10","slug":"03-09-65","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=88830","title":{"rendered":"25 sierpnia. Rocznica urodzin Izraela Pozna\u0144skiego"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>25 sierpnia. Rocznica urodzin Izraela Pozna\u0144skiego<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Przemys\u0142aw Batorski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
188 lat temu urodzi\u0142 si\u0119 Izrael Pozna\u0144ski, jeden z najwi\u0119kszych fabrykant\u00f3w \u0141odzi II po\u0142owy XIX wieku. Uwa\u017cany przez niekt\u00f3rych za wyzyskiwacza, przez innych za wybitnego biznesmena i filantropa, zachowywa\u0142 \u017cydowskie tradycje, w kt\u00f3rych by\u0142 wychowany, i na produkcji wyrob\u00f3w bawe\u0142nianych budowa\u0142 prywatne imperium.<\/strong><\/span><\/h5>\n

.<\/p>\n

\"835px-Stanis\u0142aw_Heyman_-_Portret_Izraela_Kalmanowicza_Pozna\u0144skiego_1891.jpg\"Stanis\u0142aw Heyman, <\/em>Portret Izraela Kalmanowicza Pozna\u0144skiego<\/span>, 1891 r. Muzeum Miasta \u0141odzi, Wikipedia, domena publiczna<\/em><\/p>\n

Urodzony w 1785 r. Kalman z Kowala ko\u0142o W\u0142oc\u0142awka, kramarz towar\u00f3w \u0142okciowych (tkanin sprzedawanych w \u0142okciach d\u0142ugo\u015bci), w m\u0142odych latach nie posiada\u0142 nazwiska \u2013 dopiero na mocy ukazu kr\u00f3la pruskiego zacz\u0105\u0142 by\u0107 nazywany Pozna\u0144skim. Oko\u0142o 1830 r. przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 wraz z \u017con\u0105 i pi\u0119ciorgiem dzieci do Aleksandrowa, gdzie zajmowa\u0142 si\u0119 farbieniem tkanin we\u0142nianych i handlem tasiemkami. W 1833 r. urodzi\u0142 si\u0119 jego najm\u0142odszy syn \u2013 Izrael. Rok p\u00f3\u017aniej, ze wzgl\u0119du na wysokie c\u0142a wprowadzone przez cara na eksport towar\u00f3w z Kr\u00f3lestwa Polskiego do Rosji, rodzina przeprowadzi\u0142a si\u0119 do s\u0105siedniej \u0141odzi[1]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Ju\u017c od m\u0142odo\u015bci Izrael by\u0142 przygotowywany przez ojca do obj\u0119cia zarz\u0105du fabryki. Ch\u0142opiec zosta\u0142 wys\u0142any do niemiecko-rosyjskiej szko\u0142y, le\u017c\u0105cej poza dzielnic\u0105 \u017cydowsk\u0105, dzi\u0119ki czemu pozna\u0142, obok hebrajskiego i polskiego, tak\u017ce niemiecki i rosyjski, i nawi\u0105za\u0142 kontakt ze \u015bwiatem goj\u00f3w. W 1851 r. Kalman przekaza\u0142 firm\u0119 19-letniemu Izraelowi, wtedy ju\u017c do\u015bwiadczonemu tkaczowi. Doprowadzi\u0142 te\u017c do \u015blubu syna z Leoni\u0105 Hertz z Warszawy, kt\u00f3ra wnios\u0142a do ma\u0142\u017ce\u0144stwa posag w wysoko\u015bci 750 rubli. Izrael posiada\u0142 wtedy warsztaty tkackie o warto\u015bci 500 rubli i murowany dom przy Rynku Starego Miasta zbudowany przez ojca dla licznej rodziny<\/span>.<\/p>\n

\n\"lodz_pocz_xx_wieku_polona_fb.jpg\u0141\u00f3d\u017a, poczt\u00f3wka z pocz\u0105tku XX wieku. Polona<\/em><\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku lat 50. Rosja otworzy\u0142a sw\u00f3j rynek na towary z Kr\u00f3lestwa Polskiego. Jedn\u0105 z przyczyn by\u0142a kl\u0119ska imperium w wojnie krymskiej, prowadzonej z Angli\u0105 i Francj\u0105, kt\u00f3ra nap\u0119dzi\u0142a wydatki cara i inflacj\u0119. Rewolucja przemys\u0142owa na zachodzie Europy przynios\u0142a wynalazek maszyny prz\u0119dzalniczej, kt\u00f3ra umo\u017cliwi\u0142a masow\u0105 produkcj\u0119 tkanin. \u0141\u00f3d\u017a, licz\u0105c\u0105 oko\u0142o 1820 r., przed uprzemys\u0142owieniem, nieca\u0142y tysi\u0105c mieszka\u0144c\u00f3w, w 1870 r. zamieszkiwa\u0142o ju\u017c ponad 100 tysi\u0119cy os\u00f3b. Lawinowy nap\u0142yw ludno\u015bci oznacza\u0142, \u017ce otwiera\u0142y si\u0119 niebywa\u0142e okazje dla przedsi\u0119biorc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Izrael zainwestowa\u0142 w maszyny tkackie. Nowoczesne krosna pod\u0142\u0105czy\u0142 do kieratu poruszanego przez konia, potem zmechanizowa\u0142. Wkr\u00f3tce otworzy\u0142 dwa kolejne zak\u0142ady produkcyjne i pod koniec lat 60. zatrudnia\u0142 ju\u017c 300 tkaczy. Jednocze\u015bnie kupowa\u0142 grunty i stawia\u0142 kamienice. Na parcelach wzd\u0142u\u017c ul. Ogrodowej zaplanowa\u0142 budow\u0119 ogromnej fabryki i osiedla dla robotnik\u00f3w. Kompleks o powierzchni blisko 30 hektar\u00f3w powstawa\u0142 w latach 70. XIX wieku. W uko\u0144czonej fabryce Pozna\u0144skiego, podobnej do \u015bredniowiecznego zamku, pracowa\u0142o oko\u0142o 6 tysi\u0119cy robotnik\u00f3w, z czego dwie trzecie mieszka\u0142y w pobliskim osiedlu, wyposa\u017conym tak\u017ce w szko\u0142\u0119 i szpital.<\/span><\/p>\n

