![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2020\/11\/17\/629ad6880de57748614376f3fe16c0d6\/jpg\/jhi\/header\/natco_pisarze_1.webp\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/zih-1.png\")
<\/a>Pogrom wielkanocny 1940 roku<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\ndr hab. Katarzyna Person<\/strong><\/span><\/p>\n <\/a><\/p>\n W marcu 1940 r. delegacja przedstawicieli \u017bydowskiej Samopomocy Spo\u0142ecznej wezwana zosta\u0142a do w\u0142adz niemieckich w Krakowie [2]<\/a>. Spotkanie dotyczy\u0107 mia\u0142o szerokiego zakresu spraw zwi\u0105zanych z sytuacj\u0105 materialn\u0105 ludno\u015bci \u017cydowskiej, lecz jednym z g\u0142\u00f3wnych temat\u00f3w poruszanym przez delegacj\u0119 by\u0142y wydarzenia maj\u0105ce miejsce w tym czasie w Warszawie. Jak relacjonowa\u0142 w swoim dzienniku w zapisie z 27 III 1940 r. przewodnicz\u0105cy delegacji, prezes warszawskiego Judenratu, Adam Czerniak\u00f3w: opowiedzia\u0142em o pogromach w Warszawie, kt\u00f3rych nie by\u0142o od 1880 r.<\/em> [3]<\/a>. Pomimo wagi, jak\u0105 przypisywali pogromowi jego \u015bwiadkowie, wydarzenia, do kt\u00f3rych dosz\u0142o na ulicach Warszawy w czasie \u015bwi\u0105t wielkanocnych 1940 r. pozosta\u0142y do niedawna nieomal zapomniane: nieobecne zar\u00f3wno we wspomnieniach, jak i w literaturze naukowej. By\u0142o to spowodowane przede wszystkim ich umiejscowieniem czasowym. Pomimo dramatyzmu jego wydarze\u0144, do\u015bwiadczenie pogromu wielkanocnego zosta\u0142o w ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy wyparte ze \u015bwiadomo\u015bci warszawskich \u017byd\u00f3w i obserwator\u00f3w ich losu, przez do\u015bwiadczenie gettoizacji, a potem Zag\u0142ady. Pami\u0119\u0107 o wydarzeniach pogromu wielkanocnego przywr\u00f3ci\u0142 dopiero 60 lat p\u00f3\u017aniej Tomasz Szarota, kt\u00f3ry zrekonstruowa\u0142 jego przebieg we wnikliwym artykule umieszczonym w zbiorze po\u015bwi\u0119conym pogromom w okupowanej Europie [4]<\/a>.<\/span><\/p>\n W \u017cydowskich relacjach z pierwszego roku okupacji niemieckiej w Warszawie pojawia si\u0119 czasem okre\u015blenie tego okresu jako \u201enieustaj\u0105cego pogromu.\u201d W grudniu 1940 r., miesi\u0105c po zamkni\u0119ciu getta warszawskiego, jeden ze wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego (Archiwum Ringelbluma) zapisa\u0142: W \u017cydowskiej martyrologii nie by\u0142o jeszcze takiego wypadku \u017ceby pogrom trwa\u0142 tak d\u0142ugo. Zwykle pogrom trwa dzie\u0144, kilka dni, miesi\u0105c. Teraz trwa on bez ko\u0144ca<\/em>\u201d [5].<\/a> Ju\u017c od pa\u017adziernika 1939 r. \u017byd\u00f3w kt\u00f3rzy znale\u017ali si\u0119 w okupowanej Warszawie dotkn\u0119\u0142y pierwsze zarz\u0105dzenia niemieckie sygnalizuj\u0105ce dalszy kurs polityki anty\u017cydowskiej. Obejmowa\u0142y one wszystkie grupy spo\u0142eczne i prowadzi\u0142y do szybko post\u0119puj\u0105cej pauperyzacji spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, z r\u00f3wnoczesnym oddzieleniem jej od spo\u0142eczno\u015bci polskiej. Obok przemocy sankcjonowanej prawnie, w \u017byd\u00f3w uderza\u0142y te\u017c indywidualne akty przemocy ze strony Niemc\u00f3w: publiczne bicie, szykany, rabunek mienia.