{"id":91005,"date":"2021-12-01T17:09:25","date_gmt":"2021-12-01T15:09:25","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=91005"},"modified":"2021-11-27T07:54:03","modified_gmt":"2021-11-27T05:54:03","slug":"25-09-63","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=91005","title":{"rendered":"\u015awi\u0119ta praca. Bractwa pogrzebowe w Polsce"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>\u015awi\u0119ta praca. Bractwa pogrzebowe w Polsce<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

KATARZYNA ANDERSZ<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Ok\u0142adka \u201eChiduszu” 9\/2018. Autorka: Edyta Marciniak<\/em><\/span><\/p>\n

ZE \u015aMIERCI\u0104 OBCUJE W NAJBARDZIEJ DOS\u0141OWNY SPOS\u00d3B. NIKT GO DO TEGO NIE NAMAWIA\u0141, PO PROSTU KILKANA\u015aCIE LAT TEMU POSTANOWI\u0141, \u017bE POCH\u00d3WKI \u017bYDOWSKIE NA DOLNYM \u015aL\u0104SKU MUSZ\u0104 BY\u0106 NA ODPOWIEDNIM POZIOMIE. ZAJ\u0104\u0141 SI\u0118 NAJPIERW CEREMONI\u0104, A POTEM, PO SZKOLENIU, TAK\u017bE PRZYGOTOWYWANIEM CIA\u0141. TO, CO ROBI, JUDAIZM NAZYWA NAJWI\u0118KSZ\u0104 MICW\u0104 \u2013 <\/b>CHESED SZEL EMET<\/i><\/b>, PRAWDZIWIE DOBRYM UCZYNKIEM, BO ZA JEGO SPE\u0141NIENIE NIE OCZEKUJE SI\u0118 NIC W ZAMIAN. \u2013 KIEDY\u015a TEN STRASZNY KONIEC BY\u0141 DLA MNIE SZOKUJ\u0104CY. TA \u015aWIADOMO\u015a\u0106, \u017bE CZ\u0141OWIEK \u2013 \u0141ADNY CZY NIE\u0141ADNY \u2013 ZAMIENIA SI\u0118 W GALARET\u0118, KT\u00d3R\u0104 ZJADAJ\u0104 ROBAKI. JEST W TYM CO\u015a KOSZMARNEGO. TERAZ MAM DO TEGO STOSUNEK, PRZYZNAM, DO\u015a\u0106 NEUTRALNY. TAKIE S\u0104 PRAWA NATURY, TAKA JEST KOLEJ RZECZY \u2013 M\u00d3WI.<\/b><\/p>\n

Wydawany w mi\u0119dzywojennej Warszawie jidyszowy dziennik \u201eUnzer Ekspres\u201d 3 maja 1935 roku donosi\u0142 o ciekawym wydarzeniu, jakie mia\u0142o miejsce na \u017cydowskim cmentarzu na Woli. By\u0142 nim pierwszy od ponad dwudziestu lat dzie\u0144 bez \u017cadnego poch\u00f3wku. \u201eW statucie bractwa pogrzebowego znajduje si\u0119 punkt stanowi\u0105cy, \u017ce w dniu, w kt\u00f3rym nie odb\u0119dzie si\u0119 \u017caden pogrzeb, nale\u017cy zorganizowa\u0107 przyj\u0119cie na znak ukontentowania\u201d, t\u0142umaczy\u0142a kr\u00f3tka notka w gazecie, pokazywana na wystawie Bejt almin \u2013 dom wieczno\u015bci<\/i> na warszawskim cmentarzu \u017cydowskim na Br\u00f3dnie. Kiedy o godzinie czwartej po po\u0142udniu poprzedniego dnia okaza\u0142o si\u0119, \u017ce do kancelarii cmentarza nie wp\u0142yn\u0119\u0142o \u017cadne zg\u0142oszenie o zgonie, zebrano wszystkich pracownik\u00f3w bractwa i po\u015bpiesznie zorganizowano przyj\u0119cie, na kt\u00f3rym, jak odnotowano, \u201ebawiono si\u0119 z wielk\u0105 rado\u015bci\u0105\u201d. Nie oznacza to jednak, \u017ce w Warszawie nie umar\u0142 tego dnia \u017caden \u017byd \u2013 w mie\u015bcie funkcjonowa\u0142y w\u00f3wczas dwa cmentarze, a osoby ubogie chowano przewa\u017cnie na Br\u00f3dnie, po prawej stronie Wis\u0142y (wi\u0119cej na ten temat w artykule Chod\u017a na Prag\u0119<\/i><\/a><\/strong><\/span>).<\/span><\/p>\n

Osiemdziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej \u017cydowskie \u017cycie i \u017cydowska \u015bmier\u0107 w Warszawie, jak i w innych polskich miastach, niewiele ma wsp\u00f3lnego z realiami, kt\u00f3re opisuje \u201eUnzer Ekspres\u201d. Bractwa pogrzebowe (hebr. chewra kadisza) nie maj\u0105 zorganizowanej struktury, a \u017cydowskie pogrzeby, z pe\u0142nym religijnym obrz\u0105dkiem, odbywaj\u0105 si\u0119 rzadko \u2013 nawet w du\u017cych miastach jest ich zaledwie kilka rocznie. Przygotowaniem zmar\u0142ych do poch\u00f3wku zajmuj\u0105 si\u0119 rabini, pracownicy gmin \u017cydowskich, jak i osoby, kt\u00f3re na co dzie\u0144 wykonuj\u0105 inne zawody i otwarcie przyznaj\u0105, \u017ce nie s\u0105 specjalnie religijne. W Warszawie, Krakowie czy Wroc\u0142awiu ekip\u0119 m\u0119\u017cczyzn i kobiet potrzebnych do tahary, rytualnego obmycia zw\u0142ok, z regu\u0142y udaje si\u0119 zebra\u0107 bezproblemowo. Gdzie indziej, je\u015bli nagle pojawi si\u0119 taka potrzeba, obdzwania si\u0119 najbli\u017csze gminy \u017cydowskie w poszukiwaniu tych, kt\u00f3rzy, nie bacz\u0105c na swoje plany, s\u0105 w stanie tego samego lub kolejnego dnia przyjecha\u0107, dajmy na to, z Warszawy do Katowic. Nikt z nich nie dostaje za swoj\u0105 prac\u0119 wynagrodzenia, nikt te\u017c specjalnie si\u0119 z ni\u0105 nie obnosi.<\/span><\/p>\n

