{"id":91149,"date":"2021-11-27T17:09:34","date_gmt":"2021-11-27T15:09:34","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=91149"},"modified":"2021-11-27T07:54:28","modified_gmt":"2021-11-27T05:54:28","slug":"01-09-59","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=91149","title":{"rendered":"Mam 99 lat i musz\u0119 opowiedzie\u0107, jak ja, \u017cydowska dziewczyna, wesz\u0142am do hitlerowskiej kwatery g\u0142\u00f3wnej w Pary\u017cu"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Mam 99 lat i musz\u0119 opowiedzie\u0107, jak ja, \u017cydowska dziewczyna, wesz\u0142am do hitlerowskiej kwatery g\u0142\u00f3wnej w Pary\u017cu<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Ewa Winnicka<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Fot. Archiwum prywatne \/ Selma van de Perre wkr\u00f3tce po przybyciu do Londynu, 1945 r.<\/em><\/span><\/p>\n

Podr\u00f3\u017cowa\u0142am po ca\u0142ej okupowanej Holandii rozwo\u017c\u0105c podziemne gazety, pieni\u0105dze, fa\u0142szywe dokumenty plany przerzutu ludzi. Najbardziej ba\u0142am si\u0119 zasn\u0105\u0107.<\/strong><\/span><\/h4>\n

Z SELM\u0104 VAN DE PERRE, HOLENDERSK\u0104 DZIENNIKARK\u0104 \u017bYDOWSKIEGO POCHODZENIA, ROZMAWIA EWA WINNICKA<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

Pani ojciec sam zg\u0142osi\u0142 si\u0119 na wyjazd do \u2013 jak mu powiedziano \u2013 obozu prac<\/strong>y\u2026<\/h5>\n

\u2013 Niemcy przekonywali, \u017ce je\u015bli g\u0142owa rodziny si\u0119 zg\u0142osi, \u017cona i dzieci nie zostan\u0105 wywiezione. Ale zamiast do obozu pracy ojciec trafi\u0142 do obozu przej\u015bciowego i do Auschwitz. Mama i siostra ukrywa\u0142y si\u0119 u holenderskiej rodziny, ale wyda\u0142 je m\u0105\u017c gospodyni. Deportowano je do obozu przej\u015bciowego, a potem do Sobiboru i natychmiast zg\u0142adzono\u2026<\/span><\/p>\n

Kiedy ko\u0144czy si\u0119 \u017ca\u0142oba po rodzinie, kt\u00f3ra zgin\u0119\u0142a w taki spos\u00f3b?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nigdy. Moja \u017ca\u0142oba si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142a. Mam 99 lat i odk\u0105d pozna\u0142am prawd\u0119 o losie ojca, mamy, m\u0142odszej siostry, kuzynostwa i dalszej rodziny, ka\u017cdego dnia, gdy si\u0119 budz\u0119 i kiedy id\u0119 spa\u0107, my\u015bl\u0119 o nich, o ostatnich godzinach ich \u017cycia, i o tym, czy mogli si\u0119 uratowa\u0107. Ca\u0142e dekady zmaga\u0142am si\u0119 z bezsenno\u015bci\u0105. Zaraz po wojnie by\u0142o najgorzej, mia\u0142am problemy z \u017co\u0142\u0105dkiem, zaczyna\u0142am p\u0142aka\u0107 nagle, w \u015brodku dnia, w \u015brodku rozmowy….<\/span><\/p>\n

Czy leczy\u0142o si\u0119 wtedy tak\u0105 traum\u0119 u lekarzy?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 W 1945 roku mieszka\u0142am ju\u017c w Londynie, zacz\u0119\u0142am prac\u0119 w BBC, w Bush House w centrum miasta. Zajmowa\u0142am si\u0119 transkrypcj\u0105 i t\u0142umaczeniem wiadomo\u015bci w holenderskiej sekcji tego radia. Zapisa\u0142am si\u0119 do London School of Economics, kilka krok\u00f3w od redakcji. Kole\u017canka ze studi\u00f3w, Angielka, zobaczy\u0142a, co si\u0119 ze mn\u0105 dzieje, i powiedzia\u0142a, \u017ce powinnam p\u00f3j\u015b\u0107 do lekarza, kt\u00f3ry by\u0142 zwi\u0105zany z uczelni\u0105. Um\u00f3wi\u0142am si\u0119 z nim i to by\u0142a pora\u017cka.<\/span><\/p>\n

