{"id":90844,"date":"2021-11-21T17:09:46","date_gmt":"2021-11-21T15:09:46","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=90844"},"modified":"2021-11-20T09:16:22","modified_gmt":"2021-11-20T07:16:22","slug":"19-09-71","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=90844","title":{"rendered":"PAN stworzyli komuni\u015bci, ale naukowcy przyczynili si\u0119 do upadku komunizmu"},"content":{"rendered":"

Aleksander Gieysztor w 1960 r. By\u0142 prezesem PAN w latach 1980-1983 i 1990-1992 (Fot. Lucjan Fogiel\/East News)hr<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>PAN stworzyli komuni\u015bci, ale naukowcy przyczynili si\u0119 do upadku komunizmu<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Andrzej Brzeziecki<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Tworz\u0105c Polsk\u0105 Akademi\u0119 Nauk, komuni\u015bci post\u0105pili jak faustowski Mefistofeles: maj\u0105c z\u0142e intencje, uczynili dobro. Najwa\u017cniejsza instytucja polskiej nauki sko\u0144czy\u0142a 70 lat.<\/strong><\/span><\/h4>\n

\u201ePonie\u015bli\u015bmy pora\u017ck\u0119” \u2013 pisa\u0142 wiosn\u0105 1969 r. Andrzej Werblan, kierownik wydzia\u0142u o\u015bwiaty i nauki w KC PZPR, o wyborach nowych cz\u0142onk\u00f3w PAN. S\u0142owa te, cho\u0107 odnosz\u0105 si\u0119 do konkretnej sytuacji w wydzia\u0142ach nauk spo\u0142ecznych i rolniczych, dobrze opisuj\u0105 ca\u0142e relacje PAN z w\u0142adz\u0105. W 1985 r. III Departament MSW twierdzi\u0142 bowiem, \u017ce w PAN dzia\u0142a grupa naukowc\u00f3w, kt\u00f3rzy \u201einspiruj\u0105 w \u015brodowisku wsp\u00f3lnie z zachodnimi o\u015brodkami dzia\u0142alno\u015b\u0107 antysocjalistyczn\u0105”.<\/span><\/p>\n

Komuni\u015bci mieli poczucie przegranej \u2013 co\u015b posz\u0142o nie tak. To prawda, \u017ce PAN zosta\u0142a powo\u0142ana ich decyzj\u0105, i to w okropnych stalinowskich czasach, ale nie da si\u0119 sprowadzi\u0107 jej dziej\u00f3w tylko do tego. A\u017c do 1972 r. \u017caden z jej prezes\u00f3w nie nale\u017ca\u0142 do PZPR, a i p\u00f3\u017aniej zdarzali si\u0119 bezpartyjni.<\/span><\/p>\n

W sk\u0142ad komisji organizacyjnej PAN wchodzi\u0142 od lipca 1951 r. chocia\u017cby prof. Tadeusz Manteuffel, wybitny historyk, zaanga\u017cowany w czasie okupacji w konspiracj\u0119 i \u017caden stalinista. Tak\u017ce Manteuffel tworzy\u0142 Instytut Historii PAN. Takich ludzi, wcze\u015bniej zwi\u0105zanych z Armi\u0105 Krajow\u0105, by\u0142o wi\u0119cej.<\/span><\/p>\n

\u2013 Po wojnie wielkim wyzwaniem by\u0142o ratowanie polskiej kultury i nauki. Ludzie tacy jak Manteuffel post\u0119powali zgodnie z zaleceniami podziemnych stronnictw. Odtworzenie uniwersytet\u00f3w, szk\u00f3\u0142, szpitali by\u0142o konieczne dla Polak\u00f3w \u2013 m\u00f3wi historyk prof. Andrzej Friszke, od lat zwi\u0105zany z Instytutem Studi\u00f3w Politycznych PAN.<\/span><\/p>\n

Jednym z uczni\u00f3w Manteuffla by\u0142 prof. Aleksander Gieysztor, mediewista, \u017co\u0142nierz AK i WiN, a po latach prezes PAN \u2013 to w\u0142a\u015bnie jemu Manteuffel u\u0142atwi\u0142 wyj\u015bcie z podziemia, przekonuj\u0105c, \u017ce do\u015b\u0107 ju\u017c konspirowania i trzeba zaj\u0105\u0107 si\u0119 nauk\u0105.<\/span><\/p>\n

Schron w IBL-u<\/strong><\/h5>\n

Konstruowana przez komunistyczne w\u0142adze Akademia nie do ko\u0144ca spe\u0142nia\u0142a nadzieje ludzi nauki, ale jej ustr\u00f3j, co musia\u0142o by\u0107 dla urz\u0119dnik\u00f3w zaskoczeniem, gwarantowa\u0142 spor\u0105 autonomi\u0119 \u2013 je\u015bli traktowa\u0107 go powa\u017cnie. W\u0142adze mia\u0142y wp\u0142yw na sprawy administracyjne i cz\u0119\u015bciowo kadrowe, ale korporacje uczonych i nauka by\u0142y cz\u0119sto poza ich zasi\u0119giem.<\/span><\/p>\n