\u2013 W\u0142a\u015bciwie nikt nie wie, \u017ce to robimy, r\u00f3wnie\u017c rodziny zmar\u0142ych \u2013 m\u00f3wi Ma\u0142gorzata Zajda, od siedmiu lat cz\u0142onkini krakowskiej chewry kadiszy. Cho\u0107 nie musi by\u0107 anonimowa, woli trzyma\u0107 si\u0119 z boku.<\/span><\/p>\n

\u2013 Najbli\u017csze osoby nie widz\u0105 zmar\u0142ej w takim stanie, w jakim ja j\u0105 widz\u0119. Wol\u0119, \u017ceby ci, kt\u00f3rzy chowaj\u0105 kogo\u015b bliskiego, nie wiedzieli, \u017ce ja to robi\u0119 i nie wypytywali p\u00f3\u017aniej o szczeg\u00f3\u0142y \u2013 przyznaje. <\/span><\/p>\n

Kto\u015b musi<\/b><\/h5>\n

Je\u015bli mia\u0142oby si\u0119 znale\u017a\u0107 co\u015b, co \u0142\u0105czy cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych bractw pogrzebowych w Polsce, to nie b\u0119dzie to ani religijno\u015b\u0107, ani praca w \u017cydowskich organizacjach, ale poczucie powinno\u015bci. <\/span><\/p>\n

Przemys\u0142aw Szpilman, od szesnastu lat opiekun cmentarza \u017cydowskiego na Woli, swoj\u0105 inicjacj\u0119 prze\u017cy\u0142 w 1997 roku. Mieszka\u0142 wtedy jeszcze w swoich rodzinnych Katowicach, przyjecha\u0142 do Warszawy na Pesach i akurat w tym samym czasie zmar\u0142 zas\u0142u\u017cony cz\u0142onek tamtejszej gminy.<\/span><\/p>\n

\u2013 Zaproponowano mi uczestnictwo w tej ostatniej pos\u0142udze i nie odm\u00f3wi\u0142em \u2013 opowiada. Zapytany o w\u0105tpliwo\u015bci i problemy z prze\u0142amaniem strachu twierdzi, \u017ce wtedy si\u0119 nad tym nie zastanawia\u0142.<\/span><\/p>\n

\u2013 Nie bra\u0142em pod uwag\u0119 tych wszystkich, m\u00f3wi\u0105c wprost, nieprzyjemno\u015bci, jakie przy wykonywaniu tej pracy mog\u0142y zaistnie\u0107. Zgodzi\u0142em si\u0119, bo tak by\u0142o trzeba \u2013 przyznaje. Obecnie kilka razy do roku uczestniczy w taharze, ale w zwi\u0105zku z prac\u0105 na cmentarzu robi to rzadziej, bo odpowiedzialny jest te\u017c za szereg innych rzeczy zwi\u0105zanych z pogrzebami.<\/span><\/p>\n

Rabin Eliezer Gurary z krakowskiego Chabadu do Polski przyjecha\u0142 dwana\u015bcie lat temu z Izraela i tu wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w pierwszej taharze.<\/span><\/p>\n

\u2013 Nigdy wcze\u015bniej nie widzia\u0142em martwego cia\u0142a, nigdy go nie dotyka\u0142em \u2013 m\u00f3wi. Pierwszy raz nie by\u0142 dla niego \u0142atwy. Otworzenie worka z cia\u0142em, zderzenie z jego zapachem, mycie zmar\u0142ego \u2013 nie s\u0105 to przyjemne czynno\u015bci. Ale Gurary, kt\u00f3ry rocznie uczestniczy w kilku taharach, uwa\u017ca, \u017ce trzeba skupi\u0107 si\u0119 na tym, co jest do zrobienia.<\/span><\/p>\n

\u2013 Wierzymy w Mesjasza, dlatego wszystko powinno by\u0107 gotowe na jego przyj\u015bcie. Robimy to, by ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 by\u0107 pochowany po \u017cydowsku \u2012 t\u0142umaczy.<\/span><\/p>\n

\u2013 Dla mnie czym\u015b naturalnym by\u0142o zacz\u0105\u0107 prowadzi\u0107 pogrzeby, bo w moim domu tata zawsze dowodzi\u0142 tymi sprawami. Ale tahara by\u0142a szokiem \u2013 m\u00f3wi David Basok, rabin wroc\u0142awskiej gminy. Odk\u0105d trzy lata temu przyjecha\u0142 z Izraela do Polski, uczestniczy\u0142 w sze\u015bciu taharach. Za pierwszym razem nie wiedzia\u0142, czego dok\u0142adnie si\u0119 spodziewa\u0107. Nastawi\u0142 si\u0119 na co\u015b o wiele gorszego, a okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ca\u0142kiem dobrze sobie poradzi\u0142. \u2013 Oczywi\u015bcie to nie jest \u0142atwe \u2013 przyznaje. \u2013 Jestem najm\u0142odszy z ca\u0142ej wroc\u0142awskiej chewry kadiszy, inni maj\u0105 wi\u0119cej \u017cyciowego do\u015bwiadczenia. Poza tym pe\u0142ni\u0119 pos\u0142ug\u0119 rabina i ludzie mi si\u0119 przygl\u0105daj\u0105, wi\u0119c musz\u0119 sobie radzi\u0107. Tahar\u0119 po prostu trzeba wykona\u0107.<\/span><\/p>\n

