{"id":90451,"date":"2021-11-10T17:09:06","date_gmt":"2021-11-10T15:09:06","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=90451"},"modified":"2021-11-06T15:03:08","modified_gmt":"2021-11-06T13:03:08","slug":"06-09-61","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=90451","title":{"rendered":"Za\u0142adowany w\u00f3z czy pusty? Amos Oz o kulturze \u017cydowskiej"},"content":{"rendered":"

Ok\u0142adka \u201eChiduszu” 9\/2019 \/ autorka: Edyta Marciniak<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Za\u0142adowany w\u00f3z czy pusty? Amos Oz o kulturze \u017cydowskiej<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

AMOS OZ<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

KULTURA \u017bYDOWSKA W SWOICH NAJLEPSZYCH MOMENTACH JEST KULTUR\u0104 KOMPROMISU, NEGOCJACJI I G\u0141\u0118BOKIEJ ANALIZY WSZYSTKICH ASPEKT\u00d3W PROBLEMU, ZACI\u0118TEJ PERSWAZJI I SPOR\u00d3W PRZEZ WZGL\u0104D NA NIEBIOSA, ALE R\u00d3WNIE\u017b G\u0141\u0118BOKICH NAMI\u0118TNO\u015aCI, KT\u00d3RE TYLKO UDAJ\u0104 TAKIE SPORY. TE DUCHOWE PODSTAWY S\u0104 CA\u0141KIEM KOMPATYBILNE Z IDE\u0104 POLIFONICZNEJ DEMOKRACJI \u2013 CH\u00d3RU R\u00d3\u017bNYCH G\u0141OS\u00d3W, DYRYGOWANYCH PRZEZ SYSTEM AUTORYTATYWNYCH REGU\u0141. NIE JEDNO, ALE WIELE \u0179R\u00d3DE\u0141 \u015aWIAT\u0141A. WIERZENIA I OPINIE, A NIE JEDNA WIARA I JEDNA OPINIA.<\/span><\/strong><\/span><\/p>\n

O kulturze \u017cydowskiej<\/strong><\/p>\n

Demokracja i tolerancja kojarzone s\u0105 z humanizmem, a humanizm z pluralizmem, czyli prawem wszystkich ludzi do r\u00f3\u017cnienia si\u0119 od siebie. Nasze r\u00f3\u017cnice to b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, nie przekle\u0144stwo. Jeste\u015bmy inni nie dlatego, \u017ce niekt\u00f3rzy z nas nie doznali jeszcze o\u015bwiecenia, ale poniewa\u017c w rzeczywisto\u015bci istnieje wiele r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 \u015bwiat\u0142a. S\u0142ynne dzie\u0142o Saadii Gaona zatytu\u0142owane jest s\u0142usznie Wierzenia i opinie<\/em>, a nie Wierzenie i opinia<\/em>.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi sprzeczaj\u0105 si\u0119 z Bogiem<\/strong><\/h5>\n

\u017bydzi nie maj\u0105 papie\u017ca. Gdyby\u015bmy jednak musieli go naznaczy\u0107, wszyscy poklepaliby\u015bmy kandydata po ramieniu, m\u00f3wi\u0105c co\u015b w rodzaju: \u201eNie masz poj\u0119cia, kim jestem, ale tw\u00f3j dziadek i m\u00f3j wujek robili razem interesy gdzie\u015b w \u017bytomierzu albo w Marrakeszu. Daj mi chwil\u0119, a wyja\u015bni\u0119 ci dok\u0142adnie, czego B\u00f3g od nas chce\u201d.<\/span><\/p>\n

Historia \u017cydowska zna przypadki pretendent\u00f3w do tronu. Kilku z nich cieszy\u0142o si\u0119 nawet niema\u0142ym poparciem, ale \u017bydzi z regu\u0142y nie lubi\u0105, kiedy m\u00f3wi im si\u0119, co maj\u0105 robi\u0107. We\u017amy na przyk\u0142ad Moj\u017cesza. Albo prorok\u00f3w. B\u00f3g te\u017c ci\u0105gle narzeka na to, jak niezdyscyplinowani i swarliwi s\u0105 Izraelici. K\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 z Moj\u017ceszem, a Moj\u017cesz z Bogiem. Prorok sk\u0142ada nawet rezygnacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 ostatecznie wycofuje, ale dopiero po zako\u0144czonych sukcesem negocjacjach (Exodus 32). Abraham targuje si\u0119 z Bogiem o dalsze losy Sodomy jak handlarz u\u017cywanych samochod\u00f3w \u2013 pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu sprawiedliwych, czterdziestu, dwudziestu \u2013 a nawet zarzuca Panu Wszech\u015bwiata ostre \u201eCzy\u017cby s\u0119dzia ca\u0142ej ziemi nie pe\u0142ni\u0142 sprawiedliwo\u015bci?\u201d (Be-reszit 18:25). BIblia nie wspomina, \u017ceby za takie blu\u017anierstwo mia\u0142 uderzy\u0107 w niego piorun. Lud k\u0142\u00f3ci si\u0119 z prorokami, prorocy z Bogiem, kr\u00f3lowie spieraj\u0105 si\u0119 z ludem i z prorokami, Hiob przeklina niebiosa. Niebiosa nie chc\u0105 przyzna\u0107, \u017ce zgrzeszy\u0142y przeciw Hiobowi, chocia\u017c przyznaj\u0105 mu rekompensat\u0119. W p\u00f3\u017aniejszej historii byli nawet chasydzi, kt\u00f3rzy chcieli postawi\u0107 Boga przed s\u0105dem<\/span>.<\/p>\n

\"happy-teachers-appreciation-week\"<\/a> Przeka\u017c darowizn\u0119 na cele statutowe Fundacji \u017bydowskiej \u201eChidusz”:  42 1140 2004 0000 3602 7568 2819 (mBank)<\/em><\/span><\/p>\n

Kultura \u017cydowska w rzeczywisto\u015bci jest anarchistyczna. Nie lubimy dyscypliny i nie s\u0142uchamy bezmy\u015blnie rozkaz\u00f3w. Pragniemy sprawiedliwo\u015bci. Prosty pasterz owiec mo\u017ce zosta\u0107 kr\u00f3lem Izraela i pisa\u0107 psalmy, je\u015bli natchnie go do tego \u015bwi\u0119ty duch. Hodowca drzew figowych mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 prorokiem. Pasterz u Ben Kalby Sawui, szewc i kowal mog\u0105 naucza\u0107 lub interpretowa\u0107 Tor\u0119, pozostawiaj\u0105c trwa\u0142y \u015blad swoich nauk w codziennym \u017cyciu ka\u017cdego \u017byda. Jednak w\u0105tpliwo\u015b\u0107 pod tytu\u0142em \u201eKt\u00f3\u017c ustanowi\u0142 ci\u0119 prze\u0142o\u017conym i s\u0119dzi\u0105?\u201d albo \u201eSk\u0105d mamy wiedzie\u0107, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ty?\u201d prawie nigdy nas nie opuszcza. Mo\u017cesz by\u0107 wielkim uczonym, ale gdzie\u015b w pobli\u017cu jest kto\u015b r\u00f3wny tobie, kto nie zgadza si\u0119 z twoim zdaniem, a cz\u0119sto okazuje si\u0119, \u017ce \u201eobie opinie s\u0105 s\u0142owem \u017cywego Boga\u201d.<\/span><\/p>\n

Kwestie zwierzchnictwa rozwi\u0105zywane by\u0142y zazwyczaj na drodze konsensusu cz\u0119\u015bciowego, nigdy jednog\u0142o\u015bnie. Historia kultury \u017cydowskiej to ci\u0105g zaciek\u0142ych i cz\u0119sto burzliwych spor\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znalaz\u0142o si\u0119 jednak kilka bardzo owocnych. Wobec braku autorytatywnego mechanizmu rozstrzygania takich dysput do opinii niekt\u00f3rych rabin\u00f3w przywi\u0105zywano tradycyjnie wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 ni\u017c do zdania innych \u2013 tylko dlatego, \u017ce jeden z nich uznawany by\u0142 za wi\u0119kszego uczonego.<\/span><\/p>\n

Kultura \u017cydowska w swoich najlepszych momentach jest kultur\u0105 kompromisu, negocjacji i g\u0142\u0119bokiej analizy wszystkich aspekt\u00f3w problemu, zaci\u0119tej perswazji i spor\u00f3w przez wzgl\u0105d na niebiosa, ale r\u00f3wnie\u017c g\u0142\u0119bokich nami\u0119tno\u015bci tylko udaj\u0105cych takie spory. Te duchowe podstawy s\u0105 ca\u0142kiem kompatybilne z ide\u0105 polifonicznej demokracji \u2013 ch\u00f3ru r\u00f3\u017cnych g\u0142os\u00f3w, dyrygowanych przez system autorytatywnych regu\u0142. Nie jedno, ale wiele \u017ar\u00f3de\u0142 \u015bwiat\u0142a. Wierzenia i opinie, a nie jedna wiara i jedna opinia.<\/span><\/p>\n