<\/span><\/p>\n Nasilaj\u0105ca si\u0119 propaganda antysemicka i przyzwolenie na przemoc w stosunku do \u017byd\u00f3w znalaz\u0142y odd\u017awi\u0119k r\u00f3wnie\u017c w post\u0119powaniu cz\u0119\u015bci Warszawiak\u00f3w. W wielu wspomnieniach \u017cydowskich z pierwszych miesi\u0119cy okupacji pojawia si\u0119 motyw pog\u0142\u0119biaj\u0105cej si\u0119 przepa\u015bci w kontaktach z Polakami, oskar\u017canych nie tylko o oboj\u0119tno\u015b\u0107 na terror skierowany przeciwko \u017bydom, ale r\u00f3wnie\u017c o wsp\u00f3\u0142udzia\u0142 w prze\u015bladowaniach.<\/span><\/p>\n Pogrom wielkanocny uzna\u0107 trzeba wi\u0119c za kulminacj\u0119 przemocy antysemickiej, kt\u00f3ra narasta na ulicach Warszawy od wybuchu wojny, nasilaj\u0105c si\u0119 w okresie wczesnej wiosny 1940 r. Pogrom by\u0142 niemal na pewno silnie inspirowany przez Niemc\u00f3w, jak przypuszcza jego badacz Tomasz Szarota, wywo\u0142any celowo dla uzasadnienia zbudowania w Warszawie getta, kt\u00f3rego mury zacz\u0119to wznosi\u0107 kilkana\u015bcie dni po ustaniu pogromu [6]<\/a>.<\/span><\/p>\n Pogrom rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w Wielki Pi\u0105tek, 22 Marca 1940 r., masowymi napadami na sklepy \u017cydowskie po\u0142\u0105czonymi z pobiciami przypadkowych \u017cydowskich przechodni\u00f3w [7]<\/a>. Do dalszych atak\u00f3w dochodzi\u0142o przez ca\u0142e \u015bwi\u0119ta wielkanocne i w tygodniu po\u015bwi\u0105tecznym, przede wszystkim w \u017cydowskiej cz\u0119\u015bci miasta. Miejscami najcz\u0119\u015bciej pojawiaj\u0105cymi si\u0119 w opisach przemocy s\u0105 okolice Placu \u017belaznej Bramy i Placu Bankowego, ale, wspominane s\u0105 te\u017c zaj\u015bcia w innych cz\u0119\u015bciach miasta \u2014 m.in. przy ulicy \u017burawiej [8]<\/a>. W czasie pogromu napadano na nosz\u0105cych opask\u0119 z gwiazd\u0105 Dawida przechodni\u00f3w, sklepy \u017cydowskie, prywatne mieszkania i \u017cydowskie instytucje, w tym na siedzib\u0119 Rady \u017bydowskiej. Ofiarami padali przedstawiciele wszystkich grup spo\u0142ecznych: od sklepikarzy po czo\u0142owych dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych i politycznych [9]<\/a>. Liczebno\u015b\u0107 grup pogromszczyk\u00f3w oceniana by\u0142a na dochodz\u0105c\u0105 do kilkuset os\u00f3b, przy czym podkre\u015blano, ich dosy\u0107 jednolity przekr\u00f3j spo\u0142eczny. Mieli to by\u0107 ludzie marginesu spo\u0142ecznego, do kt\u00f3rych do\u0142\u0105czyli uczniowie, najcz\u0119\u015bciej wymieniano w\u015br\u00f3d nich s\u0142uchaczy Szko\u0142y Rzemie\u015blniczej im. Micha\u0142a Konarskiego przy Lesznie 72 [10]<\/a>.