\u2013 Jak ka\u017cdy normalny cz\u0142owiek, mia\u0142em dystans do pogrzeb\u00f3w. \u017badnych inklinacji, zap\u0119d\u00f3w, \u017ceby si\u0119 tym zaj\u0105\u0107 \u2013 m\u00f3wi Anatol Kaszen, pracownik socjalny zajmuj\u0105cy si\u0119 opiek\u0105 nad starszymi cz\u0142onkami wroc\u0142awskiej gminy. Ka\u017cdy, kto go zna, przyzna, \u017ce Anatolowi bli\u017cej do bon vivanta<\/i> ni\u017c do osoby, kt\u00f3ra mia\u0142aby si\u0119 zajmowa\u0107 zw\u0142okami. To jednak on sprawi\u0142, \u017ce wroc\u0142awskie bractwo pogrzebowe po latach komunistycznej prowizorki (a po 1968 roku w\u0142a\u015bciwie nieistnienia) zacz\u0119\u0142o na nowo funkcjonowa\u0107. Na pocz\u0105tku lat dwutysi\u0119cznych pojecha\u0142 na pogrzeb do jednej z dolno\u015bl\u0105skich miejscowo\u015bci. Zmar\u0142y mia\u0142 \u017con\u0119 katoliczk\u0119, w zwi\u0105zku z czym na pogrzebie przewa\u017cali nie-\u017bydzi. Nagle objawi\u0142 si\u0119 tam kto\u015b z lokalnej gminy i w poszarpanej kurtce wymamrota\u0142 kilka s\u0142\u00f3w. Zabola\u0142o go to, zw\u0142aszcza \u017ce czu\u0142, \u017ce to w jego kierunku \u2013 \u017byda i pracownika gminy \u2013 kierowane s\u0105 pe\u0142ne niesmaku spojrzenia.<\/span><\/p>\n

\u2013 Zrobi\u0142o mi si\u0119 g\u0142upio. Pomy\u015bla\u0142em, \u017ce trzeba co\u015b zorganizowa\u0107, bo rzeczywi\u015bcie nie mo\u017cna tak ludzi chowa\u0107. Ta ostania droga musi mie\u0107 uroczysty charakter \u2013 m\u00f3wi. Zaj\u0105\u0142 si\u0119 najpierw pogrzebami, a potem, po szkoleniu, tak\u017ce tahar\u0105. \u2013 Kto\u015b po prostu musia\u0142 to robi\u0107\u2013  t\u0142umaczy. \u2013 Trzeba si\u0119 liczy\u0107 ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105, w kt\u00f3rej si\u0119 \u017cyje, to wszystko musi jako\u015b wygl\u0105da\u0107.<\/span><\/p>\n

\u015amieje si\u0119, \u017ce jak dot\u0105d nie mia\u0142 \u017cadnych reklamacji, wszystko \u2013 i tahara, i pogrzeb \u2013 robione jest po prostu, po ludzku.<\/span><\/p>\n

\u2013 Jak to si\u0119 dzieje, \u017ce w g\u0142owie pojawia si\u0119 pomys\u0142 do\u0142\u0105czenia do chewry kadiszy? \u2013 pytam Ma\u0142gorzat\u0119 Zajd\u0119. \u2013 Nie pojawia si\u0119, to zostaje zaproponowane \u2013 odpowiada. Ona nie odm\u00f3wi\u0142a, bo uzna\u0142a, \u017ce ma taki charakter, \u017ce sobie poradzi. \u2013 Jestem pod tym wzgl\u0119dem twarda. Nie boj\u0119 si\u0119 widzie\u0107 \u015bmierci, nie mam do martwego cia\u0142a dramatycznego stosunku: nie boj\u0119 si\u0119 go dotkn\u0105\u0107, nie brzydz\u0119 si\u0119 \u2013 m\u00f3wi. W przygotowaniach do poch\u00f3wk\u00f3w uczestniczy od kilku lat i w tej chwili jest najstarsz\u0105 kobiet\u0105 w krakowskiej chewrze kadiszy. Energiczna, konkretna, z osobowo\u015bci\u0105 aktywistki, nie ma ju\u017c jednak tyle si\u0142 co m\u0142odsze kole\u017canki, a tahara to tak\u017ce ci\u0119\u017cka fizyczna praca \u2013 cia\u0142o trzeba podnie\u015b\u0107, obmywa\u0107 je w okre\u015blonej pozycji, tak aby spe\u0142ni\u0107 przepisy halachy. Czasami wychodzi zm\u0119czona, ale wie, \u017ce zbyt du\u017co os\u00f3b do tej pracy si\u0119 nie rwie. Zdarza si\u0119, \u017ce po pierwszym razie kto\u015b stwierdza, \u017ce jednak nie da rady. Dlatego robi to dalej. \u2013 By\u0142oby mi wstyd odm\u00f3wi\u0107 \u2013 przyznaje. <\/span><\/p>\n

Lu\u017ane w\u0119ze\u0142ki<\/b><\/h5>\n

Tahara (od hebrajskiego s\u0142owa tahor<\/i> oznaczaj\u0105cego rytualn\u0105 czysto\u015b\u0107) ma przygotowa\u0107 cia\u0142o na z\u0142o\u017cenie w ziemi. Tahar\u0105 kobiet zajmuj\u0105 si\u0119 kobiety, a m\u0119\u017cczyzn \u2013 m\u0119\u017cczy\u017ani. W wyj\u0105tkowych przypadkach do tahary m\u0119\u017cczyzn mo\u017cna dopu\u015bci\u0107 kobiet\u0119, ale nigdy na odwr\u00f3t.<\/span><\/p>\n

Przed oczyszczeniem rytualnym cia\u0142o zmar\u0142ego musi zosta\u0107 dok\u0142adnie umyte i oczyszczone z element\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby sprawi\u0107, \u017ce woda gdzie\u015b nie dotrze. Je\u015bli zmar\u0142y swoje ostatnie dni sp\u0119dzi\u0142 w szpitalu, trzeba wyj\u0105\u0107 wszystkie wenflony, zdj\u0105\u0107 banda\u017ce i plastry. Je\u015bli na ciele zosta\u0142a krew, powinna zosta\u0107 zebrana, na przyk\u0142ad wacikiem, i pozostawiona przy zmar\u0142ym. Cz\u0142onkowie chewry kadiszy zajmuj\u0105 si\u0119 paznokciami, rozczesuj\u0105 w\u0142osy i dok\u0142adnie myj\u0105 cia\u0142o. Najpierw g\u0142owa, p\u00f3\u017aniej prawa strona cia\u0142a, na ko\u0144cu lewa. Przy wszystkich czynno\u015bciach, w okre\u015blonych momentach, recytuj\u0105 wersy z Tory, Ksi\u0119gi Psalm\u00f3w lub Prorok\u00f3w. Wiele z cytat\u00f3w pochodzi z Pie\u015bni nad Pie\u015bniami i opisuje pi\u0119kne cia\u0142a oblubie\u0144c\u00f3w \u2013 \u201eUda jego jako s\u0142upy marmurowe, postawione na coku\u0142ach szczeroz\u0142otych, posta\u0107 jego jako Liban, smuk\u0142y jako cedry\u201d.<\/span><\/p>\n

