{"id":90102,"date":"2021-10-13T17:09:53","date_gmt":"2021-10-13T15:09:53","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=90102"},"modified":"2021-10-13T17:24:55","modified_gmt":"2021-10-13T15:24:55","slug":"23-09-66","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=90102","title":{"rendered":"\u017bydoteka, czyli dlaczego warto czyta\u0107 literatur\u0119 \u017cydowsk\u0105."},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>\u017bydoteka, czyli dlaczego warto czyta\u0107 literatur\u0119 \u017cydowsk\u0105.<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Maja Chitro<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

foto: Grzegorz Go\u0142\u0119biowski<\/em><\/span><\/p>\n

Literatura \u017cydowska, szczeg\u00f3lnie ta historyczna, wzbudza w Polsce wci\u0105\u017c wiele emocji. A co z literatur\u0105 pi\u0119kn\u0105? Tu sprawa si\u0119 komplikuje. Ale wtedy na pomoc przychodzi Urszyla Rybicka \u2013 znana w sieci jako \u017bydoteka.<\/strong><\/span><\/p>\n

\u201eBo nie ma nic tak gorzkiego albo tak s\u0142odkiego jak prawda\u201d, pisa\u0142 Isaac Bashevis Singer w \u201eOpowie\u015bci o Kr\u00f3lu P\u00f3l\u201d. O niego m.in. pytam Urszul\u0119 Rybick\u0105, publicystk\u0119, t\u0142umaczk\u0119 i za\u0142o\u017cycielk\u0119 \u017bydoteki. Stamt\u0105d czerpi\u0119 wiedz\u0119 na temat literatury \u017cydowskiej, kt\u00f3ra w Polsce, mam wra\u017cenie, wci\u0105\u017c nie jest wystarczaj\u0105co popularna. Dlaczego?<\/span><\/p>\n

W moim domu literatura \u017cydowska by\u0142a obecna od zawsze. Amosa Oza podsun\u0119\u0142a mi jeszcze w dzieci\u0144stwie mama. Tata streszcza\u0142 mi przez telefon \u201eZaczarowanego krawca i inne humoreski\u201d Szolema Alejchema. Potem sama ju\u017c czyta\u0142am autor\u00f3w o \u017cydowskich korzeniach: Paula Celana, Waltera Benjamina, Franza Kafk\u0119. A Ty od kogo radzi\u0142aby\u015b zacz\u0105\u0107?<\/span>
\nURSZULA RYBICKA: Trudno o lepszych nauczycieli ni\u017c Kafka czy Celan, cho\u0107 s\u0105 wymagaj\u0105cy. Z autor\u00f3w izraelskich zawsze polecam klasyk\u00f3w \u2013 Amosa Oza i Dawida Grosmana, wy\u015bmienite powie\u015bci pisz\u0105 Zeruya Shalev czy Eshkol Nevo. Wart odnotowania jest Sayed Kashua, jeden z niewielu Palesty\u0144czyk\u00f3w tworz\u0105cych po hebrajsku.<\/span><\/p>\n

Zauwa\u017c, \u017ce w\u015br\u00f3d moich pierwszych kontakt\u00f3w z t\u0105 literatur\u0105 nie ma \u017cadnych kobiet. Betty Friedan czy Gertrude Stein pozna\u0142am w okoliczno\u015bciach zwi\u0105zanych z feminizmem lub histori\u0105 sztuki.<\/span>
\nBrak lub ma\u0142a reprezentacja kobiet jest typowa dla ka\u017cdej kultury zdominowanej przez m\u0119\u017cczyzn. Dobrze, \u017ce mamy dzi\u015b \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, jak wa\u017cne w patriarchalnym \u015bwiecie s\u0105 g\u0142osy artystek takich jak poetka Zuzanna Ginczanka czy nowelistka Ester Singer Kreitman \u2013 starsza siostra pisarzy Isaaca i Israela Singer\u00f3w. Poruszaj\u0105c\u0105 lektur\u0105 z czas\u00f3w wojny s\u0105 tak\u017ce dzienniki Anne Frank i Reni Spiegel.<\/span><\/p>\n