<\/span><\/p>\n W znajduj\u0105cej si\u0119 w Archiwum Ringelbluma relacji \u201eRelacje o traktowaniu \u017byd\u00f3w przez ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 w Warszawie (wrzesie\u0144 1939\u2013pa\u017adziernik 1940),\u201d [11]<\/a> odnajdujemy fragment zatytu\u0142owany: \u201eMarzec 1940\u201d dotycz\u0105cy trzeciego dnia wypadk\u00f3w wielkanocnych. Autorka relacji widzi zdarzenia pogromu z tramwaju nr 21 jad\u0105cego z Woli na pl. Teatralny. Trasa tramwaju pozwala jej na obserwacj\u0119 jednego z atak\u00f3w, do kt\u00f3rego dochodzi w okolicy hali Wielopola: T\u0142umy ludzi \u2014 z dala czarna, zwarta masa. Pop\u0142och \u2014 \u017cydowscy kupcy w po\u015bpiechu pakuj\u0105 sw\u00f3j towar w r\u0119czne walizki lub kosze, wydosta\u0107 si\u0119 stamt\u0105d jednak trudno. Ca\u0142y plac okr\u0105\u017cony mas\u0105 najrozmaitszych wyrostk\u00f3w, uzbrojonych w sztylety, no\u017ce i pa\u0142ki. Towar wyci\u0105gaj\u0105, niszcz\u0105. Niekt\u00f3rzy ob\u0142adowani oddalaj\u0105 si\u0119. Ka\u017cdego napotkanego \u017byda bezlito\u015bnie bij\u0105, gdzie si\u0119 da<\/em>. [12]<\/a> Jedn\u0105 z ofiar jest starszy cz\u0142owiek. Jak pisze autorka relacji: Tu\u017c przy przystanku tramwajowym starszy \u017byd \u2014 z zapakowanym w papier bochenkiem chleba \u2014 chce wsi\u0105\u015b\u0107 w tramwaj \u2014 z ty\u0142u kto\u015b go wyci\u0105gn\u0105\u0142 \u2014 pa\u0142k\u0105 wr\u0119cz dziko bije go po g\u0142owie. Ten garbi si\u0119, kurczy \u2014 usi\u0142uje si\u0119 obroni\u0107. Zostaje okr\u0105\u017cony zgraj\u0105 pomagaj\u0105cych bi\u0107 \u2014 chleb wypada z r\u0119ki \u2014 zanim tramwaj rusza \u2014 twarz \u017byda zmasakrowana, z ran na g\u0142owie leje si\u0119 krew<\/em> [13].<\/a> Pasa\u017cerowie tramwaju pozostaj\u0105 bezsilni. Nie mog\u0105 w \u017caden spos\u00f3b interweniowa\u0107. Relacj\u0119 ko\u0144czy plastyczny opis krajobrazu po pogromie:<\/span><\/p>\n Jezdnie i chodniki usiane odpadkami szk\u0142a, desek i urz\u0105dze\u0144 sklepowych. Najrozmaitsze towary w nie\u0142adzie porozrzucane. Przed niekt\u00f3rymi sklepami chodnik mieni si\u0119 w barwy \u2014 to wysypane s\u0105 farby malarskie z beczek. Ch\u0142opcy balansuj\u0105 w damskich kapeluszach, zabranych z magazyn\u00f3w. Na zamkni\u0119tych drzwiach niekt\u00f3rych sklep\u00f3w widniej\u0105 du\u017ce napisy: \u201eSklep aryjski\u201d albo \u201eSklep chrze\u015bcija\u0144ski\u201d \u2014 to ma s\u0142u\u017cy\u0107 jako talizman przed rozgromieniem.<\/em> Na og\u00f3\u0142 sklepy stoj\u0105 otworem, wn\u0119trze opustosza\u0142e<\/em> [14].<\/a><\/span><\/p>\n Oko\u0142o trzeciego dnia przeciwko uczestnikom pogrom\u00f3w wyst\u0105pi\u0142y oddzia\u0142y samoobrony \u017cydowskiej z\u0142o\u017cone przede wszystkim z robotnik\u00f3w i cz\u0142onk\u00f3w Bundu, cho\u0107 prawdopodobnie wspomaganego r\u00f3wnie\u017c przez grupy polskich socjalist\u00f3w. Pomi\u0119dzy pogromszczykami a samoobron\u0105 \u017cydowsk\u0105 dosz\u0142o do star\u0107. Nie spos\u00f3b jednak ustali\u0107 dok\u0142adnej liczby ofiar i rannych.