Dlaczego?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Opowiedzia\u0142am mu moj\u0105 histori\u0119. \u017be ca\u0142e lata \u017cy\u0142am z cudz\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105, \u017ce straci\u0142am rodzin\u0119 w obozie zag\u0142ady. A on zacz\u0105\u0142 dopytywa\u0107 o rodzaj mojej relacji z ojcem, czy by\u0142a szczeg\u00f3lna.<\/span><\/p>\n

Nie wiedzia\u0142am, o co mu chodzi, dop\u00f3ki kto\u015b mi nie powiedzia\u0142, \u017ce jest zafascynowany Freudem. Po sze\u015bciu spotkaniach da\u0142am sobie spok\u00f3j.<\/span><\/p>\n

Rozmowy ze starszym z moich braci te\u017c nie pomog\u0142y mi. Prze\u017cy\u0142 wojn\u0119 w Wielkiej Brytanii, w holenderskim wojsku, kt\u00f3re by\u0142o cz\u0119\u015bci\u0105 armii brytyjskiej. T\u0142umaczy\u0142, \u017ce nasza sytuacja nie jest szczeg\u00f3lna. Ludzie trac\u0105 rodzic\u00f3w, m\u00f3wi\u0142, tak si\u0119 dzieje.<\/span><\/p>\n

Wtedy krzycza\u0142am: trac\u0105, ale nie w tak bestialski spos\u00f3b! Ale potem zrozumia\u0142am, \u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani nie mogli sobie pozwoli\u0107 na s\u0142abo\u015b\u0107 i okazywanie uczu\u0107. Tak byli wychowani, tego nauczy\u0142a ich wojna.<\/span><\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce uratowa\u0142a mnie praca i ma\u0142\u017ce\u0144stwo. Wysz\u0142am za m\u0105\u017c w 1947 roku, za Holendra mieszkaj\u0105cego w Anglii. M\u0105\u017c te\u017c by\u0142 dziennikarzem, a przy tym oaz\u0105 spokoju i cierpliwo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Do Londynu wyemigrowa\u0142o wielu ocalonych z Zag\u0142ady. Nie szuka\u0142a pani grupy wsparcia?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Mieszka\u0142am w zachodnim Londynie, doje\u017cd\u017ca\u0142am do centrum do pracy. \u017bydowska spo\u0142eczno\u015b\u0107 osiedli\u0142a si\u0119 przede wszystkim w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci miasta, daleko. Wok\u00f3\u0142 mnie nie by\u0142o nikogo z podobnym do\u015bwiadczeniem. Albo nikt o tym nie rozmawia\u0142.<\/span><\/p>\n

Jak wygl\u0105da\u0142o \u017cycie pani rodziny w Amsterdamie przed 1939 rokiem?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Byli\u015bmy kochaj\u0105c\u0105 si\u0119 mieszcza\u0144sk\u0105 rodzin\u0105. Tata by\u0142 aktorem, prezenterem i \u015bpiewakiem, wyst\u0119powa\u0142 w rewiach. Mama zajmowa\u0142a si\u0119 domem. Mieli\u015bmy k\u0142opoty, jak wszyscy. By\u0142y momenty, kiedy brakowa\u0142o nam pieni\u0119dzy, ale byli\u015bmy ze sob\u0105 zwi\u0105zani, moi rodzice byli szanowanymi i lubianymi lud\u017ami. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce ojciec, artystyczna dusza, przychodzi\u0142 do domu pijany. Ale by\u0142 do szale\u0144stwa zakochany w mojej mamie i nigdy jej nie zdradzi\u0142.<\/span><\/p>\n