\u2013 W PAN podj\u0119\u0142o prac\u0119 wielu naukowc\u00f3w, kt\u00f3rym nie pozwolono by na kontakt z m\u0142odzie\u017c\u0105 na uczelniach. Tu znale\u017ali schronienie i szans\u0119 na prac\u0119 \u2013 m\u00f3wi prof. Friszke. I dodaje: \u2013 Dobrym przyk\u0142adem jest Instytut Bada\u0144 Literackich. Tworzy\u0142 go Stefan \u017b\u00f3\u0142kiewski, w\u00f3wczas komunista, kt\u00f3ry potem przeszed\u0142 ewolucj\u0119. IBL w 1959 r. da\u0142 schronienie Janowi J\u00f3zefowi Lipskiemu<\/a><\/strong><\/span>, zwolnionemu z pracy w Pa\u0144stwowym Instytucie Wydawniczym. To tak\u017ce w IBL-u od 1953 r. przez wiele lat pracowa\u0142a Jadwiga Kaczy\u0144ska.<\/span><\/p>\n

\"JanJan J\u00f3zef Lipski w Sejmie, 1989 r.<\/span> Fot. Piotr W\u00f3jcik \/ Agencja Gazeta<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

PAN dawa\u0142a te\u017c szans\u0119 na realizacj\u0119 wieloletnich projekt\u00f3w \u2013 dzi\u015b luksus, o jakim marzy ka\u017cdy naukowiec.<\/span><\/p>\n

Prof. Andrzej Legocki, wybitny biochemik, a w latach 2003-06 prezes PAN, zwraca uwag\u0119, \u017ce chroni\u0142a nie tylko ludzi, ale tak\u017ce instytucje i cenne zbiory: \u2013 Owszem, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce PAN powsta\u0142a kosztem Polskiej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci czy Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, ale te\u017c zabezpieczy\u0142a ich dziedzictwo w tych okropnych czasach.<\/span><\/p>\n

Prof. Legocki podaje przyk\u0142ad zbior\u00f3w zamku k\u00f3rnickiego pod Poznaniem. Tam w XIX w. zgromadzono wspania\u0142\u0105 bibliotek\u0119, dzie\u0142a sztuki i pami\u0105tki narodowe. Jednak na mocy narzuconej przez Stalina konstytucji zniesiono prywatne fundacje, w tym Fundacj\u0119 Zak\u0142ady K\u00f3rnickie. Szcz\u0119\u015bliwie wszystkie zbiory przej\u0119\u0142a w 1953 r. powsta\u0142a w\u0142a\u015bnie PAN. Biblioteka K\u00f3rnicka do dzi\u015b dzia\u0142a jako jednostka pomocnicza PAN. Podobnie by\u0142o w Gda\u0144sku, gdzie PAN przej\u0119\u0142a Bibliotek\u0119 Gda\u0144sk\u0105 z cennymi zbiorami (np. listy Jana Heweliusza). Tak\u017ce Polska Akademia Umiej\u0119tno\u015bci, kt\u00f3ra w szcz\u0105tkowej formie przetrwa\u0142a do 1989 r., ostatecznie u\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 z PAN. Dzi\u015b obie instytucje wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105, czego przyk\u0142adem jest Biblioteka Naukowa PAN i PAU w Krakowie.<\/span><\/p>\n

List 34 rozw\u015bcieczy\u0142 Gomu\u0142k\u0119<\/strong><\/h5>\n

O tym, \u017ce polskiej nauki nie da si\u0119 wzi\u0105\u0107 pod but, w\u0142adze PRL przekona\u0142y si\u0119 po kilku latach od powstania PAN. Jeszcze przed Pa\u017adziernikiem, w czerwcu 1956 r., Zgromadzenie Og\u00f3lne Akademii skrytykowa\u0142o ograniczanie wolno\u015bci bada\u0144, za\u015b kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej przyst\u0105piono do prac nad reform\u0105 instytucji. Kierowa\u0142 nimi wybitny fizyk, wsp\u00f3\u0142pracownik Alberta Einsteina, Leopold Infeld. Program zmian mia\u0142 wymowny tytu\u0142: \u201ePolska Akademia Nauk \u2013 autonomiczna organizacja uczonych”. <\/span><\/p>\n

\"LeopoldLeopold Infeld (1898-1968) – polski fizyk teoretyk, wieloletni wsp\u00f3\u0142pracownik Alberta Einsteina, profesor uniwersytet\u00f3w w Toronto i w Warszawie, cz\u0142onek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk i prezes Polskiego Towarzystwa Fizycznego (1955-1957)<\/span> Fot. Wikimedia Commons<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Rok p\u00f3\u017aniej prezesem zosta\u0142 prof. Tadeusz Kotarbi\u0144ski, a now\u0105 ustaw\u0119 o PAN Sejm<\/a> przyj\u0105\u0142 w 1960 r. W\u0142adze zachowa\u0142y prawo do nominacji wielu pracownik\u00f3w, zw\u0142aszcza w pionie wykonawczym, ale prezes i wiceprezesi oraz cz\u0142onkowie byli wybieralni. To dawa\u0142o autonomi\u0119 korporacji.<\/span><\/p>\n