W kulturze \u017cydowskiej zawsze istnia\u0142y \u201eenklawy\u201d \u015blepo podporz\u0105dkowuj\u0105ce si\u0119 w\u0142adzy. S\u0105 to wed\u0142ug mnie przypadki odej\u015bcia od tradycji, nawet je\u015bli grupy te utrzymuj\u0105, \u017ce s\u0105 jej samym uciele\u015bnieniem. O cokolwiek nie spiera\u0142by si\u0119 przyw\u00f3dca \u201elitewskiej\u201d ultraortodoksji, mesjasz z Chabad-Lubawicz i \u015bwi\u0119ty z Netiwot, ka\u017cdy z nich wytworzy\u0142 wok\u00f3\u0142 siebie atmosfer\u0119 papieskiego autorytetu, kt\u00f3remu ich zwolennicy musieli si\u0119 podporz\u0105dkowa\u0107. \u015alepy konformizm nigdy nie jest etyczny. Wers \u201ewszystko spe\u0142nimy i us\u0142uchamy\u201d (Exodus 24:7) oznacza, \u017ce mamy post\u0119powa\u0107 wed\u0142ug zasad, kt\u00f3rych wys\u0142uchali\u015bmy i kt\u00f3re rozumiemy.<\/span><\/p>\n

Na przestrzeni tysi\u0119cy lat nie zdarzy\u0142o si\u0119 nic, co wszyscy \u017bydzi zgodnie uznaliby za cud. Zawsze znajdzie si\u0119 jaki\u015b krytyk, w\u0105tpi\u0105cy, heretyk. Autorytet prawie zawsze zmuszony jest stawi\u0107 czo\u0142a opozycji. Tylko nieliczni cieszyli si\u0119 uznaniem ca\u0142ego pokolenia. \u201e\u0179r\u00f3d\u0142em\u201d zwierzchnictwa w kulturze \u017cydowskiej zawsze by\u0142a gotowo\u015b\u0107 narodu \u2013 lub jego cz\u0119\u015bci \u2013 do uznania autorytetu danego nauczyciela, eksperta od halachy, \u015bwi\u0119tego, cudotw\u00f3rcy czy duchowego przyw\u00f3dcy. Nawet \u201eWielki Orze\u0142\u201d Majmonides osi\u0105gn\u0105\u0142 swoj\u0105 pozycj\u0119 dzi\u0119ki uznaniu ludu, a nie garstki przedstawicieli urz\u0119d\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W\u0142adza \u017cydowska ma dobrowolny charakter. Pod tym wzgl\u0119dem \u017cydowska kultura jest g\u0142\u0119boko demokratyczna. Warto o tym pami\u0119ta\u0107 w czasach, kiedy niekt\u00f3rzy rabini, niezadowoleni z napi\u0119cia mi\u0119dzy autorytetem halachicznym a autorytetem wybranego rz\u0105du, przedstawiaj\u0105 ducha demokracji jako ide\u0119 sprzeczn\u0105 z judaizmem albo ducha judaizmu jako antytez\u0119 demokracji.<\/span><\/p>\n

Oto definicja demokracji, kt\u00f3r\u0105 przekaza\u0142a mi moja c\u00f3rka, profesor Fania Oz-Salzberger z Uniwersytetu w Hajfie: \u201eDemokracja liberalna to forma spo\u0142ecznej lub politycznej organizacji, stworzonej w celu ustanowienia w\u0142a\u015bciwej r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy \u017c\u0105daniami wszystkich cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa przy jednoczesnej ochronie ich wolno\u015bci. Mediacje mi\u0119dzy roszczeniami poszczeg\u00f3lnych obywateli odbywaj\u0105 si\u0119 w drodze g\u0142osowania i decyzji wi\u0119kszo\u015bci\u201d (od siebie doda\u0142bym jeszcze zdanie o ochronie praw mniejszo\u015bci poprzez kompromis). Fania Oz-Salzberger zwraca te\u017c uwag\u0119 na odwieczn\u0105 debat\u0119 demokrat\u00f3w: \u201eCzy wolno\u015b\u0107 polityczna ma zasadniczo negatywny charakter \u2013 \u017cyj i pozw\u00f3l umiera\u0107 innym? Czy raczej pozytywny \u2013 \u017cyj dobrze, aby osi\u0105gn\u0105\u0107 pe\u0142ni\u0119 wolno\u015bci?\u201d. Moja c\u00f3rka u\u015bwiadomi\u0142a mi te\u017c, \u017ce najwi\u0119kszymi propagatorami demokracji epoki nowo\u017cytnej byli g\u0142\u00f3wnie religijni ekstremi\u015bci: francuscy hugenoci i angielscy lewellerzy, walcz\u0105cy z narzuconym przez w\u0142adz\u0119 przymusem podporz\u0105dkowania si\u0119 religii wi\u0119kszo\u015bci.<\/span><\/p>\n

PRZECZYTAJ WYWIAD Z FANI\u0104 OZ-SALZBERGER<\/strong><\/a><\/span><\/span><\/p>\n

Duchowy i emocjonalny bunkier <\/strong><\/h5>\n

Tak jak i wszech\u015bwiat, \u015bwiat halachy zacz\u0105\u0142 si\u0119 od \u201ewielkiego wybuchu\u201d \u2013 objawienia na g\u00f3rze Synaj. Od tamtego momentu a\u017c do dzisiaj (albo, bardziej precyzyjnie, do niedalekiej przesz\u0142o\u015bci) kultura \u017cydowska mia\u0142a form\u0119 powi\u0119kszaj\u0105cych si\u0119 stopniowo kr\u0119g\u00f3w na wodzie, wci\u0105\u017c nabudowuj\u0105cych si\u0119 warstw komentarza. Im dalej od objawienia na Synaju, tym bardziej zaw\u0119\u017cona mo\u017cliwo\u015b\u0107 interpretacji. Ka\u017cde kolejne pokolenie dodaje co\u015b od siebie, wype\u0142niaj\u0105c stopniowo pustk\u0119, ale \u017cadne nie mo\u017ce lekcewa\u017cy\u0107 ani odj\u0105\u0107 czegokolwiek z wk\u0142adu swoich poprzednik\u00f3w. Dom wype\u0142nia si\u0119 meblami, meble mniejszymi przedmiotami, niczego nie mo\u017cna wyrzuci\u0107 i niewiele da si\u0119 wnie\u015b\u0107 do \u015brodka, bo brakuje miejsca. Mimo \u017ce w \u015bwiecie halachy wci\u0105\u017c jest miejsce na erudycj\u0119, gorliwo\u015b\u0107, przenikliwo\u015b\u0107 i entuzjazm, tw\u00f3rcza swoboda jest stopniowo blokowana.<\/span><\/p>\n

Wizja halachicznego \u201epoczucia w\u0142asnej warto\u015bci\u201d r\u00f3wnie\u017c ulega redukcji, poniewa\u017c \u201eje\u015bli staro\u017cytni byli jak ludzie, my jeste\u015bmy niczym os\u0142y\u201d. Im dalej od czas\u00f3w objawienia na Synaju, tym judaizm staje si\u0119 bardziej konserwatywny i mniej kreatywny. Mo\u017ce co najwy\u017cej aspirowa\u0107 do pozycji z talmudycznego por\u00f3wnania: \u201eJefte dla swojego pokolenia jest jak Samuel dla swojego\u201d. M\u0142odsze pokolenia w \u017cadnym wypadku nie mog\u0105 zmienia\u0107 ustale\u0144 pokole\u0144 poprzednich. To prawda, \u017ce r\u00f3\u017cne halachiczne zegary pokazywa\u0142y r\u00f3\u017cne godziny w Hiszpanii, Nadrenii, Europie Wschodniej czy w Salonikach, w Jemenie i w Bagdadzie, ale wsz\u0119dzie objawienie na Synaju by\u0142o tak samo owijane wieloma warstwami rabinicznej interpretacji. St\u0105d uczucie duszno\u015bci. Do pewnego stopnia judaizm polegaj\u0105cy na \u015bcis\u0142ym przestrzeganiu zasad kodeksu prawnego Szulchan aruch<\/em> (Nakryty st\u00f3\u0142<\/em>) przeciwstawia\u0142 si\u0119 naciskom i pokusom ca\u0142ego \u015bwiata. Ten op\u00f3r by\u0142 pochodn\u0105 nie tylko \u017cydowskiej pobo\u017cno\u015bci, ale r\u00f3wnie\u017c faktu, \u017ce \u017cycie \u017byd\u00f3w w enklawach zbli\u017cone by\u0142o do tego, kt\u00f3re prowadzili ich s\u0105siedzi innowiercy. Utrzymanie napi\u0119tej r\u00f3wnowagi by\u0142o mo\u017cliwe w czasach, kiedy halachiczni \u017bydzi rezydowali w\u015br\u00f3d muzu\u0142man\u00f3w i chrze\u015bcijan, r\u00f3wnie\u017c prowadz\u0105cych \u017cycie zgodne z wyra\u017an\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 religijn\u0105. Tam, gdzie spo\u0142ecze\u0144stwa nie\u017cydowskie by\u0142y bardziej otwarte i liberalne, na przyk\u0142ad w muzu\u0142ma\u0144skiej Hiszpanii, tak\u017ce \u017bydzi bardziej elastycznie traktowali halachiczne ograniczenia, a tw\u00f3rcze mo\u017cliwo\u015bci by\u0142y znacznie szersze.<\/span><\/p>\n