\u2013 Zw\u0142oki s\u0105 ca\u0142y czas cz\u0119\u015bciowo przykryte, bo nie chcemy tej osoby zawstydza\u0107 \u2013 t\u0142umaczy rabin Basok. Cia\u0142u trzeba okaza\u0107 szacunek i delikatno\u015b\u0107, tak jakby nale\u017ca\u0142o do \u017cyj\u0105cej osoby. Nie mo\u017cna po\u0142o\u017cy\u0107 go g\u0142ow\u0105 w d\u00f3\u0142, szarpa\u0107, spieszy\u0107 si\u0119, czy by\u0107 niechlujnym.<\/span><\/p>\n

\u2013 Nie wiem, czy tak powinno si\u0119 robi\u0107 \u2013 zwierza si\u0119 Ma\u0142gorzata \u2013 ale ja do tych pa\u0144 m\u00f3wi\u0119. Wydaje mi si\u0119, \u017ce to jest ludzkie. \u201eKochana, podnios\u0119 ci g\u0142\u00f3wk\u0119. W\u0142osy zaczesz\u0119 tak, \u017ce b\u0119dziesz \u0142adnie wygl\u0105da\u0107\u201d. Nie mog\u0119 si\u0119 opanowa\u0107.<\/span><\/p>\n

\nKobiety, kt\u00f3rych tahar\u0105 zajmuje si\u0119 Ma\u0142gorzata, to najcz\u0119\u015bciej jej znajome z klubu seniora dzia\u0142aj\u0105cego przy krakowskim JCC. Trudno zachowa\u0107 dystans, kiedy widzi si\u0119, \u017ce przed p\u00f3j\u015bciem do szpitala kt\u00f3ra\u015b zrobi\u0142a sobie paznokcie, chcia\u0142a jeszcze dobrze wygl\u0105da\u0107, liczy\u0142a na to, \u017ce za kilka dni b\u0119dzie z powrotem w domu. \u2013 Widz\u0119 zadban\u0105, fajn\u0105 babk\u0119. Mia\u0142a tak\u0105 ch\u0119\u0107 \u017cycia \u2013 m\u00f3wi. Dlatego wszystkim swoim paniom obiecuje, \u017ce b\u0119d\u0105 \u015bwietnie wygl\u0105da\u0142y, a tam, na g\u00f3rze, b\u0119dzie im naprawd\u0119 dobrze. Wie, \u017ce w odprowadzaniu na tamten \u015bwiat s\u0105 zdane na ni\u0105. Wystrzega si\u0119 przede wszystkim narzekania. \u2013 Osoba, kt\u00f3ra tam le\u017cy, mia\u0142aby s\u0142ysze\u0107, \u017ce kr\u0119cimy nosem na to, \u017ce musimy co\u015b ko\u0142o niej zrobi\u0107? \u2013 pyta. <\/span><\/p>\n

Po oczyszczeniu cia\u0142a nast\u0119puje obmycie rytualne. W Izraelu domy przedpogrzebowe wyposa\u017cone s\u0105 w mykwy, do kt\u00f3rych zw\u0142oki przenosi si\u0119 na specjalnych d\u017awigniach. To jednak nie jest norm\u0105, wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cydowskich bractw pogrzebowych na \u015bwiecie radzi sobie bez mykwy, na cia\u0142o zmar\u0142ego wylewaj\u0105c okre\u015blon\u0105 przez halach\u0119 ilo\u015b\u0107 wody, odpowiadaj\u0105c\u0105 biblijnej mierze dziewi\u0119ciu kawim<\/i>. W praktyce s\u0105 to trzy wiadra wody, wylewane nieprzerwanym strumieniem \u2013 kiedy jedna osoba ko\u0144czy wylewa\u0107 jedno, druga zaczyna kolejne. Cia\u0142o jest wtedy w pozycji stoj\u0105cej, mo\u017ce by\u0107 oparte o ustawiony w pionie st\u00f3\u0142 do obmywania. Przyjmuje si\u0119, \u017ce do tahary potrzeba czterech-pi\u0119ciu os\u00f3b, z kt\u00f3rych dwie b\u0119d\u0105 podtrzymywa\u0142y zmar\u0142ego, dwie oblewa\u0142y cia\u0142o, a jedna recytowa\u0142a modlitwy. \u2012 Pami\u0119tam nawet, jak by\u0142am ubrana podczas swojej pierwszej tahary \u2013 \u015bmieje si\u0119 Ma\u0142gorzata. \u2013 Wygl\u0105da\u0142am jak kosmonautka, bo spodziewa\u0142am si\u0119, \u017ce b\u0119d\u0119 ca\u0142a mokra.<\/span><\/p>\n

Ostatni\u0105 czynno\u015bci\u0105, jak\u0105 nale\u017cy wykona\u0107 przy zmar\u0142ym, jest ubranie go w szaty, w kt\u00f3rych zostanie pochowany, tak zwane tachrichim<\/i>. Zrobione s\u0105 z bia\u0142ego lnu, takie same dla kobiet i m\u0119\u017cczyzn, biednych i bogatych, aby nikt nie wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 przed Bogiem. \u201e(\u2026) Str\u00f3j ten nie powinien by\u0107 zbyt wystawny, gdy\u017c jest to zakazane\u201d, m\u00f3wi Szulchan Aruch<\/i>, \u017cydowski kodeks prawa. Tachrichim, w sk\u0142ad kt\u00f3rych wchodzi koszula, spodnie, nakrycie g\u0142owy i okrycie wierzchnie, przywo\u017cone s\u0105 z zagranicy, na zapas. Podobnie ziemia z Izraela, kt\u00f3rej garstki u\u017cywa si\u0119 podczas poch\u00f3wku. M\u0119\u017cczy\u017ani chowani s\u0105 dodatkowo w talicie, kt\u00f3rego u\u017cywali do modlitwy, jednak z jednym obci\u0119tym rogiem \u2013 zmar\u0142y nie jest ju\u017c zobligowany do wype\u0142niania micw, dlatego talit nie mo\u017ce by\u0107 koszerny. A ze wzgl\u0119du na to, \u017ce zmar\u0142y nie jest w stanie spe\u0142nia\u0107 swoich obowi\u0105zk\u00f3w, m\u0119\u017cczy\u017ani odwiedzaj\u0105cy cmentarz nie powinni eksponowa\u0107 swoich cicit<\/i>, fr\u0119dzli na rogu talitu, aby nie wystawia\u0107 go na \u201ekpin\u0119\u201d [Kicur Szulchan Aruch<\/i> 199:15]. \u201eJutro do nas do\u0142\u0105czy, a dzisiaj nas obra\u017ca\u201d, m\u00f3wi jeden z talmudycznych traktat\u00f3w, przestrzegaj\u0105c przed zniewa\u017ceniem nieboszczyka.<\/span><\/p>\n