\u2013 Mechanizm tajnych wybor\u00f3w eliminowa\u0142 ludzi maj\u0105cych poparcie PZPR, ale niemaj\u0105cych dorobku i nieciesz\u0105cych si\u0119 szacunkiem \u015brodowiska \u2013 ocenia prof. Friszke.<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie PAN funkcjonowa\u0142a w komunizmie i tak\u017ce w tej instytucji, jak w ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwie, byli ludzie id\u0105cy na uk\u0142ady z w\u0142adzami, konfidenci i karierowicze. Nie ma wi\u0119c co lukrowa\u0107 dziej\u00f3w PAN. I nie ma takiej potrzeby, bo Akademia nie by\u0142a organizacj\u0105 opozycyjn\u0105, lecz instytucj\u0105 naukow\u0105, kt\u00f3rej celem by\u0142o stworzenie naukowcom warunk\u00f3w pracy. O jej dorobku \u015bwiadczy wysi\u0142ek ludzi, kt\u00f3rzy \u0142atwo nie zginali kark\u00f3w. I gdy tylko mogli, otwierali polsk\u0105 nauk\u0119 na \u015bwiat.<\/span><\/p>\n

\n

O ile w 1954 r. wyjazd\u00f3w na Zach\u00f3d by\u0142o raptem 39, to pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej \u2013 ju\u017c 550. Kilkakrotnie wi\u0119cej ni\u017c do Zwi\u0105zku Radzieckiego.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Wyjazdy te otwiera\u0142y badaczom oczy, poszerza\u0142y horyzonty, umo\u017cliwia\u0142y kontakty.<\/p>\n

\u2013 W\u0142adze chcia\u0142y mie\u0107 kontrol\u0119 nad wyje\u017cd\u017caj\u0105cymi \u2013 m\u00f3wi prof. Legocki \u2013 S\u0142u\u017cbom wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce ka\u017cdy, kto jedzie, mo\u017ce by\u0107 informatorem. Z wieloma osobami rozmawiano.<\/p>\n

Ju\u017c p\u00f3\u017aniej, od 1970 r., S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa prowadzi\u0142a akcj\u0119 \u201eKooperanci”, kt\u00f3rej celem by\u0142a kontrola polityki stypendialnej i wyjazd\u00f3w zagranicznych. Szczeg\u00f3lnie bacznie bezpieka przygl\u0105da\u0142a si\u0119 naukom humanistycznym i spo\u0142ecznym. Tam mog\u0142y rodzi\u0107 si\u0119 idee zagra\u017caj\u0105ce partii. W 1964 r. w\u015br\u00f3d sygnatariuszy s\u0142ynnego Listu 34, kt\u00f3ry rozw\u015bcieczy\u0142 W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142k\u0119, mo\u017cna znale\u017a\u0107 podpis dziewi\u0119ciu cz\u0142onk\u00f3w Akademii, w tym Infelda, Kotarbi\u0144skiego oraz Stanis\u0142awa Pigonia, W\u0142adys\u0142awa Tatarkiewicza i Kazimierza Wyki.<\/p>\n

Ekstremi\u015bci z Instytutu Historii<\/strong><\/h5>\n

Wielka pr\u00f3ba dla PAN nadesz\u0142a w Marcu ’68. W\u0142adze Akademii wystosowa\u0142y apel do rz\u0105dz\u0105cych, w kt\u00f3rym zaprotestowa\u0142y przeciwko represjonowaniu student\u00f3w. Pod wp\u0142ywem nacisk\u00f3w \u00f3wczesny prezes Akademii prof. Janusz Groszkowski wycofa\u0142 sw\u00f3j podpis z kolejnej petycji, zarazem jednak prezydium PAN nie podj\u0119\u0142o narzucanej przez pracownik\u00f3w lojalnych wobec partii uchwa\u0142y pot\u0119piaj\u0105cej student\u00f3w (zrobi\u0142 to ostatecznie sekretariat naukowy).<\/span><\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 pracownik\u00f3w PAN z\u0142o\u017cy\u0142a legitymacje partyjne, m.in. historycy Bronis\u0142aw Geremek i Krystyna Kersten. Rozstanie z PZPR nie by\u0142o decyzj\u0105 li tylko osobist\u0105 \u2013 mog\u0142o mie\u0107 konsekwencje dla instytucji. SB ju\u017c w 1968 r. dostrzega\u0142a w Instytucie Historii PAN \u201eelementy rewizjonistyczno-syjonistyczne i kosmopolityczne”. Wed\u0142ug notatki dyrektora III Departamentu MSW to w\u0142a\u015bnie historycy z PAN opracowali \u201eekstremistyczn\u0105 w tre\u015bci rezolucj\u0119 pot\u0119piaj\u0105c\u0105 decyzje i post\u0119powanie w\u0142adz partyjnych”. <\/span><\/p>\n

\"KrystynaKrystyna Kersten<\/strong>, rok 1989<\/span> Fot. Krzysztof Miller \/ AG<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Instytut Historii opar\u0142 si\u0119 jednak presji w\u0142adz; nikt tam nie straci\u0142 pracy, nawet ci, kt\u00f3rzy rzucili legitymacjami partyjnymi i \u2013 jak informowa\u0142a bezpieka \u2013 publicznie krytykowali w\u0142adze.<\/span><\/p>\n

\u2013 To, \u017ce w p\u00f3\u017aniejszych latach w IH PAN powsta\u0142y tak wa\u017cne prace i \u017ce wielu \u015bwietnych historyk\u00f3w zrobi\u0142o tu doktoraty i habilitacje, zawdzi\u0119czamy w\u0142a\u015bnie temu, \u017ce prof. Manteuffel znalaz\u0142 w sobie si\u0142\u0119, by chroni\u0107 ludzi \u2013 m\u00f3wi prof. Friszke.<\/span><\/p>\n