Wraz z rozprzestrzenieniem si\u0119 sekularyzmu w Europie, w miar\u0119 jak nie\u017cydowska to\u017csamo\u015b\u0107 religijna by\u0142a powoli wypierana przez to\u017csamo\u015bci narodowe lub mi\u0119dzynarodowe, \u017cycie zgodne z halach\u0105 stawa\u0142o si\u0119 coraz bardziej uci\u0105\u017cliwe, a atrakcje zewn\u0119trznego \u015bwiata coraz bardziej poci\u0105gaj\u0105ce. Dzia\u0142o si\u0119 tak cz\u0119\u015bciowo dlatego, \u017ce zar\u00f3wno indywidualna, jak i grupowa to\u017csamo\u015b\u0107 kszta\u0142tuje si\u0119 w odniesieniu do Innego. Gdy zmienia si\u0119 Inny, to\u017csamo\u015b\u0107 jednostki r\u00f3wnie\u017c musi ulec zniekszta\u0142ceniu. Oczywi\u015bcie wiara milion\u00f3w \u201edobrych, bogobojnych \u017byd\u00f3w\u201d pozosta\u0142a niezachwiana, chocia\u017c judaizm halachiczny cz\u0119sto do\u015bwiadcza\u0142 pot\u0119\u017cnych wstrz\u0105s\u00f3w w postaci sabatianizmu, chasydyzmu i innych po\u015brednich wp\u0142yw\u00f3w zewn\u0119trznych. Bardzo wielu \u017byd\u00f3w uzna\u0142o jednak, \u017ce nie zadowala ich d\u0142u\u017cej \u017cycie w zgodzie z halach\u0105. Niekt\u00f3rzy upolityczniali sw\u00f3j judaizm, inni d\u0105\u017cyli do religijnych reform, a jeszcze inni po prostu szukali drogi ucieczki. Judaizm halachiczny ogarn\u0119\u0142a panika, posypa\u0142y si\u0119 zakazy i wykluczenia. Zacz\u0105\u0142 broni\u0107 si\u0119 i zbroi\u0107, jak gdyby chcia\u0142 ukry\u0107 si\u0119 i przeczeka\u0107 burz\u0119 w emocjonalno-duchowym bunkrze, w kt\u00f3rym w du\u017cej mierze pozostaje do dzi\u015b.<\/span><\/p>\n

Judaizm halachiczny postrzega\u0142 nacjonalizm, emancypacj\u0119, integracj\u0119, kosmopolityzm i nowoczesno\u015b\u0107 \u2013 drzwi, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142y otwiera\u0107 si\u0119 przed \u017bydami w XIX wieku \u2013 jako chwilowe odchylenie od normy. Co wi\u0119cej nie tylko odm\u00f3wiono zg\u0142\u0119bienia nowej rzeczywisto\u015bci, ale nie chciano nawet uzna\u0107 jej za now\u0105, utrzymuj\u0105c, \u017ce to tak naprawd\u0119 jedynie odwiecznie powracaj\u0105ce pokusy ubrane w inne szaty. Nie by\u0142 to pierwszy raz, kiedy \u201ejudaizm nakrytego sto\u0142u\u201d odm\u00f3wi\u0142 uznania zmian zachodz\u0105cych tak wewn\u0105trz, jak i wok\u00f3\u0142 niego. Zasada \u201eTora zabrania innowacji\u201d nie dotyczy\u0142a bowiem wy\u0142\u0105cznie \u017byd\u00f3w, ale ca\u0142ego \u015bwiata. Nawet wymordowanie milion\u00f3w \u017byd\u00f3w przez nazist\u00f3w postrzegane by\u0142o przez skostnia\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przedstawicieli judaizmu halachicznego jako wy\u015bwiechtany \u017ca\u0142osny truizm (\u201e\u017ca\u0142osny\u201d w odniesieniu do wielko\u015bci okrucie\u0144stwa). Faraon, Haman, Amalek \u2013 jakby nazi\u015bci byli jedynie kolejnym pustynnym plemieniem, kt\u00f3re \u201epozabija\u0142o wszystkich ci\u0105gn\u0105cych w nie\u0142adzie za tob\u0105\u201d. Albo jak gdyby ludob\u00f3jstwo by\u0142o zwyczajnie kolejnym cojres<\/em>; kolejnym pogromem; kolejnym m\u0119cze\u0144stwem; kolejn\u0105 \u201epr\u00f3b\u0105\u201d, kt\u00f3r\u0105 musimy znie\u015b\u0107 za \u201enasze grzechy\u201d, z kt\u00f3rych mo\u017cemy si\u0119 oczy\u015bci\u0107, je\u015bli oka\u017cemy \u201eskruch\u0119\u201d. W ten spos\u00f3b ca\u0142kowicie unikni\u0119to powa\u017cnego teologicznego potraktowania sprawy wymordowania jednej trzeciej naszego narodu.<\/span><\/p>\n

Niesyjonistyczny judaizm halachiczny r\u00f3wnie\u017c nie potrafi\u0142 odpowiednio odnie\u015b\u0107 si\u0119 do kwestii \u017cydowskiej niepodleg\u0142o\u015bci w Ziemi Izraela i odbudowy Jerozolimy nie za pomoc\u0105 \u015brodk\u00f3w anielskich i mejsa\u0144skich, ale dzi\u0119ki \u015bwieckiemu ruchowi politycznemu, kt\u00f3ry powsta\u0142 pod wp\u0142ywem innych ruch\u00f3w narodowych. Zar\u00f3wno ofiary nazist\u00f3w, jak i ci, kt\u00f3rzy ucierpieli w konflikcie izraelsko-palesty\u0144skim, postrzegani s\u0105 si\u0142\u0105 semantycznego przyzwyczajenia jako m\u0119czennicy, kt\u00f3rzy oddali \u017cycie, \u201eaby u\u015bwi\u0119ci\u0107 Bo\u017ce imi\u0119\u201d, a w zamian \u201eB\u00f3g pom\u015bci ich krew\u201d. Ale \u017bydzi zamordowani przez nazist\u00f3w i ich kolaborant\u00f3w nie po\u015bwi\u0119cili \u017cycia, \u201eaby u\u015bwi\u0119ci\u0107 Bo\u017ce imi\u0119\u201d. Miliony nie wierzy\u0142y w taki rodzaj m\u0119cze\u0144stwa, a dziesi\u0105tek tysi\u0119cy tych, kt\u00f3rych matki nie by\u0142y \u017byd\u00f3wkami, wed\u0142ug standard\u00f3w halachicznych nie mo\u017cna by\u0142o nawet nazwa\u0107 \u017bydami. Nazywanie ofiar mordu \u201em\u0119czennikami\u201d albo \u201eu\u015bwi\u0119caj\u0105cymi Bo\u017ce imi\u0119\u201d jest niedopuszczalnym pogwa\u0142ceniem ich pami\u0119ci, to\u017csamo\u015bci i autopercepcji. Ci, kt\u00f3rzy polegli na polach bitwy, r\u00f3wnie\u017c nie zgin\u0119li, aby u\u015bwi\u0119ci\u0107 imi\u0119 Boga, ale walcz\u0105c o swoje \u017cycie i \u017cycie innych. Setki zabitych w wojnach prowadzonych przez Izrael nie by\u0142o nawet \u017bydami, ale muzu\u0142manami, chrze\u015bcijanami, druzami, beduinami, Czerkiesami i przedstawicielami innych spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3rzy zg\u0142osili si\u0119 do s\u0142u\u017cby i absolutnie nie oddali \u017cycia \u201edla u\u015bwi\u0119cenia Bo\u017cego imienia\u201d.<\/span><\/p>\n

M\u00f3wi\u0105c og\u00f3lnie, judaizm halachiczny nie by\u0142 w stanie przedstawi\u0107 religijnego stanowiska ani wobec fenomenu nazizmu, ani syjonizmu. Dopiero wsp\u00f3\u0142czesna literatura hebrajska rozwin\u0119\u0142a g\u0142\u0119boko religijne podej\u015bcie do kwestii ludob\u00f3jstwa \u017byd\u00f3w i utworzenia Pa\u0144stwa Izrael. Pisarze i poeci wzi\u0119li na siebie zadanie, kt\u00f3rego unikali halachi\u015bci. Mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 tu nawet o rozdziale religii, ale nie od pa\u0144stwa, a od jej wyznawc\u00f3w. Zaskakuj\u0105ce jest jednak to, \u017ce teologia wcale nie znikn\u0119\u0142a, tylko przesz\u0142a z r\u0105k bogobojnych w r\u0119ce najbardziej tw\u00f3rczej w ostatnich pokoleniach si\u0142y \u017cydowskiej kultury: wsp\u00f3\u0142czesnej hebrajskiej literatury, prozy, poezji i nauki. Przedstawiciele tych dziedzin nie chcieli da\u0107 Bogu spokoju, szarpa\u0107 go za r\u0119kaw, okazywa\u0107 zrozumienia ani stawia\u0107 przed s\u0105dem. Autorzy, kt\u00f3rzy w wi\u0119kszo\u015bci uznawali si\u0119 za \u015bwieckich, bezustannie zmagali si\u0119 z teologicznymi dylematami. Wielu z nich \u2013 od Bialika, Berdyczewskiego i Agnona, przez Uriego Cwi Grinberga, po S. Jizhara, Dana Pagisa, Jehud\u0119 Amichaja i innych \u2013 na r\u00f3\u017cne sposoby pisa\u0142o o \u201ewycofaniu si\u0119 Boga ze spraw ziemskich\u201d (hester panim<\/em>). Zdaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 dynamicznych i tw\u00f3rczych odkry\u0107 minionego stulecia dokona\u0142o si\u0119 poza sfer\u0105 halachy, cho\u0107 w dialektycznym lub obrazoburczym odniesieniu do niej. Obrazoburstwo jest tak\u017ce rodzajem relacji, cz\u0119sto bardziej intymnym ni\u017c stosunek kustosza do polerowanej przez niego szklanej gabloty w muzeum. Podobnie elementem \u017cydowskiej kultury jest herezja, niewiara i blu\u017anierstwo. Wszystkie one maj\u0105 nadzwyczaj religijny charakter.<\/span><\/p>\n