A co z pisarkami wsp\u00f3\u0142czesnymi?<\/strong>
\nOdwa\u017cne g\u0142osy Dorit Rabinyan, Ayelet Gundar-Goshen i Sary Shilo s\u0105 niezwykle celne, a ich opisy Izraela pokazuj\u0105, jak skomplikowany i wielowarstwowy jest dzi\u015b \u017cydowski \u015bwiat.<\/span><\/p>\n

Kt\u00f3ry z tych autor\u00f3w zrobi\u0142 na Tobie szczeg\u00f3lne wra\u017cenie?<\/strong>
\nMomentem prze\u0142omowym by\u0142a dla mnie lektura opowiadania Etgara Kereta \u201eRury\u201d, kt\u00f3re chwyci\u0142o mnie za serce. Postanowi\u0142am dowiedzie\u0107 si\u0119 wszystkiego o tym pisarzu, pomy\u015bla\u0142am te\u017c, \u017ce skoro tak dobrze pisze, to kto wie, mo\u017ce w tym Izraelu jest wi\u0119cej takich jak on?<\/span><\/p>\n

O tym wszystkim opowiadasz na profilu \u017bydoteki.<\/strong>
\nProfil powsta\u0142 kilka lat temu \u2013 ju\u017c od jakiego\u015b czasu recenzowa\u0142am \u017cydowsk\u0105 literatur\u0119, dlatego postanowi\u0142am robi\u0107 zdj\u0119cia ok\u0142adkom, by publikowa\u0107 je na Instagramie i Facebooku. Szybko si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce wiele os\u00f3b interesuje ta kultura, wi\u0119c rozwin\u0119\u0142am profil tak, \u017ceby by\u0142y to te\u017c opowie\u015bci o ksi\u0105\u017ckach. Ostatecznie \u017bydoteka sta\u0142a si\u0119 tym, czego sama kiedy\u015b szuka\u0142am \u2013 miejscem, gdzie mo\u017cna znale\u017a\u0107 nie tylko informacje o nowo\u015bciach, ale te\u017c pozna\u0107 klasyk\u0119 i najwa\u017cniejszych pisarzy, kulisy \u017cydowskiego \u015bwiata literackiego czy wci\u0105\u017c nie do ko\u0144ca odkryt\u0105 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 literatur\u0119 Izraela. Pokazuj\u0119 \u017cycie, kt\u00f3re odrodzi\u0142o si\u0119 po Zag\u0142adzie i ma swoj\u0105 kontynuacj\u0119. Jest to ju\u017c kultura odmienna od tego, co znamy cho\u0107by z opowiada\u0144 Singera, ale wci\u0105\u017c czerpie z historycznego dorobku.<\/span><\/p>\n

\n

Na czym skupiaj\u0105 si\u0119 obecnie izraelscy pisarze?<\/strong>
\nG\u0142\u00f3wnie na \u017cyciu codziennym na Bliskim Wschodzie, poruszaj\u0105 temat konfliktu izraelsko-palesty\u0144skiego czy militaryzacji kraju. W\u0105tek Zag\u0142ady podejmuj\u0105 wtedy, gdy ten horror bezpo\u015brednio dotkn\u0105\u0142 ich przodk\u00f3w. Intryguj\u0105c\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105, kt\u00f3ra zdaje si\u0119 redefiniowa\u0107 nasze postrzeganie pami\u0119ci historycznej, jest powie\u015b\u0107 Yishaia Sarida \u201ePotw\u00f3r pami\u0119ci\u201d. Pokazuje, \u017ce by\u0107 mo\u017ce nauczanie o Zag\u0142adzie ma braki. Autor zadaje pytania, czy o historii lepiej opowiada\u0107 z perspektywy oprawcy, czy ofiary.<\/span><\/p>\n

Czy literatura \u017cydowska poradzi\u0142a sobie z Holocaustem? Bo na przyk\u0142ad w tw\u00f3rczo\u015bci hiszpa\u0144skich pisarzy nadal s\u0105 silne nawi\u0105zania do terroru frankistowskiego, o czym pisz\u0105 Jaume Cabr\u00e9 i Manuel Rivas.<\/strong>
\nTu jest podobnie. Zag\u0142ada nie zosta\u0142a jeszcze przepracowana ani w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej, ani w literaturze. W ksi\u0105\u017ckach izraelskich pisarzy te w\u0105tki nie pojawiaj\u0105 si\u0119 tak cz\u0119sto, jak mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107. Mierzenie si\u0119 z histori\u0105 wojenn\u0105 to specyfika utwor\u00f3w powstaj\u0105cych w Europie.<\/span><\/p>\n