Zdaniem Friszkego nikt, kto cokolwiek wie o badaniach historycznych, nie mo\u017ce kwestionowa\u0107 tego, co zrobiono w IH PAN przed 1989 r. W\u0142a\u015bnie tu w latach 60. i 70. prowadzono badania nad dziejami Polski Podziemnej, w tym Armii Krajowej. Tu powsta\u0142a fundamentalna praca prof. Czes\u0142awa Madajczyka o niemieckiej okupacji w Polsce.<\/span><\/p>\n

Manteuffel nie by\u0142 cz\u0142owiekiem, kt\u00f3rego mo\u017cna by\u0142o zastraszy\u0107. W innych instytutach naukowcy padli jednak ofiar\u0105 polityki. Ucierpia\u0142 m.in. Instytut Filozofii i Socjologii \u2013 przesta\u0142 nim kierowa\u0107 Adam Schaff, marksista, ale nie zamordysta, za\u015b ludzie o g\u0142o\u015bnych nazwiskach, jak Zygmunt Bauman, Bronis\u0142aw Baczko czy Krzysztof Pomian, wyemigrowali z kraju.<\/span><\/p>\n

Po co PAN ich wydrukowa\u0142?<\/strong><\/h5>\n

By\u0107 mo\u017ce ekipa Gomu\u0142ki zrobi\u0142aby \u201eporz\u0105dki” w PAN, ale zmi\u00f3t\u0142 j\u0105 Grudzie\u0144 ’70. Nowy przyw\u00f3dca PZPR Edward Gierek stawia\u0142 na liberalizacj\u0119, cho\u0107 nie szcz\u0119dzi\u0142 oficjalnych frazes\u00f3w o przyja\u017ani ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim. Sam na siebie jednak zastawi\u0142 pu\u0142apk\u0119 \u2013 otwieraj\u0105c si\u0119 na Zach\u00f3d i u\u0142atwiaj\u0105c wyjazdy ludziom nauki, sprawia\u0142, \u017ce represje natychmiast by\u0142y krytykowane przez opini\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105.<\/span><\/p>\n

\u2013 PZPR nie mog\u0142a te\u017c r\u0119cznie sterowa\u0107 pracami Akademii \u2013 m\u00f3wi prof. Legocki. \u2013 Oczywi\u015bcie zgodnie z za\u0142o\u017ceniami PAN jako o\u015brodka wspieraj\u0105cego rz\u0105d by\u0142y prace, kt\u00f3rych tematy zlecano. Dotyczy\u0142o to jednak g\u0142\u00f3wnie styku nauki i przemys\u0142u, jak g\u00f3rnictwo i przemys\u0142 wydobywczy.<\/span><\/p>\n

\"SiedzibaSiedziba Polskiej Akademii Nauk w Warszawie<\/span> Fot. Waldemar Gorlewski \/ Agencja Wyborcza.pl<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Humanistyka \u2013 jako sfera idei \u2013 by\u0142a dla komunist\u00f3w szczeg\u00f3lnie wa\u017cna. A jednak i tam zdarza\u0142y si\u0119 cuda. W tamtym czasie \u201eKwartalnikiem Historycznym”, wydawanym w IH PAN, kierowa\u0142 prof. Bogus\u0142aw Le\u015bnodorski, cz\u0142onek PZPR, ale na tyle krn\u0105brny, \u017ce w\u0142adze stara\u0142y si\u0119 blokowa\u0107 jego wyb\u00f3r na cz\u0142onka Akademii. W numerze 3. z 1972 r. pu\u015bci\u0142 on teksty Karola Modzelewskiego, Bronis\u0142awa Geremka, Jerzego Jedlickiego oraz recenzj\u0119 Marcina Kuli z ksi\u0105\u017cki Ignacego Sachsa \u2013 emigranta marcowego.<\/span><\/p>\n

W Komitecie Centralnym partii uznano, \u017ce taki spis tre\u015bci to demonstracja polityczna. \u201ePan ma cztery numery w roku, po co pan ich wszystkich wydrukowa\u0142 w jednym?” \u2013 denerwowa\u0142 si\u0119 na Le\u015bnodorskiego Franciszek Szlachcic z KC. Modzelewskiemu nikt jednak nie przeszkodzi\u0142 w pracy we wroc\u0142awskiej filii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN.<\/span><\/p>\n

Od marca 1976 r. SB prowadzi\u0142a zakrojon\u0105 na szerok\u0105 skal\u0119 inwigilacj\u0119 PAN w ramach sprawy obiektowej \u201eAntyk”, widz\u0105c w \u015brodowisku naukowc\u00f3w zagro\u017cenie dla systemu. S\u0142usznie, bo gdy dochodzi\u0142o to napi\u0119\u0107, ludzie PAN nie milczeli. Znajdziemy ich w\u015br\u00f3d protestuj\u0105cych przeciw zmianom w konstytucji w 1975 r. i w\u015br\u00f3d tw\u00f3rc\u00f3w powsta\u0142ego w 1976 r. Komitetu Obrony Robotnik\u00f3w \u2013 z Janem J\u00f3zefem Lipskim na czele. W KOR byli tak\u017ce cz\u0142onkowie rzeczywi\u015bci PAN: Jan Kielanowski i Edward Lipi\u0144ski.<\/span><\/p>\n