Judaizm i pa\u0144stwo<\/strong><\/h5>\n

Czym jest kultura \u017cydowska? Tym wszystkim, co nar\u00f3d \u017cydowski posiada, wszystkim, co zgromadzi\u0142 przez lata. To nie tylko dorobek rodzimy, ale i zaczerpni\u0119ty od innych, wci\u0105\u017c praktykowany i zapomniany, powszechnie akceptowany i pochodz\u0105cy od nieoficjalnych ugrupowa\u0144, wsp\u00f3\u0142czesny i przestarza\u0142y, pisemny i ustny, tworzony w j\u0119zyku hebrajskim i nie tylko. Mog\u0105 to by\u0107 jakie\u015b wzorce zachowa\u0144, wynikaj\u0105ce ze wsp\u00f3lnej pami\u0119ci \u2013 pewien rodzaj nerwowo\u015bci albo inteligencji, sk\u0142onno\u015b\u0107 do krytykowania innych, ale tak\u017ce autoironia, rozczulanie si\u0119 nad sob\u0105, przem\u0105drza\u0142o\u015b\u0107, dziwaczny pragmatyzm, sceptyczny entuzjazm, melancholijna weso\u0142o\u015b\u0107, podejrzliwo\u015b\u0107 wobec w\u0142adzy i sprzeciw wobec niesprawiedliwo\u015bci. Oczywi\u015bcie te cechy nie charakteryzuj\u0105 ka\u017cdego \u017byda i w \u017cadnym stopniu nie jest pewne, \u017ce b\u0119d\u0105 one aktualne w przysz\u0142o\u015bci. Jest to rodzaj wra\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3r\u0105 \u0142atwo zauwa\u017cy\u0107, ale trudno zdefiniowa\u0107. Niekt\u00f3re z tych cech stopniowo te\u017c zanikaj\u0105.<\/span><\/p>\n

W Izraelu trwa zaci\u0119ty konflikt mi\u0119dzy \u201e\u017bydami nakrytego sto\u0142u\u201d wszelkich od\u0142am\u00f3w a tymi, kt\u00f3rzy nie przestrzegaj\u0105 halachy. Stosunek do pa\u0144stwa \u2013 najbardziej wyra\u017any i bezpo\u015bredni aspekt konfliktu \u2013 nie jest jednak wcale g\u0142\u00f3wnym problemem.<\/span><\/p>\n

Jak na ironi\u0119 dwa ekstrema halachicznego judaizmu zgodne s\u0105 w kwestiach pa\u0144stwowo\u015bci. Zar\u00f3wno antysyjonistyczni charedim (\u017bydzi ultraortodoksyjni), jak i mesjanistyczni postsyjoni\u015bci nie s\u0105 zadowoleni z obecnej formy Pa\u0144stwa Izrael, z jego rz\u0105dem i czujnym okiem s\u0105du najwy\u017cszego. Charedim nie przyjmuj\u0105 Knesetu i S\u0105du Najwy\u017cszego jako nast\u0119pc\u00f3w staro\u017cytnego Sanhedrynu, jednocze\u015bnie nie chc\u0105c nada\u0107 Izraelowi halachicznego statusu \u201eprawa pa\u0144stwa\u201d[1]<\/a>. Dla zwolennik\u00f3w mesjanizmu za\u015b Pa\u0144stwo Izrael jest \u015brodkiem do spe\u0142nienia zupe\u0142nie innego celu, luria\u0144sk\u0105 \u201e\u0142upin\u0105\u201d, kt\u00f3ra teraz, gdy nasta\u0142a era mesja\u0144ska, nie jest ju\u017c istotna.<\/span><\/p>\n

Obie te grupy chc\u0105 rozwi\u0105zania pa\u0144stwowego tworu \u2013 jedna pragnie zast\u0105pi\u0107 je \u017cydowskim \u201ekr\u00f3lestwem\u201d, druga przekszta\u0142ci\u0107 w getto. Obie uwa\u017caj\u0105, \u017ce demokracja jest nie\u017cydowskim zapo\u017cyczeniem, \u015bwiadomie ignoruj\u0105c fakt, \u017ce monarchia nie jest wcale kulturowo bli\u017csza autochtonicznym Izraelitom, a getto by\u0142o narzucone \u017bydom si\u0142\u0105, cho\u0107 jaka\u015b ich cz\u0119\u015b\u0107 w pewnym momencie je polubi\u0142a. By\u0107 mo\u017ce judaizm halachiczny niezdolny jest do uczestniczenia w \u017cyciu politycznym. Mo\u017cliwe, \u017ce gdyby nie demokracja, r\u00f3\u017cne frakcje judaizmu skaka\u0142yby sobie dzisiaj do garde\u0142. Chasydzi stan\u0119liby przeciwko niechasydom, jedne s\u0105dy chasydzkie przeciwko innym, \u017bydzi mizrachijscy przeciwko aszkenazyjskim, \u201edziergane kipy\u201d przeciwko niedzierganym. Nasza tradycja nie zak\u0142ada przecie\u017c rz\u0105d\u00f3w wi\u0119kszo\u015bci. Gdyby, nie daj Bo\u017ce, znikn\u0119\u0142o Pa\u0144stwo Izrael, te grupy g\u0142o\u015bno domaga\u0142yby si\u0119, aby na scen\u0119 wkroczy\u0142o obce mocarstwo i rozstrzygn\u0119\u0142o ich sp\u00f3r, wsp\u00f3\u0142zawodnicz\u0105c o jego wzgl\u0119dy. Ka\u017cda bowiem bogobojna frakcja jest przekonana, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ona reprezentuje prawdziwy judaizm i \u017ce ka\u017cdy, kto si\u0119 z tym nie zgadza, musi by\u0107 dewiantem albo grzesznikiem, \u015blepcem, g\u0142upcem albo przynajmniej ignorantem. Niemal \u017caden z od\u0142am\u00f3w halachicznego judaizmu nie mo\u017ce szczerze stwierdzi\u0107, \u017ce uznaje \u017cydowski pluralizm jako pozytywn\u0105 i tw\u00f3rcz\u0105 si\u0142\u0119. S\u0105 oczywi\u015bcie religijni halachiczni \u017bydzi otoczeni aur\u0105 mi\u0142o\u015bci, ale mi\u0142o\u015b\u0107 ta jest zawsze warunkowa. Warunek, kt\u00f3ry stawiaj\u0105 innym, to zmiana ich sposobu bycia, przy czym oni sami nigdy nie zgodz\u0105 si\u0119 zmieni\u0107 w\u0142asnego. To mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra g\u0142osi: \u201eRozewrzyj usta twoje, a nape\u0142ni\u0119 je\u201d, bowiem ty, przyjacielu, jeste\u015b jako puste naczynie, a jam jest r\u00f3g obfito\u015bci. Mi\u0119dzy \u201eza\u0142adowanym wozem\u201d a \u201epustym\u201d[2]<\/a> nigdy nie dojdzie do dialogu o duchowo\u015bci. Sensowna dyskusja mo\u017cliwa jest tylko wtedy, kiedy rozm\u00f3wcy uznaj\u0105, \u017ce kultura \u017cydowska to wiele za\u0142adowanych woz\u00f3w. Oryginalny tytu\u0142 dzie\u0142a Herzla brzmia\u0142 Pa\u0144stwo \u017byd\u00f3w <\/em>(Der Judenstaat<\/em>), a nie Pa\u0144stwo \u017cydowskie<\/em>. Kraj mo\u017ce by\u0107 tak samo \u017cydowski, jak \u017cydowskie mo\u017ce by\u0107 krzes\u0142o albo autobus. Przez p\u00f3\u0142 wieku partie religijne stara\u0142y si\u0119 umocni\u0107 za pomoc\u0105 politycznych \u015brodk\u00f3w tak (absurdalnie) zwany \u201e\u017cydowski charakter kraju\u201d. Nie ma dzi\u015b sensu m\u00f3wi\u0107 o jednym \u201e\u017cydowskim charakterze\u201d, mo\u017cemy co najwy\u017cej dyskutowa\u0107 o \u201e\u017cydowskich charakterach\u201d w liczbie mnogiej. By\u0107 mo\u017ce judaizm halachiczny powinien opu\u015bci\u0107 sfer\u0119 polityki i zaj\u0105\u0107 si\u0119 \u017cydowskim charakterem samych \u017byd\u00f3w. Pa\u0144stwo jest tylko struktur\u0105 \u2013 efektywn\u0105 b\u0105d\u017a wadliw\u0105, przyjmowan\u0105 albo odrzucan\u0105 \u2013 powinno zatem nale\u017ce\u0107 do wszystkich jego obywateli: \u017byd\u00f3w, muzu\u0142man\u00f3w, chrze\u015bcijan, druz\u00f3w i tych, kt\u00f3rzy nie identyfikuj\u0105 si\u0119 z \u017cadn\u0105 religi\u0105. Koncept \u201epa\u0144stwa \u017cydowskiego\u201d jest mrzonk\u0105. O wiele gorsza jest jednak idea \u201e\u017cydowskiej krwi\u201d \u2013 potworna fraza, kt\u00f3r\u0105 wielokrotnie ratowa\u0142 si\u0119 Ben Gurion, mimo \u017ce nie jest ona elementem \u017cydowskiej tradycji. Na \u201e\u017cydowsk\u0105 krew\u201d powo\u0142uj\u0105 si\u0119 tylko ustawy norymberskie. Tradycyjne \u017ar\u00f3d\u0142a \u017cydowskie m\u00f3wi\u0105 o \u201ekrwi niewinnej\u201d, \u201eniepotrzebnej krwi\u201d i \u201eg\u0142osie krwi brata twego wo\u0142aj\u0105cej z ziemi\u201d. Koncept \u201e\u017cydowskiej krwi\u201d pojawia si\u0119 w dzie\u0142ach ludo\u017cerc\u00f3w takich jak rabin Ginzburg, opiekun jesziwy przy grobie J\u00f3zefa. Tego samego J\u00f3zefa, kt\u00f3ry po\u015blubi\u0142 Asenet, c\u00f3rk\u0119 kap\u0142ana Potifery, z kt\u00f3r\u0105 mia\u0142 dwoje p\u00f3\u0142egipskich dzieci: Efraima, \u201enajdro\u017cszego syna\u201d, i Menassesa. Tego samego J\u00f3zefa, kt\u00f3ry by\u0142 wnukiem Labana i praprawnukiem Teracha.<\/span><\/p>\n