\u2013 W\u0119ze\u0142ek w talicie zawi\u0105zujemy tak, \u017ceby osoba sama mog\u0142a go otworzy\u0107 \u2012 t\u0142umaczy rabin Gurary. \u2013 Powinni\u015bmy m\u00f3c si\u0119 porusza\u0107, kiedy obudzimy si\u0119 po przyj\u015bciu Mesjasza.<\/span><\/p>\n

Krakowskim zwyczajem<\/b><\/h5>\n

\u2013 Ca\u0142a idea tahary to z jednej strony podkre\u015blanie, \u017ce wa\u017cna jest dusza, za kt\u00f3r\u0105 si\u0119 modlimy, a z drugiej strony oddawanie nale\u017cnego honoru cia\u0142u \u2013 m\u00f3wi rabin Basok. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 praw odnosz\u0105cych si\u0119 do prawid\u0142owego poch\u00f3wku spisana zosta\u0142a w Szulchan Aruch<\/i>. Cho\u0107 ka\u017cda spo\u0142eczno\u015b\u0107 ma swoje zwyczaje, odmawiane s\u0105 te same modlitwy i wykonywane te same czynno\u015bci. Jednym z ostatnich etap\u00f3w przygotowania cia\u0142a zmar\u0142ego do poch\u00f3wku jest na przyk\u0142ad zamkni\u0119cie mu oczu i po\u0142o\u017cenie na powiekach skorupek st\u0142uczonego jajka.<\/span><\/p>\n

\u2013 Jajka s\u0105 okr\u0105g\u0142e i symbolizuj\u0105 cykliczno\u015b\u0107 \u017cycia: narodziny i \u015bmier\u0107 \u2012 wyja\u015bnia rabin Gurary, odnajduj\u0105c stosowny zapis w Szulchan Aruch<\/i>. Niekt\u00f3re spo\u0142eczno\u015bci zast\u0119puj\u0105 jajko pot\u0142uczon\u0105 porcelan\u0105, w jeszcze innych powieki skrapia si\u0119 dodatkowo odrobin\u0105 wina. \u2013 Wszystko to wywodzi si\u0119 z Krakowa \u2013 zwraca uwag\u0119. Remu, \u017cyj\u0105cy w XVI wieku autor komentarza do Szulchan Aruch<\/i>, mieszka\u0142 w Krakowie, jego gr\u00f3b do dzi\u015b znajduje si\u0119 na tamtejszym cmentarzu, i to w\u0142a\u015bnie krakowskie zwyczaje pos\u0142u\u017cy\u0142y mu za podstaw\u0119 do komentowania halachicznych praw. Ale jak m\u00f3wi rabin Basok, nie tylko o wyk\u0142adni\u0119 religijn\u0105 chodzi w \u017cydowskim poch\u00f3wku. \u2013 Wype\u0142niamy jedn\u0105 z najstarszych tradycji w \u017cyciu \u017cydowskim, podkre\u015blamy ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 pokole\u0144.<\/span><\/p>\n

I\u015b\u0107 ze zmar\u0142ym<\/b><\/h5>\n

Wprawionym cz\u0142onkom chewry kadiszy tahara zajmuje oko\u0142o godziny. Najlepiej, \u017ceby by\u0142a wykonana na kr\u00f3tko przed pogrzebem. Krakowska gmina jest wyj\u0105tkowa, bo wojn\u0119 przetrwa\u0142 tam budynek domu przedpogrzebowego. Daleko w nim jednak do luksusowych warunk\u00f3w. Ogrzewanie? Ciep\u0142a woda? Ma\u0142gorzata tylko si\u0119 u\u015bmiecha.<\/span><\/p>\n

\u2013 Oboj\u0119tnie w jakich warunkach si\u0119 jest, trzeba wszystko zrobi\u0107 tak samo. Jest skromnie, ale mamy wszystko, co niezb\u0119dne \u2013 m\u00f3wi.<\/span><\/p>\n

\u2013 Teraz tahara odbywa si\u0119 najcz\u0119\u015bciej w zak\u0142adzie pogrzebowym, rzadziej w miejskich kostnicach czy szpitalach \u2013 opowiada Przemys\u0142aw Szpilman. Dom przedpogrzebowy na wolskim cmentarzu, kt\u00f3rym zarz\u0105dza, zosta\u0142 zniszczony w 1943 roku. Podobnie jest we Wroc\u0142awiu. Kiedy Anatol wchodzi do kostnicy na komunalnym cmentarzu, gdzie z regu\u0142y czeka cia\u0142o, najpierw zakrywa chrze\u015bcija\u0144skie symbole, kt\u00f3re tam wisz\u0105. <\/span><\/p>\n

Kilka godzin po taharze powinien mie\u0107 miejsce pogrzeb, po hebrajsku lewaja<\/i>, od czasownika lewalot<\/i>, i\u015b\u0107 z kim\u015b. Towarzyszenie zmar\u0142emu w ostatniej drodze uwa\u017cane jest za jedn\u0105 z zas\u0142ug, kt\u00f3ra b\u0119dzie mia\u0142a du\u017ce znaczenie w przysz\u0142ym \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n

\u2013 Halacha<\/span> m\u00f3wi, \u017ce pogrzeb powinien odby\u0107 si\u0119 najszybciej, jak to mo\u017cliwe \u2013 t\u0142umaczy rabin Basok. \u2013 W Torze czytamy, \u017ce je\u015bli kto\u015b zosta\u0142 powieszony, to nie wolno cia\u0142u pozwoli\u0107 wisie\u0107, powinno si\u0119 je pogrzeba\u0107 tego samego dnia. St\u0105d interpretacja, \u017ce ka\u017cde cia\u0142o nale\u017cy pochowa\u0107 jak najszybciej.<\/span>
\nW Izraelu wci\u0105\u017c jest praktykowany zwyczaj poch\u00f3wku w ci\u0105gu jednej doby (przede wszystkim w Jerozolimie, ale i w innych miastach), w Europie jednak nie pozwala na to prawo.<\/span><\/p>\n