Jakie jeszcze ksi\u0105\u017cki Ci\u0119 ukszta\u0142towa\u0142y?<\/strong>
\nPoza tymi autorstwa Kereta bezgraniczne pokocha\u0142am \u201eKsi\u0119g\u0119 gramatyki intymnej\u201d Dawida Grosmana i \u201eW\u015br\u00f3d swoich\u201d Amosa Oza. P\u00f3\u017aniej du\u017ce wra\u017cenie zrobi\u0142y na mnie te mniej oczywiste lektury, jak komiksy Rutu Modan czy mikroopowiadania Alexa Epsteina. Patrz\u0105c na nie z perspektywy czasu, widz\u0119, \u017ce te ksi\u0105\u017cki kszta\u0142towa\u0142y nie tylko moje my\u015blenie o \u015bwiecie \u017cydowskim, ale te\u017c o \u015bwiecie w og\u00f3le. To uniwersalne historie o zagubionym cz\u0142owieku, kt\u00f3ry pr\u00f3buje znale\u017a\u0107 dla siebie najlepsze miejsce.<\/span><\/p>\n

\n

To dlatego, ze wzgl\u0119du na jej uniwersalizm, warto czyta\u0107 literatur\u0119 \u017cydowsk\u0105?<\/strong>
\nWarto j\u0105 czyta\u0107, by pozna\u0107 drugiego cz\u0142owieka, kt\u00f3rego by\u0107 mo\u017ce nie mieliby\u015bmy okazji spotka\u0107 w codziennym \u017cyciu. To dobry punkt wyj\u015bcia do walki z uprzedzeniami lub ze stereotypami. Lekcja empatii i zrozumienia. Literatura \u017cydowska to te\u017c w\u0105tki dotycz\u0105ce tradycyjnego \u017cycia religijnego, rytua\u0142\u00f3w, \u015bwi\u0105t. Ka\u017cdy znajdzie tu co\u015b dla siebie. \u015awietn\u0105 rozrywk\u0105 s\u0105 izraelskie krymina\u0142y lub powie\u015bci graficzne wspomnianej Modan. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce literatura \u017byd\u00f3w to istotna cz\u0119\u015b\u0107 polskiej literatury, np. utwory Juliana Tuwima towarzysz\u0105 nam od najm\u0142odszych lat.<\/span><\/p>\n

Dlaczego w takim razie Isaac Bashevis Singer, laureat literackiego Nobla, nie jest zaliczany do grona polskich noblist\u00f3w, cho\u0107 wyjecha\u0142 z kraju dopiero, gdy mia\u0142 33 lata?<\/strong>
\nM\u00f3wi si\u0119, \u017ce ojczyzn\u0105 pisarza jest j\u0119zyk. Dlatego potrafi\u0119 zrozumie\u0107 to, \u017ce Singer nie jest zaliczany do grona polskich noblist\u00f3w, bo de facto nie tworzy\u0142 literatury polskiej. Jednak jego przypadek to bardziej z\u0142o\u017cona kwestia \u2013 pokazuje, na ile jeste\u015bmy otwarci na wp\u0142ywy odmienne od naszego tradycyjnego, narodowo-katolickiego rozumienia \u015bwiata. My\u015bl\u0119 te\u017c, \u017ce dla wielu Polak\u00f3w, szczeg\u00f3lnie ze starszego pokolenia, kultura \u017byd\u00f3w mo\u017ce by\u0107 pewnego rodzaju wyrzutem sumienia lub niezagojon\u0105 ran\u0105. Dla niekt\u00f3rych to wci\u0105\u017c trudny temat, kt\u00f3rego \u0142atwiej unika\u0107. Za to m\u0142odzi s\u0105 cz\u0119sto zafascynowani tym nieznanym \u201erajem utraconym\u201d, amputowan\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 polskiej kultury.<\/span><\/p>\n