Bezpieka: prezes nie wsp\u00f3\u0142pracuje<\/strong><\/h5>\n

Bezpieka pozyskiwa\u0142a w PAN konfident\u00f3w, ale \u2013 jak twierdz\u0105 historycy Patryk Pleskot i Tadeusz Pawe\u0142 Rutkowski \u2013 ich liczba \u201eby\u0142a w por\u00f3wnaniu z innymi instytucjami i \u015brodowiskami mniejsza”. Owszem, bra\u0142o si\u0119 to tak\u017ce z tego, \u017ce w Akademii sporo by\u0142o partyjnych, kt\u00f3rych z zasady nie werbowano, ale tak\u017ce z tego, \u017ce nie brak tu by\u0142o ludzi odwa\u017cnych. Kilka lat p\u00f3\u017aniej SB pisa\u0142a o \u00f3wczesnym dyrektorze IH PAN prof. Czes\u0142awie Madajczyku: \u201eposta\u0107 negatywna”, \u201eutrudnia prac\u0119 operacyjn\u0105 na ochranianym obiekcie (\u2026), zabroni\u0142 wgl\u0105du do akt pracowniczych, nie chce podejmowa\u0107 dialogu z pracownikami SB”.<\/span><\/p>\n

SB wi\u0119c s\u0142usznie by\u0142a do wielu ludzi PAN nastawiona wrogo. W 1976 r. s\u0142u\u017cby sprzeciwia\u0142y si\u0119 np. wyborowi na cz\u0142onka PAN ekonomisty prof. Zbigniewa Zakrzewskiego z Poznania, kt\u00f3ry \u201eutrzymywa\u0142 kontakty z przedstawicielami konsulatu USA, gloryfikuj\u0105c wszystko, co na Zachodzie”. Zakrzewski, o zgrozo!, ironicznie wypowiada\u0142 si\u0119 nawet o osi\u0105gni\u0119ciach ZSRR. Rozmowy z nim nie przynios\u0142y skutku.<\/span><\/p>\n

W 1978 r. sporo ludzi Akademii podpisa\u0142o tak\u017ce deklaracj\u0119 programow\u0105 Towarzystwa Kurs\u00f3w Naukowych, m.in. Lipi\u0144ski, Kielanowski oraz biolodzy W\u0142adys\u0142aw Kunicki-Goldfinger i Wac\u0142aw Gajewski.<\/span><\/p>\n

\"Cz\u0142onkowieCz\u0142onkowie Polskiej Akademii Nauk id\u0105 w pochodzie pierwszomajowym Alejami Jerozolimskimi w 1955 r<\/span> FOT. MUZEUM NARODOWE W WARSZAWIE\/PAP\/WIES\u0141AW PRA\u017bUCH<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Sierpie\u0144 ’80 to nowe wiatry tak\u017ce w PAN. W\u015br\u00f3d sygnatariuszy Listu 64 popieraj\u0105cych strajk w Stoczni Gda\u0144skiej i wzywaj\u0105cych do umiaru zn\u00f3w byli uczeni z Akademii \u2013 jak Aleksander Gieysztor, od 1971 r. cz\u0142onek korespondent, a od wiosny 1980 r. rzeczywisty cz\u0142onek PAN.<\/span><\/p>\n

O tym, co si\u0119 dzia\u0142o w Stoczni, prof. Gieysztor dowiedzia\u0142 si\u0119 od swego doktoranta Karola Modzelewskiego, kt\u00f3rego otacza\u0142 opiek\u0105.<\/span><\/p>\n

Gieysztor r\u0119czy za \u017baryna<\/strong><\/h5>\n

W \u0142onie samej Akademii coraz cz\u0119\u015bciej m\u00f3wiono o konieczno\u015bci reformy polskiej nauki \u2013 a od sierpnia 1980 r., czyli powstania \u201eSolidarno\u015bci”, g\u0142o\u015bno i otwarcie. Szans\u0119 na to dawa\u0142 w\u0142a\u015bnie wyb\u00f3r Gieysztora na prezesa w grudniu 1980 r. Ten wybitny mediewista, od niedawna kieruj\u0105cy odbudow\u0105 Zamku Kr\u00f3lewskiego w Warszawie, s\u0142yn\u0105\u0142 z koncyliacyjno\u015bci, co mog\u0142o zadowala\u0107 w\u0142adze. Nie oznacza to jednak, \u017ce zgina\u0142 kark czy poddawa\u0142 si\u0119 manipulacjom.<\/span><\/p>\n

\u2013 Mia\u0142 zaufanie na emigracji. Wiem, bo osobi\u015bcie rozmawia\u0142em o tym z Tadeuszem \u017benczykowskim [w czasie wojny wsp\u00f3\u0142pracownik Gieysztora w Biurze Informacji i Propagandy AK, a po wojnie wiceszef Radia Wolna Europa] \u2013 m\u00f3wi prof. Friszke.<\/span><\/p>\n