Kiedy na skutek nacisk\u00f3w kupc\u00f3w rosyjskich, chc\u0105cych zaszkodzi\u0107 konkurencji z Polski, car wprowadzi\u0142 wysokie c\u0142a na bawe\u0142n\u0105 importowan\u0105 z Ameryki, Izrael Pozna\u0144ski skierowa\u0142 swojego syna Ignacego do centralnej Azji, by pozyska\u0107 tam ta\u0144szych dostawc\u00f3w surowca. Wkr\u00f3tce sprowadza\u0142 bawe\u0142n\u0119 nie zza oceanu, ale z Persji i Chanatu Buchary. Po raz kolejny z powodzeniem dostosowa\u0142 si\u0119 do zmiennych okoliczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

\n\"\u0141\u00f3d\u017a_Majewski_fabryka_Pozna\u0144skiego_wiki.jpgFabryka Izraela Pozna\u0144skiego w \u0141odzi, ul. Ogrodowa 15\/21, ok. 1895 r. \/ Fotografia Bronis\u0142awa Wilkoszewskiego \/ Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

Nie wszystkie strony dzia\u0142alno\u015bci Pozna\u0144skiego mo\u017cna jednak okre\u015bli\u0107 jako sukces. W fabrykach zdarza\u0142y si\u0119 liczne wypadki, nawet \u015bmiertelne. W\u0142a\u015bciciel, co prawda, p\u0142aci\u0142 rodzinom zmar\u0142ych robotnik\u00f3w odszkodowania o warto\u015bci nawet kilkuletnich zarobk\u00f3w. Zarzucano mu te\u017c, \u017ce produkuje tani\u0105 tandet\u0119, chocia\u017c inni twierdzili, \u017ce z jego fabryk wychodz\u0105 produkty dobrej jako\u015bci, na kt\u00f3re po prostu sta\u0107 by\u0142o bardzo wielu klient\u00f3w. Pozna\u0144skiego oskar\u017cano te\u017c o podpalanie w\u0142asnej fabryki w celu wy\u0142udzenia odszkodowa\u0144. Dzi\u015b trudno oceni\u0107, ile z tych zarzut\u00f3w mia\u0142o podstawy, a ile by\u0142o oszczerstwami jego przeciwnik\u00f3w. Czarn\u0105 legend\u0119 Pozna\u0144skiego i innych fabrykant\u00f3w \u0142\u00f3dzkich podsyca\u0142 te\u017c W\u0142adys\u0142aw Reymont w Ziemi obiecanej<\/em>.<\/span><\/p>\n

W 1889 r. firma zmieni\u0142a nazw\u0119 na Towarzystwo Akcyjne Wyrob\u00f3w Bawe\u0142nianych I. K. Pozna\u0144skiego. Kapita\u0142 zak\u0142adowy wynosi\u0142 astronomiczn\u0105 kwot\u0119 5 milion\u00f3w rubli, co czyni\u0142o przedsi\u0119biorstwo jednym z najwi\u0119kszych w Polsce. Dla por\u00f3wnania przypomnijmy, \u017ce w Lalce<\/em> Boles\u0142awa Prusa<\/a><\/strong><\/span>, kt\u00f3rej akcja dzieje si\u0119 w latach 1878-1879, kamienic\u0119 w Warszawie mo\u017cna kupi\u0107 za jedyne 90 tysi\u0119cy rubli.<\/span><\/p>\n