Pa\u0144stwo Izrael r\u00f3wnie\u017c jest dzieckiem z mieszanego ma\u0142\u017ce\u0144stwa: owocem zwi\u0105zku Biblii z renesansem; staro\u017cytnej t\u0119sknoty za Syjonem z europejsk\u0105 Wiosn\u0105 Lud\u00f3w; \u201eZgromadzenia (knesetu) Izraela\u201d z duchem parlamentaryzmu; \u017cycia w gettach i sztetlach z nowoczesnymi spo\u0142ecznymi zrywami. Natan Alterman opisa\u0142 fascynuj\u0105c\u0105 zbie\u017cno\u015b\u0107 hebrajskiej koncepcji knesetu z ide\u0105 zgromadzenia ustawodawczego, wywodz\u0105c\u0105 si\u0119 z czas\u00f3w rewolucji francuskiej. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo Zgromadzenia Izraela i poj\u0119\u0107 r\u00f3wno\u015bci, braterstwa, wolno\u015bci i demokracji to nie\u0142atwy zwi\u0105zek. Nic dziwnego wi\u0119c, \u017ce s\u0105 tacy, zar\u00f3wno w obozie religijnym, jak i \u015bwieckim, kt\u00f3rzy chcieliby rozwodu. Tego ma\u0142\u017ce\u0144stwa nie da si\u0119 jednak rozwi\u0105za\u0107 bez doprowadzenia do ca\u0142kowitego roz\u0142amu \u2013 nie mo\u017cna i nie nale\u017cy. Lepiej spr\u00f3bowa\u0107 uleczy\u0107 zwi\u0105zek.<\/span><\/p>\n

Roz\u0142am mi\u0119dzy przedstawicielami judaizmu halachicznego a tymi, kt\u00f3rzy nie prowadz\u0105 \u017cycia zgodnego z zasadami zawartymi w Szulchan aruch<\/em>, jest faktem, ale to tylko roz\u0142am cz\u0119\u015bciowy. Wszelkie pr\u00f3by umocnienia \u201e\u017cydowskiego charakteru\u201d pa\u0144stwa na drodze politycznej manipulacji, przymusowego ustawodawstwa lub przyspieszenia nadej\u015bcia Mesjasza przy u\u017cyciu izraelskiego wojska mog\u0105 tylko pog\u0142\u0119bi\u0107 podzia\u0142y. Izrael nie mo\u017ce by\u0107 \u201ejudaizowany\u201d si\u0142\u0105. Za\u0142\u00f3\u017cmy na potrzeby dyskusji, \u017ce partiom religijnym uda si\u0119 narzuci\u0107 w kraju prawo halachiczne i \u017ce w ca\u0142ej Ziemi Izraela nikt nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 ruszy\u0107 palcem bez zgody siedmiu rabin\u00f3w. Czy w ten spos\u00f3b kraj stanie si\u0119 bardziej \u017cydowski? Bardziej religijny? Czy raczej b\u0119dzie bardziej uci\u015bniony i zatruty poczuciem frustracji i furii? A gdyby mesja\u0144scy ekstremi\u015bci na podstawie jakiej\u015b umowy koalicyjnej zdo\u0142ali wysadzi\u0107 meczet na Wzg\u00f3rzu \u015awi\u0105tynnym, postawi\u0107 \u015awi\u0105tyni\u0119, zaanektowa\u0107 tereny okupowane, wyrzuci\u0107 Arab\u00f3w, obej\u015b\u0107 prawo reszty \u015bwiata, ponownie podbi\u0107 Synaj i odbudowa\u0107 Jamit? Czy dzi\u0119ki temu nawr\u00f3ci\u0142by si\u0119 cho\u0107 jeden niewierz\u0105cy?<\/span><\/p>\n

Ju\u017c teraz dziesi\u0105tki, a mo\u017ce nawet setki tysi\u0119cy Izraelczyk\u00f3w uwa\u017caj\u0105 judaizm za co\u015b w rodzaju brzydkiego produktu ubocznego skrajnej prawicy, zaci\u015bni\u0119tej pi\u0119\u015bci nacjonalistycznej represji, rozb\u00f3jniczego wymuszenia lub nacisku gro\u017c\u0105cego przej\u0119ciem kontroli nad ich \u017cyciem prywatnym. Takie odczucia podwa\u017caj\u0105 podstawowe zrozumienie mi\u0119dzy Izraelczykami a kultur\u0105 \u017cydowsk\u0105. Wielu z nich m\u00f3wi sobie przez to: \u201eNiech ci fanatycy zabieraj\u0105 sw\u00f3j judaizm i id\u0105 do diab\u0142a\u201d. Dla tych ludzi Biblia, Talmud, sidur i pijutim to nic innego jak \u015brodki tego samego ucisku, kt\u00f3ry grozi im zmia\u017cd\u017ceniem. Dlatego odrzucaj\u0105 to wszystko i szukaj\u0105 duchowo\u015bci gdzie indziej. Winni temu, \u017ce bardzo wielu \u017byd\u00f3w dzi\u015b nie ma najmniejszej ochoty by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 \u017cydowskiej kultury, s\u0105 \u2013 cho\u0107 nie wy\u0142\u0105cznie \u2013 zar\u00f3wno ultraortodoksi, jak i wyznawcy mesjanizmu.<\/span><\/p>\n

Judaizm halachiczny w du\u017cej mierze postrzega kultur\u0119 \u017cydowsk\u0105 jako dzie\u0142o muzealne. Pomimo wewn\u0119trznych konflikt\u00f3w wszyscy \u017bydzi charedi s\u0105 przekonani, \u017ce znajduj\u0105 si\u0119 bli\u017cej \u201e\u017ar\u00f3d\u0142a\u201d ni\u017c \u017bydzi \u015bwieccy. Niekt\u00f3rzy z nich przypominaj\u0105 nam na przyk\u0142ad, \u017ce uruchamianie syreny przeciwlotniczej w Jom ha-Zikaron[3]<\/a> nie jest \u017cydowskim zwyczajem, tak samo jak posiadanie flagi pa\u0144stwowej i hymnu. Maj\u0105 oczywi\u015bcie absolutn\u0105 racj\u0119 \u2013 ich zdanie jest tak prawdziwe, \u017ce a\u017c niew\u0142a\u015bciwe. Maj\u0105 racj\u0119, nosz\u0105c przy tym stroje wzorowane na ubiorze polskiej XVIII-wiecznej szlachty. Maj\u0105 racj\u0119, nuc\u0105c urocze ukrai\u0144skie melodie. Maj\u0105 racj\u0119, ta\u0144cz\u0105c nabo\u017cnie s\u0142owia\u0144skie ta\u0144ce ludowe. Maj\u0105 racj\u0119, k\u0142\u00f3c\u0105c si\u0119 z nami i stosuj\u0105c w tym celu zasady arystotelejskiej logiki (dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci Majmonidesa). Maj\u0105 racj\u0119, ruszaj\u0105c, aby podbi\u0107 ziemi\u0119 w my\u015bl heglowskiej historiografii (dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci rabina Kuka). Nie nale\u017cy pot\u0119pia\u0107 judaizmu halachicznego za wszystko, co przej\u0105\u0142 od Pers\u00f3w, Grek\u00f3w, Arab\u00f3w, Polak\u00f3w i Rosjan. Mo\u017cna jednak nieco si\u0119 zdziwi\u0107, kiedy wierni zasadom z Szulchan aruch <\/em>przekonuj\u0105 o tym, jak blisko s\u0105 \u201e\u017ar\u00f3d\u0142a\u201d, oskar\u017caj\u0105c przy tym swoich przeciwnik\u00f3w o \u201ehellenizacj\u0119\u201d i przyjmowanie \u201eobcych zwyczaj\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