\u2013 To rzecz szczeg\u00f3lnie dla nas bolesna \u2013 m\u00f3wi rabin Gurary. Wed\u0142ug \u017cydowskich wierze\u0144 dusza nie oddziela si\u0119 ca\u0142kowicie od cia\u0142a w momencie \u015bmierci, mistyczna ksi\u0119ga Zohar m\u00f3wi o stopniowo nast\u0119puj\u0105cym procesie oddzielania si\u0119 poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci duszy i wymienia a\u017c trzy z nich. Dlatego tak du\u017c\u0105 wag\u0119 przywi\u0105zuje si\u0119 w tradycji \u017cydowskiej do czuwania przy ciele zmar\u0142ego, dbania o to, \u017ceby ca\u0142y czas kto\u015b przy nim by\u0142 i dawa\u0142 duszy poczucie bezpiecze\u0144stwa oraz ochron\u0119 przed z\u0142ymi duchami. Jeden z poradnik\u00f3w dla cz\u0142onk\u00f3w chewry kadiszy instruuje: \u201ePozostawienie zmar\u0142ego samego by\u0142oby wyrazem braku wra\u017cliwo\u015bci, \u015bwiadcz\u0105cym o tym, \u017ce jest on ju\u017c bezwarto\u015bciowy, tymczasem jego istota (hebr. neszama <\/i>\u2012 dusza) jest wci\u0105\u017c, w niefizycznej formie, obecna w pobli\u017cu jego cia\u0142a\u201d.<\/span><\/p>\n

\u2013 Czekanie powoduje cierpienie osoby, kt\u00f3ra umar\u0142a. Przez trzy dni jej dusza zawieszona jest pomi\u0119dzy ziemi\u0105 a niebem \u2013 t\u0142umaczy rabin Gurary, dodaj\u0105c, \u017ce nic jednak nie mo\u017ce zrobi\u0107, nie b\u0119dzie przecie\u017c dzia\u0142a\u0142 przeciwko prawu. <\/span><\/p>\n

Anatol wspomina, \u017ce jeszcze przed 1968 rokiem na wroc\u0142awskim cmentarzu \u017cydowskim przy ul. Lotniczej chowano zmar\u0142ych tradycyjnie, bez trumien.<\/span><\/p>\n

\u2013 Budowa\u0142o si\u0119 trumn\u0119 z deszczu\u0142ek na nieboszczyku, kt\u00f3ry ju\u017c le\u017ca\u0142 \u2013 opowiada.<\/span><\/p>\n

\u2013 W Torze jest napisane, \u017ce cz\u0142owiek powsta\u0142 z ziemi i do ziemi powr\u00f3ci. Dlatego ma jej dotyka\u0107 bezpo\u015brednio \u2013 m\u00f3wi rabin Gurary, po raz kolejny zwracaj\u0105c uwag\u0119, \u017ce prawo w Europie nie pozwala na zrealizowanie tego wymogu. Rozwi\u0105zaniem s\u0105 trumny z dziur\u0105 w miejscu, gdzie spoczywa g\u0142owa zmar\u0142ego \u2013 minimum konieczne do spe\u0142niania halachy. <\/span><\/p>\n

Odchodz\u0105 sami znajomi <\/b><\/h5>\n

\u2013 To jest uczucie, \u017ce zrobi\u0142o si\u0119 co\u015b naprawd\u0119 dobrego dla tego cz\u0142owieka \u2013 m\u00f3wi Ma\u0142gorzata Zajda. Po zako\u0144czonej taharze stara si\u0119 odci\u0105\u0107 od tego, w czym bra\u0142a udzia\u0142, nie my\u015ble\u0107 o tym, nie roztrz\u0105sa\u0107. Wie, \u017ce cia\u0142o zosta\u0142o godnie przygotowane na cokolwiek, co je czeka. Ale przede wszystkim wie, \u017ce jej udzia\u0142 w taharze to dobry uczynek.<\/span><\/p>\n

\u2013 Jak si\u0119 zdarzy potem jaki\u015b ma\u0142y grzeszek, to wydaje si\u0119, \u017ce b\u0119dzie \u0142atwiej wybaczony \u2013 \u015bmieje si\u0119. <\/span><\/p>\n

Przemys\u0142aw:<\/span><\/p>\n

\u2013 Na pocz\u0105tku to by\u0142a satysfakcja, duma, poczucie, \u017ce zrobi\u0142o si\u0119 co\u015b dobrego. I ca\u0142y czas tak jest. Natomiast ze wzgl\u0119du na to, \u017ce ci\u0105gle obcuj\u0119 ze \u015bmierci\u0105, traktuj\u0119 ju\u017c teraz tahar\u0119 zupe\u0142nie normalnie. Niemniej jednak staram si\u0119 zawsze pami\u0119ta\u0107 o tym, \u017ce jest to co\u015b niezwykle wa\u017cnego.<\/span><\/p>\n

Rabin Basok, kiedy po sko\u0144czonej taharze wraca do domu, sp\u0119dza czas ze swoj\u0105 rodzin\u0105. Zdarza mu si\u0119, \u017ce kiedy zajmuje si\u0119 cia\u0142em osoby w podesz\u0142ym wieku, przypomina mu si\u0119 zmar\u0142y dziadek, za kt\u00f3rym bardzo t\u0119skni.<\/span><\/p>\n

\u2013 Zawsze po pogrzebie staj\u0119 gdzie\u015b z boku, \u017ceby mie\u0107 chwil\u0119 na oddech. Tak\u017ce po to, aby by\u0107 pomocnym rodzinie zmar\u0142ego. Taka jest moja rola, \u017ceby powiedzie\u0107, co maj\u0105 zrobi\u0107, kiedy mog\u0105 si\u0119 rozej\u015b\u0107 \u2013 ludzie w \u017ca\u0142obie czekaj\u0105 na takie wskaz\u00f3wki.<\/span><\/p>\n