\"KadrKadr z prezentowanego na Zamku filmu: uroczysto\u015b\u0107 zawieszenia wiechy na Zamku Kr\u00f3lewskim w 1973 r. Od prawej z kuflami: konserwator i architekt maj\u0105cy piecz\u0119 nad odbudow\u0105 Zamku prof. Jan Zachwatowicz, historyk i przysz\u0142y dyrektor Zamku prof. Aleksander Gieysztor (bardziej u g\u00f3ry w okularach), dyrektor Muzeum Narodowego prof. Stanis\u0142aw Lorentz. Z lewej widoczny bokiem od ty\u0142u Tadeusz Polak z PKZ-et\u00f3w.<\/span> Jerzy S. Majewski<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Swobodny wyb\u00f3r prof. Gieysztora entuzjastycznie wita\u0142o Radio Wolna Europa: \u201eJest to wyb\u00f3r, kt\u00f3ry przynosi satysfakcj\u0119”.<\/span><\/p>\n

R\u00f3wnocze\u015bnie z wyborem nowego prezesa Akademia powo\u0142a\u0142a specjaln\u0105 komisj\u0119, kt\u00f3ra mia\u0142a rozpatrywa\u0107 krzywdz\u0105ce decyzje kadrowe podejmowane po marcu 1968 r. Zacz\u0119to prace nad now\u0105 ustaw\u0105 o PAN (przerwa\u0142 je stan wojenny). Gieysztor ustawia\u0142 si\u0119 w roli mediatora, ale robi\u0142 te\u017c r\u00f3\u017cne opozycyjne gesty, np. podpisa\u0142 si\u0119 pod apelem o u\u0142askawienie braci Kowalczyk\u00f3w skazanych w 1972 r. na 25 lat wi\u0119zienia za pod\u0142o\u017cenie materia\u0142\u00f3w wybuchowych w Wy\u017csze Szkole Pedagogicznej w Opolu, gdzie mia\u0142a si\u0119 odby\u0107 akademia ku czci MO i SB (nikt nie ucierpia\u0142).<\/span><\/p>\n

Cz\u0142onkowie i pracownicy PAN dzia\u0142ali w \u201eSolidarno\u015bci”, a po 13 grudnia 1981 r., czyli po og\u0142oszeniu stanu wojennego, 17 z nich zosta\u0142o internowanych.<\/span><\/p>\n

Do po\u0142owy stycznia 1982 r. legitymacje partyjne odda\u0142o blisko stu pracownik\u00f3w i cz\u0142onk\u00f3w PAN. 16 grudnia 1981 r. w Pa\u0142acu Staszica w Warszawie odby\u0142 si\u0119 strajk okupacyjny, a w krakowskim oddziale PAN \u2013 strajk absencyjny. Kompetencje prezesa zosta\u0142y mocno okrojone. Gieysztor stara\u0142 si\u0119 jednak pomaga\u0107 represjonowanym przez w\u0142adze \u2013 w\u015br\u00f3d takich os\u00f3b byli W\u0142adys\u0142aw Bartoszewski, Bronis\u0142aw Geremek, Henryk i Ludwika Wujcowie i oczywi\u015bcie Modzelewski. Gieysztor interweniowa\u0142 na rzecz wi\u0119zionych ludzi nauki. W pi\u015bmie do Prokuratury Rejonowej dla Dzielnicy Warszawa-\u015ar\u00f3dmie\u015bcie z 14 listopada 1982 r. r\u0119czy\u0142 za tymczasowo aresztowanego studenta historii Jana \u017baryna.<\/span><\/p>\n

Odwiedza\u0142 wi\u0119zionego Modzelewskiego \u2013 to w\u0142a\u015bnie Gieysztor pom\u00f3g\u0142 przemyci\u0107 do W\u0142och jego referat o strukturach w\u0142adzy w Polsce piastowskiej odczytany na konferencji mediewist\u00f3w w Spoleto w maju 1982 r. Dla w\u0142adz by\u0142 to policzek. A ju\u017c aktem jawnego niepos\u0142usze\u0144stwa by\u0142o otwarcie w 1983 r. przewodu doktorskiego w IH PAN siedz\u0105cemu w wi\u0119zieniu Adamowi Michnikowi, kt\u00f3rego promotorem zosta\u0142 prof. Tadeusz J\u0119druszczak.<\/span><\/p>\n

Dywersja ideologiczna<\/strong><\/h5>\n

SB twierdzi\u0142a w\u00f3wczas, \u017ce struktura organizacyjna i personel PAN utrudniaj\u0105 i uniemo\u017cliwiaj\u0105 \u201erealizacj\u0119 polityki partii w warunkach stanu wojennego”. S\u0142u\u017cby zwr\u00f3ci\u0142y uwag\u0119, \u017ce na jednym z posiedze\u0144 prezydium Akademii prof. Stefan Kieniewicz krytykowa\u0142 sytuacj\u0119 w kraju i protestowa\u0142 przeciw represjom. Nie on jeden zreszt\u0105.<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie by\u0142y te\u017c inne postawy \u2013 pewna pracowniczka Zak\u0142adu Do\u015bwiadczalnego UNIPAN \u201eaktywnie przeciwstawia\u0142a si\u0119 wrogim inicjatywom” \u201eSolidarno\u015bci”, a nawet \u201ezrywa\u0142a ulotki szkaluj\u0105ce rz\u0105d i parti\u0119”.<\/span><\/p>\n