Dlatego ze smutkiem patrzy si\u0119 na to, jak wielu \u015bwieckich \u017byd\u00f3w stoi ze spuszczon\u0105 g\u0142ow\u0105 przed \u201eautentyczno\u015bci\u0105\u201d pobo\u017cnych. Tak jakby chasydzcy rabini od\u0142amu Satmar albo Lubawicz, rabin Szach albo Josef byli najbardziej \u017cydowskimi z \u017byd\u00f3w \u2013 Premier League<\/em> \u017cydowsko\u015bci. Poziom ni\u017cej \u2013 niejako w Lidze Mistrz\u00f3w<\/em> \u2013 znajduje si\u0119 kult mordercy Barucha Goldsteina i innych podr\u00f3\u017cnych. Ci r\u00f3wnie\u017c, dzielnie walcz\u0105c z gojami, s\u0105 nad wyraz \u017cydowscy. Mo\u017ce brakuje im kaftan\u00f3w i sztrajmli, ale ca\u0142kiem dobrze radz\u0105 sobie z represj\u0105 wobec Arab\u00f3w i n\u0119kaniem ich w bardzo tradycyjny spos\u00f3b. Zaraz po nich w hierarchii s\u0105 cz\u0142onkowie obozu Moszego Lewingera. Poni\u017cej \u201ezakaftanionych\u201d i ciemi\u0119\u017cc\u00f3w Iszmaela znajduj\u0105 si\u0119 \u201etradycjonali\u015bci\u201d \u2013 od czasu do czasu religijni, przestrzegaj\u0105cy postu w Jom Kipur (przynajmniej do po\u0142udnia) i je\u017cd\u017c\u0105cy samochodem w szabat (ale nigdy na kie\u0142bas\u0119 z grilla). Jeszcze ni\u017cej w hierarchii s\u0105 \u017cydowskie \u201emasy\u201d \u2013 zwykli \u017bydzi, kt\u00f3rzy zb\u0142\u0105dzili, prostactwo, po\u017cywka dla religijnych rekruter\u00f3w. Najni\u017csi z niskich, najgorsi hellenizatorzy, najwi\u0119ksi goje, to jednak ci lewacy, kt\u00f3rzy wiecznie chc\u0105 pokoju i ci\u0105gle upieraj\u0105 si\u0119 przy prawach cz\u0142owieka. Ci, co to z drobnej niesprawiedliwo\u015bci albo b\u0142ahych nacjonalistycznych prze\u015bladowa\u0144 robi\u0105 zaraz wielk\u0105 afer\u0119, wykrzykuj\u0105c bez przerwy swoje \u201eZa sprawiedliwo\u015bci\u0105, za sprawiedliwo\u015bci\u0105 pod\u0105\u017caj!\u201d \u2013 sk\u0105d oni to u licha wzi\u0119li?<\/span><\/p>\n

Istnieje bardzo dobry pow\u00f3d, aby obawia\u0107 si\u0119 wszystkich, kt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce znaj\u0105 jaki\u015b boski plan i chc\u0105 wype\u0142nia\u0107 go przy pomocy politycznych lub militarnych \u015brodk\u00f3w. Nie wiem, jaki plan realizuje \u015bwiat ani w jakim kierunku zmierza. I by\u0107 mo\u017ce nie ja jedyny. U Izajasza (55:8-9) czytamy: \u201eBo nie s\u0105 my\u015bli Moje jako my\u015bli wasze, ani drogi Moje jako drogi wasze [\u2026]. Bo o ile przewy\u017cszaj\u0105 niebiosa ziemi\u0119, o tyle przewy\u017cszaj\u0105 drogi Moje drogi wasze, a my\u015bli moje, my\u015bli wasze\u201d. Zignorowanie tego by\u0142oby szczytem arogancji. \u017bydzi nie maj\u0105 papie\u017ca. I bardzo dobrze.<\/span><\/p>\n

Od judaizmu halachicznego do nacjonalistycznej prawicy<\/strong><\/h5>\n

Bezpo\u015brednio po wojnie sze\u015bciodniowej na terenach okupowanych pod rz\u0105dami Izraela \u017cy\u0142o oko\u0142o miliona Palesty\u0144czyk\u00f3w. Dzi\u015b jest ich oko\u0142o dwa i p\u00f3\u0142 miliona[4]<\/a>. Idea Wielkiego Izraela opiera si\u0119 na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce niekt\u00f3rzy mieszka\u0144cy kraju s\u0105 mniej od nas wa\u017cni \u2013 mamy nasz\u0105 Tor\u0119, nacjonalizm, aspiracje, prawa i Mesjasza. Arab ma brzuch i par\u0119 r\u0105k, a zatem mo\u017cna go wyszkoli\u0107 na wdzi\u0119cznego drwala i szcz\u0119\u015bliwego nosiwod\u0119. To wynaturzone podej\u015bcie zabarwi\u0142o r\u00f3wnie\u017c religijno-\u015bwieckie relacje. Istniej\u0105 tacy, kt\u00f3rzy s\u0105 w pe\u0142ni lud\u017ami, maj\u0105 swoj\u0105 Tor\u0119 i jej przykazania, a rzeczy, kt\u00f3re ceni\u0105 i uwa\u017caj\u0105 za \u015bwi\u0119te, s\u0105 naprawd\u0119 wa\u017cne i naprawd\u0119 \u015bwi\u0119te. Ale s\u0105 te\u017c tacy, kt\u00f3rzy nie do ko\u0144ca s\u0105 lud\u017ami \u2013 niereligijni, kt\u00f3rzy niczego nie ceni\u0105 i dla kt\u00f3rych nic nie jest \u015bwi\u0119te. Ci ostatni, tak jak \u201epusty w\u00f3z\u201d, powinni usun\u0105\u0107 si\u0119 na pobocze, aby zrobi\u0107 miejsce tym, kt\u00f3rych w\u00f3z jest za\u0142adowany.<\/span><\/p>\n

Zab\u00f3jstwo Icchaka Rabina mia\u0142o kahanistyczne[5]<\/a> korzenie. Halachiczne decyzje ekstremistycznych rabin\u00f3w i odra\u017caj\u0105ca retoryka niekt\u00f3rych mesjanistycznych nacjonalist\u00f3w, z kt\u00f3rych nie wszyscy byli religijni, przyczyni\u0142a si\u0119 do powstania klimatu, w kt\u00f3rym dojrzewa\u0142o morderstwo, tak samo jak w przypadku zab\u00f3jstwa Emila Grunzweiga w 1983 roku. Kto jest winny? Morderca, wsp\u00f3\u0142sprawcy i ich najbli\u017csze \u015brodowisko. Kto jest odpowiedzialny? Istnieje wiele poziom\u00f3w odpowiedzialno\u015bci. S\u0105 ci, kt\u00f3rzy s\u0142ysz\u0105 wok\u00f3\u0142 siebie pod\u017ceganie do pope\u0142nienia przest\u0119pstwa i milcz\u0105; ci, kt\u00f3rzy godz\u0105 si\u0119 na mauzoleum mordercy Barucha Goldsteina w Kirjat Arba; i ci, kt\u00f3rzy odrzucaj\u0105 prawowito\u015b\u0107 wybranego rz\u0105du, poniewa\u017c wierz\u0105, \u017ce w\u0142adza nie mo\u017ce by\u0107 powszechna, tylko powinna nale\u017ce\u0107 do rabin\u00f3w \u2013 nawet je\u015bli maj\u0105 oni rz\u0105dzi\u0107 tymi, kt\u00f3rzy nie uznaj\u0105 ich autorytetu. Podporz\u0105dkowanie wybranego rz\u0105du organowi w\u0142adzy, kt\u00f3ry nie jest wybierany przez ludzi, to prosta droga do piek\u0142a.<\/span><\/p>\n

Jedn\u0105 z najwi\u0119kszych pora\u017cek judaizmu halachicznego jest jego wieloletni sojusz z nacjonalistyczn\u0105 prawic\u0105. Nie jest to wsp\u00f3\u0142praca ze wzgl\u0119du na czyst\u0105 wygod\u0119, ale prawdziwe pokrewie\u0144stwo. W przeciwie\u0144stwie do syjonizmu socjalistycznego prawica nigdy nie d\u0105\u017cy\u0142a do stworzenia nowej kultury hebrajskiej, nowej literatury, nowych zwyczaj\u00f3w \u015bwi\u0105tecznych, nowego stylu \u017cycia i nowych zasad. W okresie pe\u0142nego rozkwitu lewica uwa\u017ca\u0142a si\u0119 za duchowego spadkobierc\u0119 kultury \u017cydowskiej, do kt\u00f3rej podesz\u0142a w nowy, tw\u00f3rczy spos\u00f3b. Judaizm halachiczny dobrze si\u0119 wi\u0119c czuje z prawic\u0105, natomiast z lewic\u0105 raczej nieswojo.<\/span><\/p>\n