\nZdradza, \u017ce kilka razy zaprosi\u0142 m\u0119\u017cczyzn uczestnicz\u0105cych w taharze do domu na drinka \u2013 \u017ceby chwil\u0119 porozmawia\u0107, powoli powr\u00f3ci\u0107 do normalnego \u017cycia. Czasami jednak wszyscy musz\u0105 szybko wraca\u0107 do pracy \u2013 jeden jest prawnikiem, inny opiekunem cmentarza. <\/span><\/p>\n

W taharze nie powinni uczestniczy\u0107 bliscy zmar\u0142ego, ale w ma\u0142o licznych gminach \u017cydowskich w Polsce najcz\u0119\u015bciej wszyscy si\u0119 znaj\u0105. Dlatego cz\u0142onkowie chewry kadiszy maj\u0105 o wiele ci\u0119\u017csze zadanie, bo cz\u0119sto zajmuj\u0105 si\u0119 osobami, z kt\u00f3rymi si\u0119 przyja\u017anili.<\/span><\/p>\n

\u2013 Ostatnio sami znajomi umieraj\u0105 \u2013 m\u00f3wi Anatol Kaszen. I dodaje, \u017ce jest mu ci\u0119\u017cko, bo wielu z jego podopiecznych jest ju\u017c bardzo wiekowych. Odchodz\u0105, a on, przeje\u017cd\u017caj\u0105c swoim ma\u0142ym fiatem obok ich dom\u00f3w, odczuwa pustk\u0119.<\/span><\/p>\n

\u2013 Zawsze mog\u0142em tam wst\u0105pi\u0107 i by\u0142em mile widziany, a teraz ju\u017c nikogo tam nie ma. Co zrobi\u0107.<\/span><\/p>\n

Prawdziwy akt dobroci<\/b><\/h5>\n

\u2013 Mo\u017ce ten artyku\u0142 to dobra okazja, \u017ceby podzi\u0119kowa\u0107 cz\u0142onkom chewry kadiszy \u2013 zastanawia si\u0119 rabin Basok.<\/span><\/p>\n

Jego \u017cona, Danielle, dodaje:<\/span><\/p>\n

\u2013 W Polsce ludzie ma\u0142o wiedz\u0105 na ten temat, cz\u0119sto nie wiadomo, komu podzi\u0119kowa\u0107 po pogrzebie. Uczestnictwo w taharze to akt \u017cyczliwo\u015bci, kt\u00f3rego nie wida\u0107. To nie jest niczyja praca, wszyscy robi\u0105 to w ramach wolontariatu.<\/span><\/p>\n

\nW Izraelu chewra kadisza ma zupe\u0142nie inny charakter, pracuj\u0105 w niej ludzie zatrudnieni na etat, tak jak w polskich firmach pogrzebowych. Przeprowadzaj\u0105 kilka tahar dziennie, a krajem co jaki\u015b czas wstrz\u0105saj\u0105 skandale, w kt\u00f3rych na jaw wychodzi, \u017ce cz\u0142onkowie bractw lekcewa\u017c\u0105co traktuj\u0105 rodziny zmar\u0142ych albo ka\u017c\u0105 p\u0142aci\u0107 za podstawowe us\u0142ugi, kt\u00f3re wed\u0142ug prawa przys\u0142uguj\u0105 ka\u017cdemu za darmo.<\/span><\/p>\n

\u2013 W latach osiemdziesi\u0105tych w Izraelu by\u0142o wiele przypadk\u00f3w korupcji, cmentarze by\u0142y po prostu biznesami, a je\u015bli kto\u015b chcia\u0142 mie\u0107 gr\u00f3b w dobrej lokalizacji \u2013 cokolwiek to znaczy \u2013 musia\u0142 zap\u0142aci\u0107 \u2013 t\u0142umaczy rabin Basok. W ko\u0144cu kilka os\u00f3b posz\u0142o do s\u0105du, wprowadzono te\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 niereligijnych poch\u00f3wk\u00f3w, zatem bractwa pogrzebowe musz\u0105 si\u0119 teraz bardziej stara\u0107 \u2013 proste prawo wolnego rynku.<\/span><\/p>\n

\u2013 Jednak w Izraelu chewra kadisza jest emocjonalnie odseparowana od zmar\u0142ego, w Polsce to zupe\u0142nie inne realia \u2013 dodaje Danielle. Dlatego w zesz\u0142ym roku rabin Basok zorganizowa\u0142 we wroc\u0142awskiej synagodze skromn\u0105 uroczysto\u015b\u0107, w kt\u00f3rej podzi\u0119kowa\u0142 cz\u0142onkom bractwa. Tradycja ta wywodzi si\u0119 z Izraela, gdzie si\u00f3dmego dnia miesi\u0105ca adar, czyli w jorcajt Moj\u017cesza, kt\u00f3ry zmar\u0142 w nikomu nieznanym miejscu, obchodzi si\u0119 dzie\u0144 wdzi\u0119czno\u015bci dla chewry kadiszy. Ma przypomina\u0107 o wa\u017cnym zadaniu, jakie spe\u0142niaj\u0105 jej cz\u0142onkowie.<\/span><\/p>\n

\u2013 Chewra kadisza wykonuje co\u015b, co nazywamy chesed szel emet<\/i>, aktem prawdziwej dobroci, bo nie mo\u017cna nic w zamian za to dosta\u0107 \u2013 t\u0142umaczy rabin Gurary. \u2013 Wszystko, co robi, robi w spos\u00f3b \u015bwi\u0119ty. <\/span><\/p>\n

Przed wojn\u0105, z racji ogromnej wagi wykonywanego zadania, trafiali do niej ludzie najbardziej religijni i szlachetni. Cz\u0142onkostwo w bractwie by\u0142o wyr\u00f3\u017cnieniem, dodawa\u0142o presti\u017cu i respektu. Nie ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 do niego nale\u017ce\u0107, a tradycja zajmowania si\u0119 poch\u00f3wkiem cz\u0119sto przechodzi\u0142a z pokolenia na pokolenie. Dzi\u015b nie ma takiej selekcji, bo i niewielu jest ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u2013 Korzystamy tak\u017ce z dobrej woli os\u00f3b, kt\u00f3re s\u0105 w mniejszym stopniu przywi\u0105zane do tradycji i religii, cho\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w warszawskiej chewry kadiszy jest jednak szomer Tora u-micwot<\/span><\/i>, przestrzega Tory i jej przykaza\u0144 \u2013 t\u0142umaczy Przemys\u0142aw. <\/span><\/p>\n