<\/span><\/p>\n Inaczej ni\u017c mia\u0142o to miejsce podczas pogrom\u00f3w w okresie mi\u0119dzywojennym, gdzie polska policja pa\u0144stwowa zazwyczaj reagowa\u0142a na przemoc antysemick\u0105, pogrom wielkanocny mia\u0142 miejsce, przynajmniej pocz\u0105tkowo, przy braku reakcji policji polskiej. Pojawia\u0142y nawet g\u0142osy o wsp\u00f3\u0142udziale policjant\u00f3w granatowych w rabunku i ich przychylno\u015bci dla pogromszczyk\u00f3w. Pogromowi przeciwstawi\u0142 si\u0119 za to ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i polskie podziemie, cho\u0107 nie mia\u0142o to prze\u0142o\u017cenia na masow\u0105 pomoc polskich \u015bwiadk\u00f3w pogromu dla atakowanych [15]<\/a>.<\/span><\/p>\n W swojej analizie jako kluczow\u0105 grup\u0119 w przeprowadzeniu pogromu wielkanocnego Tomasz Szarota jednoznacznie wskazuje na Narodow\u0105 Organizacj\u0119 Radykaln\u0105, kierowan\u0105 przez Andrzeja \u015awietlickiego \u2014 przedwojennego aktywist\u0119 ONR \u201eFalanga\u201d. To dzia\u0142acze NOR, razem z radykalnie prawicowa organizacj\u0105 \u201eAtak\u201d wci\u0105gn\u0119li do pogromu m\u0142odzie\u017c. Kwestia inspiracji i koordynacji pogromu ze strony niemieckiej pozostaje na bazie dost\u0119pnej dzisiaj dokumentacji \u017ar\u00f3d\u0142owej nierozstrzygni\u0119ta. O inspiracji niemieckiej \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce na pewno zauwa\u017cony przez wielu fakt filmowania przez Niemc\u00f3w wydarze\u0144 i by\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c przywo\u017cenia pogromszczyk\u00f3w na miejsce zdarze\u0144 ci\u0119\u017car\u00f3wkami. Za jeden z dowod\u00f3w na to, \u017ce rozwoju pogromu byli \u015bwiadomi Niemcy, uzna\u0107 mo\u017cna te\u017c bierno\u015b\u0107 policji granatowej. Na korzy\u015b\u0107 teorii przemawia, fakt, \u017ce pogrom, inaczej ni\u017c ma to miejsce w pogromach, kt\u00f3re rozwijaj\u0105 si\u0119 \u201enaturalnie\u201d, zako\u0144czy\u0142 si\u0119 po o\u015bmiu dniach, 30 marca 1940 r., niemal jakoby uci\u0119ty przez odg\u00f3rne zarz\u0105dzenie [16]<\/a>. W tym momencie mia\u0142a miejsce interwencja policji polskiej, po\u0142\u0105czona prawdopodobnie z aresztowaniami pogromszczyk\u00f3w [17]<\/a>.<\/span><\/p>\n Czy na tle pog\u0142\u0119biaj\u0105cego si\u0119 terroru niemieckiego maj\u0105cego miejsce w Warszawie przed zamkni\u0119ciem getta, fala przemocy antysemickiej, kt\u00f3ra wybuch\u0142a 22 marca 1940 r. by\u0142a na tyle wyj\u0105tkowa ze wzgl\u0119du na nieprzewidywalno\u015b\u0107, nag\u0142o\u015b\u0107, i du\u017cy stopie\u0144 agresji, \u017ce zrozumia\u0142e jest wyodr\u0119bnienie jej w literaturze osobistej w\u0142a\u015bnie jako pogromu [18]<\/a>? Brak ostatecznych ustale\u0144 na temat inicjator\u00f3w i przebiegu zaj\u015b\u0107, a tak\u017ce zasi\u0119gu i nat\u0119\u017cenia przemocy, w tym liczby ofiar po obu stronach, nie pozwala nam na rozpatrywanie zaj\u015b\u0107 wielkanocnych w kategoriach kwalifikacyjnych proponowanych przez wsp\u00f3\u0142czesnych badaczy zajmuj\u0105cych si\u0119 przemoc\u0105 anty\u017cydowsk\u0105 [19]<\/a>. Pomimo centralnego miejsca Warszawy w historiografii stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich w latach okupacji, ich pierwszy okres, je\u017celi tak zakwalifikujemy pierwszy rok okupacji, pozostaje bardzo ma\u0142o zbadany. Dop\u00f3ki takich bada\u0144 nie ma, na pytanie, jak zakwalifikowa\u0107 mo\u017cna te wydarzenia (jako zamieszki, ekscesy, pogrom), odpowiedzie\u0107 mo\u017cna tylko odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do postrzegania ich przez ich wsp\u00f3\u0142czesnych. Okre\u015blenie \u201epogrom\u201d jest wi\u0119c tu na pewno uzasadnione.<\/span><\/p>\n Przypisy:<\/u><\/strong><\/span><\/p>\n [1]<\/a> A. Czerniak\u00f3w, Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego<\/em>, red. M. Fuks, Warszawa 1983, s. 97.<\/p>\n [2]<\/a> Delegacja przebywa\u0142a w Krakowie w dniach 27\u20139 marca. W jej sk\u0142ad weszli: przewodnicz\u0105cy warszawskiej Rady \u017bydowskiej Adam Czerniak\u00f3w, dzia\u0142acz (od maja 1940 przewodnicz\u0105cy) \u017bydowskiej Samopomocy Spo\u0142ecznej Micha\u0142 Weichert oraz cz\u0142onkowie Rady \u017bydowskiej: J\u00f3zef Jaszu\u0144ski, Abraham Sztolcman i Izrael Milejkowski.<\/p>\n [3]<\/a> Czerniak\u00f3w, Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego<\/em>, s. 98.<\/p>\n [4]<\/a> T. Szarota, U progu Zag\u0142ady. Zaj\u015bcia anty\u017cydowskie i pogromy w okupowanej Europie: Warszawa, Pary\u017c, Amsterdam, Antwerpia, Kowno<\/em>, Warszawa 2000, s. 19\u201382. Zob. te\u017c. M. Urynowicz, Stosunki Polsko-\u017cydowskie w Warszawie w okresie okupacji hitlerowskiej<\/em> [w:] Polacy i \u017bydzi pod okupacja niemieck\u0105. Studia i Materia\u0142y<\/em>, red. A. \u017bbikowski, Warszawa 2006, s. 537\u2013689; A. \u017bbikowski, Antysemityzm, szmalcownictwo, wsp\u00f3\u0142praca z Niemcami a stosunki polsko-\u017cydowskie pod okupacj\u0105 niemieck\u0105<\/em>, tam\u017ce, s. 420\u2013506; J. Leociak, Tekst wobec zag\u0142ady. (O relacjach z getta warszawskiego)<\/em>, Warszawa 1997.<\/p>\n [5]<\/a> Archiwum \u017bydowskiego Instytutu Historycznego [A\u017bIH], Archiwum Ringelbluma [ARG] I 580 (Ring. I\/990\/1), NN., Opracowanie pt. \u201eWarszawskie refleksje\u201d (12.1940 r.), k. 1. t\u0142um. Sara Arm.<\/p>\n [6]<\/a> Szarota, U progu Zag\u0142ady. Zaj\u015bcia anty\u017cydowskie i pogromy w okupowanej Europie,<\/em> s. 66\u201368.<\/p>\n [7]<\/a> Dok\u0142adna data rozpocz\u0119cia zaj\u015b\u0107 nie jest jasna, w \u017ar\u00f3d\u0142ach pojawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Wielka Sobota i Wielka Niedziela. Na temat innych dat zob. Szarota, U progu Zag\u0142ady. Zaj\u015bcia anty\u017cydowskie i pogromy w okupowanej Europie,<\/em> s. 25\u201326.<\/p>\n [8]<\/a> Czerniak\u00f3w, Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego<\/em>, s. 98.<\/p>\n [9]<\/a> Adam Czerniak\u00f3w podaje, \u017ce po\u015br\u00f3d ofiar byli cz\u0142onkowie Rady \u017bydowskiej: Zob. Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego<\/em>, s. 99. Tam te\u017c informacja o obl\u0119\u017ceniu przez pogromszczyk\u00f3w budynku Gminy \u017bydowskiej.