Ponadto prawica i judaizm halachiczny podzielaj\u0105 konfliktowe patrzenie na \u015bwiat zewn\u0119trzny. Obie grupy wierz\u0105 w opowie\u015b\u0107 o odwiecznym starciu Izraela z innymi narodami: albo b\u0119dziemy owc\u0105 po\u015br\u00f3d siedemdziesi\u0119ciu wilk\u00f3w, albo wilkiem terroryzuj\u0105cym okolic\u0119; albo g\u00f3ruje nad nami r\u0119ka innych narod\u00f3w (a my p\u0142aszczymy si\u0119 przed nimi), albo Izrael ma przewag\u0119 (i wy\u0142adowuje na innych sw\u00f3j gniew). Starania lewicy o rozwi\u0105zanie \u201eodwiecznego konfliktu\u201d mi\u0119dzy Izraelem a Arabami i reszt\u0105 \u015bwiata, umo\u017cliwiaj\u0105c nam tym samym do\u0142\u0105czenie do wsp\u00f3lnoty narod\u00f3w jako jej \u201enormalny\u201d cz\u0142onek, postrzegane s\u0105 przez cz\u0119\u015b\u0107 prawicy i judaizm halachiczny jako zagro\u017cenie dla \u201ewyj\u0105tkowo\u015bci\u201d narodu \u017cydowskiego. Bez wyra\u017anego wroga, prze\u015bladowa\u0144 i m\u0119cze\u0144stwa \u2013 twierdz\u0105 niekt\u00f3rzy przedstawiciele obozu religijnego i prawicy \u2013 ulegniemy pokusom \u015bwiata zewn\u0119trznego i utracimy swoj\u0105 unikaln\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Wydaje im si\u0119, \u017ce owa to\u017csamo\u015b\u0107 jest produktem prze\u015bladowa\u0144, wykluczenia i ci\u0105g\u0142ej obecno\u015bci wroga. Stan konfliktu jest wi\u0119c postrzegany jako \u201eprzyjazny\u201d, znany z anna\u0142\u00f3w \u017cydowskiej historii. Prawie ka\u017cde \u015bwi\u0119to \u017cydowskie ma swoje korzenie w zwyci\u0119stwie lub w pora\u017cce. Nasza wsp\u00f3lna pami\u0119\u0107 pe\u0142na jest opowie\u015bci o tragedii i zbawieniu. \u201eNormalna\u201d za\u015b sytuacja, w kt\u00f3rej nie ma przeciwnika i wroga (czyli stan, do kt\u00f3rego d\u0105\u017cy\u0142 herzlowski, a dzi\u015b d\u0105\u017cy socjalistyczny syjonizm), jest wed\u0142ug wielu przedstawicieli prawicy i halachicznego judaizmu zagro\u017ceniem dla naszej to\u017csamo\u015bci. \u201eW ka\u017cdym wieku i pokoleniu powstawali przeciwko nam, by nas zniszczy\u0107, ale Naj\u015bwi\u0119tszy, pochwalony On, ocala\u0142 nas z ich r\u0105k\u201d. A co, je\u015bli zbli\u017ca si\u0119 dzie\u0144, w kt\u00f3rym nikt nie powstanie, by nas unicestwi\u0107? Jaka wtedy b\u0119dzie nasza to\u017csamo\u015b\u0107? Kogo ocali Naj\u015bwi\u0119tszy, pochwalony On? Zdaje si\u0119, \u017ce wielu cz\u0142onkom religijnych i prawicowych oboz\u00f3w mniej zale\u017cy na terytoriach, a bardziej na zaspokojeniu potrzeby ci\u0105g\u0142ego konfliktu.<\/span><\/p>\n

Roz\u0142am mi\u0119dzy religijnymi a \u015bwieckimi \u017bydami istnieje od ponad p\u00f3\u0142tora wieku. To jednak jeszcze nie koniec \u015bwiata. Mo\u017ce on sta\u0107 si\u0119 si\u0142\u0105 nap\u0119dow\u0105, je\u015bli obie strony zaczn\u0105 rzeczywi\u015bcie s\u0142ucha\u0107 si\u0119 nawzajem. Nie mo\u017ce to by\u0107 jednak ckliwe s\u0142uchanie misjonarza ani aroganckie s\u0142uchanie kogo\u015b, kto my\u015bli, \u017ce ma odpowied\u017a na wszystko. Mi\u0119dzy przedstawicielami halachicznego judaizmu a innymi spadkobiercami \u017cydowskiej kultury musi doj\u015b\u0107 do aktywnego dialogu. Pe\u0142en tolerancji i dynamiczny judaizm \u017byd\u00f3w mizrachijskich, hebrajska kultura wczesnego syjonizmu, literatura hebrajska, kultura jidysz i ladino, nieortodoksyjne od\u0142amy judaizmu \u2013 wszystkie te elementy stanowi\u0105 wa\u017cny wk\u0142ad we wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 kultur\u0119 \u017byd\u00f3w. Zamiast wi\u0119c bezsensownie k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119 o to, kto z nas bardziej przypomina naszego pradziadka, lepiej zastanowi\u0107 si\u0119, co zrobi\u0107 z naszym dziedzictwem \u2013 co jest jego podstaw\u0105, co jest drugorz\u0119dne, a co nale\u017ca\u0142oby doda\u0107? Przedstawiciele judaizmu halachicznego cz\u0119sto twierdz\u0105, \u017ce nar\u00f3d \u017cydowski przetrwa\u0142 dzi\u0119ki Torze, \u017ce gdyby nie ona, zostaliby\u015bmy wch\u0142oni\u0119ci przez inne narody. Prawda jest jednak inna. To nie przykazania pozwoli\u0142y \u017bydom dalej istnie\u0107. Dokonali tego \u017bydzi, kt\u00f3rzy zdecydowali si\u0119 przestrzega\u0107 przykaza\u0144. Nar\u00f3d \u017cydowski przetrwa\u0142 tysi\u0105ce lat dzi\u0119ki sile milion\u00f3w osobistych decyzji, podj\u0119tych na przestrzeni pokole\u0144 przez \u017byd\u00f3w gotowych chroni\u0107 swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Bardziej liczy si\u0119 mapa wewn\u0119trzna<\/strong><\/h5>\n

D\u017awi\u0119k szofaru spod \u015aciany P\u0142aczu po zako\u0144czonej wojnie sze\u015bciodniowej otworzy\u0142 puszk\u0119 Pandory. Od tamtej pory religijni i \u015bwieccy \u017bydzi, prawica i lewica, pogr\u0105\u017ceni s\u0105 w nieko\u0144cz\u0105cej si\u0119 dyskusji o wyznaczaniu granic kraju i o tym, kt\u00f3ra flaga powinna powiewa\u0107 nad \u015bwi\u0119tymi miejscami. Ale z flag\u0105 czy bez \u015bwi\u0119te miejsca pozostan\u0105 \u015bwi\u0119tymi dla tych, kt\u00f3rzy je za takie uwa\u017caj\u0105. O ich \u015bwi\u0119to\u015bci nie stanowi przecie\u017c flaga. I cho\u0107 kwestia granic jest rzeczywi\u015bcie wa\u017cna, tylko szaleniec uzna\u0142by j\u0105 za spraw\u0119 tak istotn\u0105, \u017ce w jej obliczu inne problemy straci\u0142yby na znaczeniu. To, co le\u017cy wewn\u0105trz granic, jest du\u017co wa\u017cniejsze ni\u017c sama linia, kt\u00f3ra je wyznacza.<\/span><\/p>\n

Izrael mo\u017ce by\u0107 karykatur\u0105 i potworem o rozleg\u0142ych granicach, ale mo\u017ce by\u0107 te\u017c porz\u0105dnym, etycznym, zgodnym, tw\u00f3rczym i ceni\u0105cym swoje dziedzictwo spo\u0142ecze\u0144stwem na mniejszym skrawku ziemi. Prawdziwym szale\u0144stwem by\u0142oby zezwolenie na to, aby problem granic zdominowa\u0142 i wypaczy\u0142 wszystko inne. Granice nigdy nie by\u0142y jedyn\u0105 ani nawet najwa\u017cniejsz\u0105 kwesti\u0105 dla naszego narodu. Musimy si\u0119 obudzi\u0107, wyrwa\u0107 z tej obsesji na punkcie map. Czas zaj\u0105\u0107 si\u0119 sednem sprawy: co nas tutaj czeka? Czy w ko\u0144cu uda nam si\u0119 zrealizowa\u0107 chocia\u017c cz\u0119\u015b\u0107 naszych nadziei?<\/span><\/p>\n