Cho\u0107 dla radyka\u0142\u00f3w prof. Gieysztor by\u0142 zbyt ugodowy wobec w\u0142adz (po 13 grudnia zosta\u0142o odwo\u0142anych 12 dyrektor\u00f3w w PAN), to komuni\u015bci patrzyli na niego krzywo, a bezpieka go inwigilowa\u0142a. Skrupulatnie policzono wyjazdy zagraniczne i zn\u00f3w si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce kierownictwo Akademii je\u017adzi\u0142o w latach 1981-83 czterokrotnie cz\u0119\u015bciej na Zach\u00f3d ni\u017c do kraj\u00f3w socjalistycznych.<\/span><\/p>\n

W\u0142adze zablokowa\u0142y wyb\u00f3r Gieysztora na prezesa PAN na kolejn\u0105 kadencj\u0119. Profesor ust\u0105pi\u0142 i nie kandydowa\u0142. Jego nast\u0119pca, lekarz prof. Jan Kostrzewski, by\u0142 zdecydowanie bardziej uleg\u0142y wobec w\u0142adz PRL i got\u00f3w przykr\u0119ca\u0107 \u015brub\u0119 w Akademii.<\/span><\/p>\n

A jednak \u201ePAN by\u0142a w tym okresie terenem aktywnej dzia\u0142alno\u015bci opozycyjnej prowadzonej przez jej cz\u0142onk\u00f3w poza Akademi\u0105, ale tak\u017ce w jej ramach” \u2013 pisz\u0105 historycy Patryk Pleskot i Tadeusz Pawe\u0142 Rutkowski.<\/span><\/p>\n

W gmachu Akademii spotyka\u0142y si\u0119 cho\u0107by redakcje niezale\u017cnych pism \u2013 potajemnie, ale najwyra\u017aniej za czyim\u015b przyzwoleniem.<\/span><\/p>\n

W\u0142adze wci\u0105\u017c tropi\u0142y w PAN si\u0142y antysocjalistyczne. W 1982 r. skazano na dwa lata wi\u0119zienia za kontakty z ambasad\u0105 USA dr. Ryszarda Herczy\u0144skiego, matematyka i fizyka pracuj\u0105cego w Instytucie Podstawowych Problem\u00f3w Technicznych PAN (Herczy\u0144ski zosta\u0142 te\u017c przyk\u0142adnie pot\u0119piony przez partyjn\u0105 egzekutyw\u0119 swojego instytutu, ale wyszed\u0142 na wolno\u015b\u0107 po amnestii w 1983 r.). A tak\u017ce syjonistyczne. W 1984 r. Wydzia\u0142 III Departamentu III MSW informowa\u0142, \u017ce \u201enajbardziej obsadzonymi przez osoby o pogl\u0105dach syjonistycznych s\u0105 w PAN nast\u0119puj\u0105ce plac\u00f3wki”. Tu nast\u0119powa\u0142a wyliczanka \u2013 od Instytutu Historii oraz Instytutu Filozofii i Socjologii, poprzez Instytut Bada\u0144 Literackich, a\u017c po Instytut Biochemii i Biofizyki oraz Instytut Matematyki.<\/span><\/p>\n

Propozycje SB, kt\u00f3ra w 1984 r. ostrzega\u0142a, \u017ce \u201eo\u015brodki dywersji ideologicznej na Zachodzie” wzi\u0119\u0142y na celownik PAN, by\u0142y radykalne: \u201eW przypadku stwierdzenia propagowania obcych wzor\u00f3w ideowych, stosowa\u0107 ostre ci\u0119cia kadrowe z czasow\u0105 likwidacj\u0105 okre\u015blonych plac\u00f3wek w\u0142\u0105cznie”. Do tego szcz\u0119\u015bliwie nie dosz\u0142o, ale rok p\u00f3\u017aniej, bo w 1985 r., z pracy w IBL-u zwolniono zwi\u0105zanego z opozycj\u0105 Tomasza Burka, a w IH \u2013 Geremka.<\/span><\/p>\n

\"TomaszTomasz Burek<\/span> <\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

\u2013 To by\u0142a z\u0142o\u015bliwo\u015b\u0107 w\u0142adz \u2013 ocenia prof. Friszke \u2013 ale w przypadku Geremka m\u00f3wimy o jednej z najwa\u017cniejszych postaci opozycji. Wi\u0119kszych czystek nie by\u0142o.<\/span><\/p>\n

\u201eW korporacji ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 do\u015b\u0107 liczna grupa \u00bbakademik\u00f3w\u00ab, kt\u00f3rzy wykorzystuj\u0105c zajmowane stanowiska i posiadane tytu\u0142y naukowe, inspirowali i nadal inspiruj\u0105 w \u015brodowisku wsp\u00f3lnie z zachodnimi o\u015brodkami dzia\u0142alno\u015b\u0107 antysocjalistyczn\u0105” \u2013 ocenia\u0142o w\u00f3wczas zbrojne rami\u0119 partii.<\/span><\/p>\n

Stypendia dla doktorant\u00f3w Wolszczana<\/strong><\/h5>\n

Je\u015bli wi\u0119c s\u0142owa z \u201eTraktatu moralnego” Czes\u0142awa Mi\u0142osza o kamieniach, kt\u00f3re zmieniaj\u0105 bieg lawiny, pasuj\u0105 do jakiej\u015b instytucji, to z pewno\u015bci\u0105 do PAN. Stworzyli j\u0105 komuni\u015bci, ale ostatecznie charakter nadali jej ludzie (cz\u0119sto sami przechodz\u0105c metamorfoz\u0119), kt\u00f3rzy walnie przyczynili si\u0119 do upadku komunizmu.<\/span><\/p>\n