<\/p>\n [10]<\/a> Na ten temat zob. Szarota, U progu Zag\u0142ady. Zaj\u015bcia anty\u017cydowskie i pogromy w okupowanej Europie, <\/em>s. 62\u201363.<\/p>\n [11]<\/a> A\u017bIH ARG I 460 (I\/176) H. S. L., \u201eRelacje o traktowaniu \u017byd\u00f3w przez ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 w Warszawie.\u201d Druk: Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Warszawy, t. 5: Getto warszawskie. \u017bycie codzienne<\/em>, s. 419\u2013426.<\/p>\n [12]<\/a> H. S. L., \u201eRelacje o traktowaniu \u017byd\u00f3w przez ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 w Warszawie,\u201d k. 4.<\/p>\n [13]<\/a> Tam\u017ce, k. 5.<\/p>\n [14]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n [15]<\/a> Szarota, U progu Zag\u0142ady. Zaj\u015bcia anty\u017cydowskie i pogromy w okupowanej Europie, <\/em>s. 76\u201380; Urynowicz, Stosunki Polsko-\u017cydowskie w Warszawie w okresie okupacji hitlerowskiej, <\/em>s. 554.<\/p>\n [16]<\/a> W wielu relacjach z pogromu pojawia si\u0119 informacja o \u201etelefonie z Krakowa\u201d, w wyniku kt\u00f3rego przyst\u0105pi\u0107 miano do t\u0142umienia zamieszek. R\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 one jednak w tym komu przypisuj\u0105 interwencj\u0119. Ringelblum przypisuje j\u0105 Adamowi Ronikerowi z Rady G\u0142\u00f3wnej Opieku\u0144czej (E. Ringelblum, Kronika getta warszawskiego wrzesie\u0144 1939-stycze\u0144 1943<\/em>, red. A. Eisenbach, prze\u0142. A. Rutkowski, Warszawa 1983, s. 119). Micha\u0142 Weichert pisze z kolei w swoich powojennych wspomnieniach, \u017ce to on zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 z pro\u015bb\u0105 w tej sprawie do w\u0142adz niemieckich w Krakowie, kt\u00f3re w konsekwencji wyda\u0142y zarz\u0105dzenie o zako\u0144czeniu pogromu. Informacja ta nie jest potwierdzona w innych \u017ar\u00f3d\u0142ach. Zob. A\u017bIH 302\/25 (Pami\u0119tnik Micha\u0142a Weicherta), k. 50; Szarota, U progu Zag\u0142ady. Zaj\u015bcia anty\u017cydowskie i pogromy w okupowanej Europie, <\/em>s.70.<\/p>\n [17]<\/a> Zob. Grabowski, Ja tego \u017byda znam!<\/em>, s. 44.<\/p>\n
\nPogrom wielkanocny by\u0142 kulminacj\u0105 przemocy antysemickiej, kt\u00f3ra narasta na ulicach Warszawy od wybuchu wojny, nasilaj\u0105c si\u0119 w okresie wczesnej wiosny 1940 r. Pogrom by\u0142 niemal na pewno silnie inspirowany przez Niemc\u00f3w, jak przypuszcza jego badacz Tomasz Szarota, wywo\u0142any celowo dla uzasadnienia zbudowania w Warszawie getta, kt\u00f3rego mury zacz\u0119to wznosi\u0107 kilkana\u015bcie dni po ustaniu pogromu.<\/h4>\n
![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2020\/10\/26\/17a6d18fa7a42fdde5824395e840652d\/jpg\/jhi\/normal_big\/full_hd_Ulica_getto_ludzie_przewodnik.webp\")
\u017bydzi w getcie warszawskim<\/em><\/span><\/p>\nPo obiedzie na ulicach \u017cydowskich bicie \u017byd\u00f3w z wybijaniem szyb. Rodzaj pogromu.<\/em><\/strong><\/h5>\n
Adam Czerniak\u00f3w, Dziennik<\/em>, 24 III 1940 r. [1]<\/a><\/span><\/h4>\n
\n