W rzeczywisto\u015bci bardziej liczy si\u0119 mapa wewn\u0119trzna. Z jednej strony mamy ob\u00f3z charedi, kt\u00f3ry nie chce ani pa\u0144stwa, ani tw\u00f3rczego spo\u0142ecze\u0144stwa, tylko zamkni\u0119tej egzystencji, przypominaj\u0105cej na tyle, na ile to tylko mo\u017cliwe \u017cycie we wschodnioeuropejskim sztetlu. Z drugiej strony s\u0105 \u201ehellenizatorzy\u201d, kt\u00f3rzy pragn\u0105 uwolni\u0107 si\u0119 od ci\u0119\u017ckiego brzemienia \u017cydowskiej kultury i stworzy\u0107 w Izraelu spo\u0142ecze\u0144stwo przypominaj\u0105ce to, co inni postrzegaj\u0105 jako najlepsze do\u015bwiadczenie Zachodu. Po\u015brodku znajduje si\u0119 szko\u0142a Bialika, kt\u00f3ra czerpie z dziedzictwa kulturowego judaizmu, wiele do niego wnosz\u0105c, rozwijaj\u0105c je i odnawiaj\u0105c. Przedstawiciele obu skrajno\u015bci \u2013 wapniaki i hellenizatorzy \u2013 nie s\u0105 szczeg\u00f3lnie zainteresowani j\u0119zykiem hebrajskim. Pierwsi wol\u0105 porozumiewa\u0107 si\u0119 w jidysz, drudzy po angielsku.<\/span><\/p>\n

Religijni syjoni\u015bci maj\u0105 wyb\u00f3r mi\u0119dzy dialogiem ze szko\u0142\u0105 Bialika a powolnym zapadaniem si\u0119 w skupion\u0105 na rytua\u0142ach spo\u0142eczno\u015b\u0107 charedi. Religijny syjonizm, je\u015bli tylko wyleczy si\u0119 z obsesji poszerzania granic kraju, b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 nie tylko stworzy\u0107 koalicj\u0119 ze szko\u0142\u0105 Bialika, ale r\u00f3wnie\u017c sta\u0107 si\u0119 katalizatorem umacniania pierwotnych zasad \u017cydowskiej kultury. Je\u015bli jednak przebudzenie si\u0119 ze snu o \u201eWielkim Izraelu\u201d popchnie religijny syjonizm w kierunku judaizmu getta, szko\u0142a Bialika mo\u017ce zosta\u0107 zmieciona w stron\u0119 hellenizator\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cesz na mnie liczy\u0107, je\u015bli krytykujesz hellenizator\u00f3w. Ale je\u015bli uwa\u017casz, \u017ce wszyscy powinni\u015bmy \u017cy\u0107 w zgodzie z Szulchan aruch<\/em>, na mnie nie patrz. Szulchan aruch<\/em> bez w\u0105tpienia zajmuje wa\u017cne miejsce w \u017cydowskiej kulturze, ale nie najwa\u017cniejsze. \u017bycie toczy\u0142o si\u0119 jako\u015b przed jego powstaniem i toczy\u0107 si\u0119 b\u0119dzie d\u0142ugo po nim. Poza tym kultura \u017cydowska to nie tylko jeden prawny kodeks. Demokracja i tolerancja s\u0105 jedynie wyrazem czego\u015b znacznie g\u0142\u0119bszego \u2013 humanizmu, kt\u00f3rego podstaw\u0105 jest za\u0142o\u017cenie, \u017ce cz\u0142owiek jest zawsze celem, nigdy \u015brodkiem. Ta zasada nie jest \u201eobcym wp\u0142ywem\u201d ani \u201ezapo\u017cyczeniem\u201d, ale wy\u0142ania si\u0119 bezpo\u015brednio z radioaktywnego j\u0105dra \u017cydowskiego ducha.<\/span><\/p>\n

    Bialik, Kacenelson ani Gordon nie twierdzili, \u017ce powinni\u015bmy \u201ezr\u00f3wna\u0107 z ziemi\u0105 stary \u015bwiat\u201d. Nawet Brenner nigdy nie powiedzia\u0142 religijnym \u017bydom, \u017ce maj\u0105 \u201ezachowa\u0107 dla siebie swoje \u015bwi\u0119te ksi\u0119gi i inne starocie\u201d. Zamiast tego przekonywali, \u017ce oni te\u017c s\u0105 spadkobiercami \u017cydowskiej kultury \u2013 nie jedynymi, ale prawowitymi. Jako pe\u0142noprawni spadkobiercy mo\u017cemy chcie\u0107 podkre\u015bli\u0107 pewne elementy naszego dziedzictwa i zbagatelizowa\u0107 inne. Mo\u017cemy d\u0105\u017cy\u0107 do budowania \u201edialektycznej\u201d relacji mi\u0119dzy \u017bydami a ich kultur\u0105. Takiej, w kt\u00f3rej po\u017c\u0105dane s\u0105 r\u00f3wnie\u017c elementy przesz\u0142o\u015bci. To, co kwit\u0142o wczoraj, zap\u0142odni to, co b\u0119dzie kwitn\u0105\u0107 jutro. A to, co zakwitnie jutro, mo\u017ce przypomina\u0107 to, co kwit\u0142o przedwczoraj. Kultura zatacza ko\u0142o. Przez tysi\u0105ce lat judaizm wzbogacany by\u0142 przez inne kultury, na kt\u00f3rych pozostawi\u0142 r\u00f3wnie\u017c sw\u00f3j \u015blad. To wszystko zawarte jest w biblijnym wersecie: \u201eOdn\u00f3w dni nasze jak za dawna\u201d \u2013 nie mo\u017cna niczego odnowi\u0107, nie wiedz\u0105c, jakie by\u0142o \u201ewcze\u015bniej\u201d, a \u201edawniej\u201d nie ma przysz\u0142o\u015bci bez mocy odnowy.<\/span><\/p>\n

\n

[1]<\/a> Dina de-malchuta dina<\/em> \u2013 rabiniczny status uznaj\u0105cy prawo pa\u0144stwa za wi\u0105\u017c\u0105ce, a w niekt\u00f3rych przypadkach stawiane ponad \u017cydowskim prawem religijnym [przyp. t\u0142um].<\/p>\n

[2]<\/a> Wed\u0142ug anegdoty z Talmudu Babilo\u0144skiego (traktat Sanhedryn<\/em>) je\u015bli na w\u0105skiej drodze spotykaj\u0105 si\u0119 dwa wozy, pierwsze\u0144stwo przejazdu ma ten, kt\u00f3ry jest za\u0142adowany [przyp. t\u0142um].<\/p>\n

[3]<\/a> Dzie\u0144 Pami\u0119ci \u2013 izraelskie \u015bwi\u0119to narodowe, podczas kt\u00f3rego upami\u0119tnia si\u0119 \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych za kraj [przyp. t\u0142um].<\/p>\n

[4]<\/a> Obecnie ponad pi\u0119\u0107 milion\u00f3w. \u0179r\u00f3d\u0142o: cia.gov [przyp. t\u0142um].<\/p>\n

[5]<\/a> Kahanizm \u2013 ideologia oparta na skrajnie prawicowych pogl\u0105dach Meira Kahanego, izraelsko-ameryka\u0144skiego ultraortodoksyjnego rabina, publicysty i polityka, przyw\u00f3dcy paramilitarnej organizacji Jewish Defence League i za\u0142o\u017cyciela skrajnie nacjonalistycznej partii Kach.<\/p>\n

\n

Powy\u017cszy tekst publikujemy po raz pierwszy w j\u0119zyku polskim dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci profesora Yaakova Malkina, wsp\u00f3\u0142autora i redaktora ksi\u0105\u017cki <\/i>Secular Jewish Culture, wydanej w 2017 roku przez <\/i>Library of Secular Judaism<\/i>. Yaakov Malkin by\u0142 profesorem Wydzia\u0142u Sztuki na Uniwersytecie Telawiwskim, pisarzem, krytykiem literackim i edukatorem. Zmar\u0142 w lipcu tego roku. <\/i>Secular Jewish Culture jest zbiorem esej\u00f3w o szeroko zakrojonej tematyce, pocz\u0105wszy od historycznych i ideowych podstaw \u015bwieckiej kultury \u017cydowskiej, przez kwestie \u017cydowskiej to\u017csamo\u015bci, sztuki i etyki, po pytania o miejsce Boga w \u017cyciu niereligijnych \u017byd\u00f3w. W\u015br\u00f3d tekst\u00f3w zawartych w ksi\u0105\u017cce znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce<\/i> Za\u0142adowany w\u00f3z czy pusty?<\/p>\n

\n

T\u0142umaczenie z j\u0119zyka angielskiego: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

\n

PRZEKA\u017b DAROWIZN\u0118<\/h4>\n

<\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ok\u0142adka \u201eChiduszu” 9\/2019 \/ autorka: Edyta Marciniak Za\u0142adowany w\u00f3z czy pusty? Amos Oz o kulturze \u017cydowskiej AMOS OZ KULTURA \u017bYDOWSKA W SWOICH NAJLEPSZYCH MOMENTACH JEST KULTUR\u0104 KOMPROMISU, NEGOCJACJI I G\u0141\u0118BOKIEJ ANALIZY WSZYSTKICH ASPEKT\u00d3W PROBLEMU, ZACI\u0118TEJ PERSWAZJI I SPOR\u00d3W PRZEZ WZGL\u0104D NA NIEBIOSA, ALE R\u00d3WNIE\u017b G\u0141\u0118BOKICH NAMI\u0118TNO\u015aCI, KT\u00d3RE TYLKO UDAJ\u0104 TAKIE SPORY. TE DUCHOWE PODSTAWY S\u0104 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90451"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=90451"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90451\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":90573,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90451\/revisions\/90573"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=90451"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=90451"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=90451"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}