Po prze\u0142omie 1989 r. wielu ludzi PAN wesz\u0142o do polityki albo administracji pa\u0144stwa. Akademia da\u0142a nowej Polsce ludzi wykszta\u0142conych i obytych w \u015bwiecie. Powstawa\u0142y nowe instytuty, jak cho\u0107by Instytut Studi\u00f3w Politycznych, kt\u00f3ry na d\u0142ugo przed Instytutem Pami\u0119ci Narodowej (kt\u00f3ry nie jest PAN-owski) przeciera\u0142 szlaki, badaj\u0105c dzieje PRL. Jednak czasy transformacji, cho\u0107 nie by\u0142o ju\u017c ogranicze\u0144 politycznych, oznacza\u0142y \u2013 przynajmniej w pierwszej dekadzie \u2013 pauperyzacj\u0119 \u015bwiata nauki. By\u0142o to trudne, ale nieuniknione do\u015bwiadczenie. Ca\u0142a Polska klepa\u0142a bied\u0119.<\/span><\/p>\n

\u2013 Gdy pojawia\u0142y si\u0119 jakie\u015b \u015brodki na infrastruktur\u0119, stawali\u015bmy przed dylematem: czy kupi\u0107 ka\u017cdemu po pececie, czy dla wszystkich jeden superkomputer \u2013 wspomina prof. Legocki.<\/span><\/p>\n

Ale nawet w tamtych latach uda\u0142o si\u0119 cho\u0107by wybudowa\u0107 Pozna\u0144skie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe przy Instytucie Chemii Bioorganicznej PAN \u2013 zosta\u0142o oddane w 1993 r. Tak\u017ce wtedy uko\u0144czono nowy gmach Instytut Biochemii i Biofizyki PAN w Warszawie. To o\u015brodki o \u015bwiatowej renomie. Wkr\u00f3tce rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 budowa kolejnych siedzib dla instytut\u00f3w w Kampusie Ochota.<\/span><\/p>\n

Z czasem Akademi\u0119 sta\u0107 by\u0142o na coraz wi\u0119cej. Kiedy u progu nowego tysi\u0105clecia \u00f3wczesny prezes PAN prof. Andrzej Legocki us\u0142ysza\u0142 od wybitnego polskiego astronoma Aleksandra Wolszczana, \u017ce nie ma pieni\u0119dzy na doktorant\u00f3w, utworzy\u0142 dla nich stypendium prezesa PAN.<\/span><\/p>\n

Nieprzerwanie od kilkudziesi\u0119ciu lat instytuty PAN wydaj\u0105 najwa\u017cniejsze polskie publikacje naukowe, tak\u017ce historyczne, m.in. \u201eKwartalnik Historyczny”, \u201eAkta Poloniae Historica”, \u201eDzieje Najnowsze”. Akademia prowadzi te\u017c we wsp\u00f3\u0142pracy z PAU i redagowany w Krakowie \u201ePolski S\u0142ownik Biograficzny”.<\/span><\/p>\n

Prof. Legocki (rocznik 1939), kt\u00f3ry ma na koncie 24 doktorant\u00f3w, a za sob\u0105 karier\u0119 naukow\u0105, by\u0142 tak\u017ce dyrektorem instytut\u00f3w i prezesem PAN, m\u00f3wi: \u2013 Wszystkie trudne okresy, przez kt\u00f3re przechodzi\u0142 nasz kraj, by\u0142y udzia\u0142em tak\u017ce pracownik\u00f3w PAN. Z pewno\u015bci\u0105 przez te dramatyczne czasy przeszli\u015bmy poobijani, ale jednak such\u0105 nog\u0105.<\/span><\/p>\n

\n

Korzysta\u0142em m.in. z P. Pleskot, T.P. Rutkowski, \u201eSp\u0119tana Akademia. Polska Akademia Nauk w dokumentach w\u0142adz PRL”, t. 1. (Warszawa 2009), t. 2. (Warszawa 2012), \u201eAleksander Gieysztor. Cz\u0142owiek i dzie\u0142o”, red. M. Koczerska, P. W\u0119cowski (Warszawa 2016), K. Modzelewski, \u201eZaje\u017adzimy koby\u0142\u0119 historii. Wyznania poobijanego je\u017ad\u017aca” (Warszawa 2013).<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Aleksander Gieysztor w 1960 r. By\u0142 prezesem PAN w latach 1980-1983 i 1990-1992 (Fot. Lucjan Fogiel\/East News)hr PAN stworzyli komuni\u015bci, ale naukowcy przyczynili si\u0119 do upadku komunizmu Andrzej Brzeziecki Tworz\u0105c Polsk\u0105 Akademi\u0119 Nauk, komuni\u015bci post\u0105pili jak faustowski Mefistofeles: maj\u0105c z\u0142e intencje, uczynili dobro. Najwa\u017cniejsza instytucja polskiej nauki sko\u0144czy\u0142a 70 lat. \u201ePonie\u015bli\u015bmy pora\u017ck\u0119” \u2013 pisa\u0142 wiosn\u0105 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90844"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=90844"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90844\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":91037,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/90844\/revisions\/91037"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=90844"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=90844"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=90844"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}