Pozna\u0144ski pe\u0142ni\u0142 te\u017c liczne funkcje w spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej \u2013 by\u0142 m.in. prezesem gminy, nale\u017ca\u0142 do dozoru bo\u017cniczego<\/a><\/strong><\/span>, podarowa\u0142 gminie ziemi\u0119 pod cmentarz \u017cydowski. W ostatnich latach \u017cycia rozpocz\u0105\u0142 intensywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 charytatywn\u0105 \u2013 sfinansowa\u0142 budow\u0119 szpitala starozakonnych, wspiera\u0142 szkolnictwo \u017cydowskie i teatr, fundowa\u0142 stypendia dla zdolnych uczni\u00f3w[2]<\/a>, by\u0142 mecenasem sztuki, kupowa\u0142 obrazy m.in. Samuela Hirszenberga<\/strong><\/span><\/a>,<\/strong><\/span> kt\u00f3ry wystroi\u0142 tak\u017ce sal\u0119 balow\u0105 i sal\u0119 jadaln\u0105 w pa\u0142acu fabrykanta.<\/span><\/p>\n

W 1888 r. Pozna\u0144ski zacz\u0105\u0142 budow\u0119 pa\u0142acu fabrykanckiego przy ul. Ogrodowej 15. Rezydencja w stylu eklektycznym, zwana \u201e\u0142\u00f3dzkim Luwrem\u201d, sta\u0142a si\u0119 najwi\u0119kszym i najokazalszym tego typu budynkiem w mie\u015bcie. Jej budow\u0119 zako\u0144czono dopiero po \u015bmierci fundatora. Pa\u0142ac mie\u015bci\u0142 rozmaite urz\u0119dy, a od 1975 r. jest siedzib\u0105 Muzeum Miasta \u0141odzi.<\/span><\/p>\n

Izrael Pozna\u0144ski zmar\u0142 w 1900 r. \u0141\u00f3d\u017a liczy\u0142a wtedy ju\u017c ponad 300 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w, przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 \u2013 ju\u017c p\u00f3\u0142 miliona. Synowie i dalsi krewni \u201ekr\u00f3la bawe\u0142ny\u201d, kt\u00f3rzy przej\u0119li imperium, roztrwonili pieni\u0105dze na kolejne pa\u0142ace. Ciosem dla biznesu by\u0142a tak\u017ce I wojna \u015bwiatowa (Niemcy zniszczyli fabryk\u0119) oraz rewolucja w Rosji, w wyniku kt\u00f3rej Pozna\u0144scy utracili najwa\u017cniejszy rynek zbytu \u2013 inwestycje na Wschodzie, tak intratne dekady wcze\u015bniej, poci\u0105gn\u0119\u0142y za sob\u0105 upadek rodu. W latach 30. Towarzystwo przej\u0105\u0142 Banca Commerciale Italiana, a kres jego dzia\u0142alno\u015bci po\u0142o\u017cy\u0142a powojenna nacjonalizacja.<\/span><\/p>\n

\u201ePozna\u0144ski to posta\u0107 pe\u0142na sprzeczno\u015bci\u201d \u2013 pisze Micha\u0142 Matys. \u2013 \u201eZ jednej strony, religijny \u017byd, przestrzegaj\u0105cy tradycji, z drugiej strony \u2013 Europejczyk pe\u0142n\u0105 g\u0119b\u0105, kt\u00f3ry wykorzystywa\u0142 najnowsze zdobycze techniki do tego, aby stworzy\u0107 najnowocze\u015bniejsze przedsi\u0119biorstwo na terenie imperium carskiego\u201d[3]<\/a>.<\/span><\/p>\n

\n

Przypisy:<\/em><\/span><\/p>\n

[1]<\/a> Informacje o Izraelu Pozna\u0144skim i jego rodzinie podaj\u0119 za: Micha\u0142 Matys, \u0141\u00f3dzka fabryka marze\u0144. Od afery do sukcesu, Warszawa 2011, s. 17-67; Rafa\u0142 \u017bebrowski, Pozna\u0144ski Izrael Kalmanowicz<\/a><\/strong><\/span>, Polski S\u0142ownik Judaistyczny online, dost\u0119p 25.08.2021.<\/em><\/span><\/p>\n

[2]<\/a> Pozna\u0144ski Izrael Kalmanowicz, portal \u201eWirtualny Sztetl\u201d, https:\/\/sztetl.org.pl\/pl\/biogramy\/5217-poznanski-izrael-kalmanowicz<\/a><\/strong><\/span>, dost\u0119p 25.08.2021 r.<\/em><\/span><\/p>\n

[3]<\/a> M. Matys, dz. cyt., s. 17.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

25 sierpnia. Rocznica urodzin Izraela Pozna\u0144skiego Przemys\u0142aw Batorski 188 lat temu urodzi\u0142 si\u0119 Izrael Pozna\u0144ski, jeden z najwi\u0119kszych fabrykant\u00f3w \u0141odzi II po\u0142owy XIX wieku. Uwa\u017cany przez niekt\u00f3rych za wyzyskiwacza, przez innych za wybitnego biznesmena i filantropa, zachowywa\u0142 \u017cydowskie tradycje, w kt\u00f3rych by\u0142 wychowany, i na produkcji wyrob\u00f3w bawe\u0142nianych budowa\u0142 prywatne imperium. . Stanis\u0142aw Heyman, Portret […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/88830"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=88830"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/88830\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":88863,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/88830\/revisions\/88863"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=88830"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=88830"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=88830"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}