\u2013 Ci ludzie wychodz\u0105 ze swojej pracy, odk\u0142adaj\u0105 wszystko na bok i na dwie godziny przychodz\u0105 tutaj \u2013 m\u00f3wi rabin Basok. Czasami \u2013 tak zdarza si\u0119 zw\u0142aszcza w przypadku kobiecej sekcji chewry kadiszy \u2013 musz\u0105 pojecha\u0107 do innego miasta, w zasadzie natychmiast, bo inaczej nie ma jak przeprowadzi\u0107 tahary. Kto\u015b wycofa\u0142 si\u0119 po pierwszym razie, bo by\u0142o mu za ci\u0119\u017cko, kto\u015b inny si\u0119 rozchorowa\u0142 albo nie ma go w kraju. Ma\u0142gorzata Zajda przyznaje, \u017ce jest w niej troch\u0119 \u017calu z tego powodu.<\/span><\/p>\n

\u2013 Mam ju\u017c swoje lata, swoje obostrzenia, powinnam by\u0107 w Krakowie. S\u0105 m\u0142odzi ludzie, ale oni nie garn\u0105 si\u0119 do tej pracy.<\/span><\/p>\n

\nI dalej, kiedy jest taka potrzeba, jedzie na drugi koniec Polski. Do tego si\u0119 zobowi\u0105za\u0142a i tylko choroba mo\u017ce j\u0105 usprawiedliwi\u0107.<\/span><\/p>\n

Rabin Gurary ostatniego dnia ka\u017cdego \u017cydowskiego miesi\u0105ca po\u015bci. Jak t\u0142umaczy, robi tak na wypadek, gdyby okaza\u0142o si\u0119, \u017ce podczas tahary z jakiego\u015b powodu nie potraktowa\u0142 zmar\u0142ego z odpowiednim szacunkiem.<\/span><\/p>\n

\u2013 Je\u015bli zrobimy co\u015b nie tak, ta osoba nigdy nie b\u0119dzie mog\u0142a si\u0119 poskar\u017cy\u0107, wi\u0119c trzeba by\u0107 bardzo ostro\u017cnym i dba\u0107 o to, \u017ceby wszystko zosta\u0142o wykonane zgodnie z \u017cydowskim prawem \u2013 m\u00f3wi. Cytuje fragment z Szulchan Aruch<\/i>, gdzie napisane jest, \u017ce je\u015bli kto\u015b zostanie pochowany nie bezpo\u015brednio w ziemi lub (tak jak w Europie) bez styczno\u015bci z ni\u0105, grzech spoczywa na osobie odpowiedzialnej za poch\u00f3wek. <\/span><\/p>\n

\u2013 To jest w\u0142a\u015bnie najwi\u0119ksza micwa<\/span>, bo jest bezzwrotna \u2013 dodaje Anatol Kaszen. Zupe\u0142nie na odwr\u00f3t ni\u017c w dowcipie, kt\u00f3ry sobie przypomina: \u2013 Dlaczego ci\u0119 nie by\u0142o na pogrzebie Goldberga? \u2013 On na moim te\u017c nie b\u0119dzie. <\/span><\/p>\n

Perspektywa na \u017cycie<\/b><\/h5>\n

Czy praca, a raczej pos\u0142uga w chewrze kadiszy, pozwala inaczej spojrze\u0107 na w\u0142asn\u0105 \u015bmiertelno\u015b\u0107?<\/span><\/p>\n

Rabin Eliezer Gurary:<\/span><\/p>\n

\u2013 Wiem, jak wygl\u0105da koniec \u017cycia i \u017ce te\u017c kiedy\u015b znajd\u0119 si\u0119 w tym samym miejscu i kto\u015b inny zajmie si\u0119 moim cia\u0142em. Ca\u0142y czas powinna nam przy\u015bwieca\u0107 my\u015bl, \u017ce to, co mamy teraz, jest dane tylko na jaki\u015b czas, \u017ce powinni\u015bmy skupi\u0107 si\u0119 na tym, co najbardziej istotne. B\u0119d\u0105c cz\u0142onkiem chewry kadiszy widzisz, jak kto\u015b, kto by\u0142 kiedy\u015b kr\u00f3lem, staje si\u0119 niczym. To daje inn\u0105 perspektyw\u0119 na \u017cycie.<\/span><\/p>\n

Przemys\u0142aw Szpilman:<\/span><\/p>\n

\u2013 Inaczej patrzy si\u0119 na \u015bmier\u0107, inaczej na \u017cycie doczesne. My\u015bl\u0119, \u017ce praca w bractwie pogrzebowym zmienia cz\u0142owieka na lepsze. <\/span><\/p>\n

Ma\u0142gorzata Zajda:<\/span><\/p>\n

\u2013 Nie mam poczucia, \u017ce boj\u0119 si\u0119 staro\u015bci. Nabra\u0142am dystansu, pogodzi\u0142am si\u0119 z tym, \u017ce nie zawsze musz\u0119 by\u0107 weso\u0142\u0105, pogodn\u0105 Ma\u0142gosi\u0105, \u017ce proces starzenia si\u0119 jest naturalny i nie trzeba z nim walczy\u0107. Trzeba natomiast czerpa\u0107 z m\u0142odo\u015bci, otacza\u0107 si\u0119 m\u0142odymi, bra\u0107 od nich energi\u0119, rado\u015b\u0107. Je\u015bli oni to potrafi\u0105, to my te\u017c.<\/span><\/p>\n

Anatol Kaszen:<\/span><\/p>\n

\u2013 Nie wiem, czy zaakceptowa\u0142em \u015bmier\u0107, ale wiem, \u017ce jest to do zrobienia. \u201eNie wszystek umr\u0119\u201d. Zostawia si\u0119 potomstwo, ono jest jakim\u015b przed\u0142u\u017ceniem. Kiedy\u015b nasza kopia pojawi si\u0119 jeszcze na tym \u015bwiecie \u2013 raz, drugi albo trzeci. Jest to jaki\u015b rodzaj nie\u015bmiertelno\u015bci. Oczywi\u015bcie bez pami\u0119ci, ale czy ta pami\u0119\u0107 jest co\u015b warta? Mo\u017ce lepiej zacz\u0105\u0107 wszystko od pocz\u0105tku. <\/span><\/p>\n