Wymazanie polskiej inteligencji pochodzenia \u017cydowskiego z naszej \u015bwiadomo\u015bci to pok\u0142osie wojny, powojnia i Marca \u201968. Dlaczego tak wa\u017cne jest przywr\u00f3cenie ich pami\u0119ci?<\/strong>
\nCelem dw\u00f3ch totalitaryzm\u00f3w by\u0142o ca\u0142kowite usuni\u0119cie \u017byd\u00f3w i nie dotyczy\u0142o to tylko \u015bwiata kultury czy \u017cycia spo\u0142ecznego. Ci, kt\u00f3rych nie zamordowano, zostali zmuszeni do opuszczenia kraju po wojnie. Pami\u0119\u0107 o przesz\u0142o\u015bci jest wa\u017cna z punktu widzenia naszej przysz\u0142o\u015bci. Czy b\u0119dziemy m\u0105drzejsi od poprzednich pokole\u0144? To szczeg\u00f3lnie pal\u0105ca kwestia, gdy jeste\u015bmy \u015bwiadkami odradzaj\u0105cych si\u0119 ruch\u00f3w neofaszystowskich w wielu europejskich krajach.<\/span><\/p>\n

Zdarza si\u0119, \u017ce tematy, kt\u00f3re podejmujesz w \u017bydotece, wzbudzaj\u0105 skrajne emocje, \u017ce walczysz z hejtem?<\/strong>
\nRzadko, ale ataki si\u0119 zdarzaj\u0105, szczeg\u00f3lnie w momentach kryzysowych, jak w czasie ostatniego nasilenia konfliktu izraelsko-palesty\u0144skiego. W takich chwilach ro\u015bnie przyzwolenie na jawnie antysemickie wypowiedzi, wi\u0119c ludzie daj\u0105 upust agresji.<\/span><\/p>\n

W Polsce filosemityzm miesza si\u0119 z antysemityzmem.<\/strong>
\nUwa\u017cam, \u017ce im wi\u0119kszy kontakt b\u0119dziemy mieli z warto\u015bciowymi lekturami czy filmami, tym odporniejsi b\u0119dziemy na manipulacje i fake newsy. Nauczymy si\u0119 odr\u00f3\u017cnia\u0107 prawd\u0119 od antysemickiego \u017cargonu, a tym samym zyskamy narz\u0119dzia, by z nim walczy\u0107.<\/span><\/p>\n

Jakim, wa\u017cnym dla Ciebie cytatem, podsumowa\u0142aby\u015b t\u0119 rozmow\u0119?<\/strong>
\nS\u0142owami Etgara Kereta w t\u0142umaczeniu Agnieszki Maciejowskiej, poniewa\u017c doskonale oddaj\u0105 ducha wsp\u00f3\u0142czesnych czas\u00f3w: \u201eZnasz to uczucie, \u017ce jeste\u015b w jakim\u015b miejscu i pytasz sam siebie, co tu robisz? Ze mn\u0105 jest tak ca\u0142y czas, skr\u0119ca mnie, \u017ceby sobie p\u00f3j\u015b\u0107. Z ka\u017cdego miejsca, w kt\u00f3rym jestem, do innego. To nie ma ko\u0144ca\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

*Wywiad ukaza\u0142 si\u0119 pierwotnie w sierpniowym wydaniu magazynu ELLE.<\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017bydoteka, czyli dlaczego warto czyta\u0107 literatur\u0119 \u017cydowsk\u0105. Maja Chitro foto: Grzegorz Go\u0142\u0119biowski Literatura \u017cydowska, szczeg\u00f3lnie ta historyczna, wzbudza w Polsce wci\u0105\u017c wiele emocji. A co z literatur\u0105 pi\u0119kn\u0105? Tu sprawa si\u0119 komplikuje. Ale wtedy na pomoc przychodzi Urszyla Rybicka \u2013 znana w sieci jako \u017bydoteka. \u201eBo nie ma nic tak gorzkiego albo tak s\u0142odkiego jak […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90102"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=90102"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90102\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":90119,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90102\/revisions\/90119"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=90102"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=90102"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=90102"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}