Byli\u015bcie religijn\u0105 rodzin\u0105 \u017cydowsk\u0105?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie, nie chodzili\u015bmy do synagogi. Oczywi\u015bcie wiedzieli\u015bmy, \u017ce jeste\u015bmy \u017bydami, ale nie mia\u0142o to dla nas wi\u0119kszego znaczenia. M\u00f3wili\u015bmy po holendersku, cho\u0107 pami\u0119tam, \u017ce moi bracia pr\u00f3bowali uczy\u0107 si\u0119 j\u0119zyka jidysz. Moimi przyjaci\u00f3\u0142kami by\u0142y chrze\u015bcijanki, bywa\u0142am u nich na kolacjach wigilijnych, lubi\u0142am to. Tata by\u0142 bardzo post\u0119powy. Pami\u0119tam, \u017ce kiedy\u015b siedzieli\u015bmy przy stole i jeden z moich dw\u00f3ch starszych braci poleci\u0142 mi przynie\u015b\u0107 szklank\u0119 wody. Tata zabroni\u0142 mi wstawa\u0107. Powiedzia\u0142, \u017ce nie jestem s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 brata, \u017ce sam mo\u017ce sobie przynie\u015b\u0107 t\u0119 wod\u0119.<\/span><\/p>\n

Do\u015bwiadczy\u0142a pani antysemityzmu?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie. Mo\u017ce raz, kiedy by\u0142am dzieckiem. Mieszkali\u015bmy wtedy pod Amsterdamem, nad samym morzem. Bawi\u0142am si\u0119 z ch\u0142opcem, synem sprzedawcy lod\u00f3w, z pochodzenia W\u0142ochem. Mieli\u015bmy po kilka lat, udawali\u015bmy ojca i matk\u0119. Nast\u0119pnego dnia ch\u0142opiec przyszed\u0142 na pla\u017c\u0119 i powiedzia\u0142, \u017ce to niemo\u017cliwe, \u017ceby\u015bmy byli ojcem i matk\u0105 w zabawie. Spyta\u0142am dlaczego, powiedzia\u0142, \u017ce tata zabroni\u0142 mu. \u201eSelma jest \u017cyd\u00f3wk\u0105, my katolikami, to niemo\u017cliwe”. To by\u0142 ten jeden raz. A\u017c do wybuchu wojny.<\/span><\/p>\n

Byli\u015bmy ni\u0105 zaskoczeni.<\/span><\/p>\n

Zaskoczeni?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Wiem, \u017ce to naiwne, ale bardzo wiele os\u00f3b by\u0142o przekonanych, \u017ce Holandia utrzyma neutralno\u015b\u0107, tak jak utrzyma\u0142a j\u0105 w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej.<\/span><\/p>\n

\"SelmaSelma van de Perre w szpitalu z nowo narodzonym synem Joceline.<\/span> Fot. Archiwum prywatne<\/em><\/span><\/p>\n

\u017badnych wiadomo\u015bci z Niemiec i wschodniej Europy?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Gazety nas uspokaja\u0142y. Nie odczuwa\u0142am grozy, moi rodzice te\u017c d\u0142ugo nie. Po 1936 roku do Holandii zacz\u0119li przyje\u017cd\u017ca\u0107 \u017cydowscy emigranci z Niemiec. Opowiadali przygn\u0119biaj\u0105ce historie. Nie dopuszczali\u015bmy ich do siebie. M\u00f3j 24-letni brat i jego kolega pojechali nawet do Austrii ju\u017c po tym, gdy zosta\u0142a anektowana przez Hitlera w marcu 1938 roku. Obywatelom Holandii p\u0142acono wtedy nawet, \u017ceby si\u0119 \u017cenili z m\u0142odymi \u017byd\u00f3wkami z Austrii. Holenderski paszport mia\u0142 je chroni\u0107. David zosta\u0142 papierowym m\u0119\u017cem i dosta\u0142 200 gulden\u00f3w. To by\u0142a bardzo du\u017ca suma. By\u0142y potem formalne problemy z rozwodem, ale jego \u201e\u017cona” prze\u017cy\u0142a Holocaust.<\/span><\/p>\n

Ja jeszcze w 1939 roku by\u0142am na wycieczce szkolnej w Wielkiej Brytanii. Te historie pokazuj\u0105, jak lekkomy\u015blnie podchodzili\u015bmy do tego, co dzieje si\u0119 w Europie.<\/span><\/p>\n

Pierwszy moment grozy nast\u0105pi\u0142 w 1939 roku?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Dopiero w 1940, kiedy wojska niemieckie wkroczy\u0142y do Holandii i po czterech dniach Holandia skapitulowa\u0142a. Martwili\u015bmy si\u0119 o moich braci, kt\u00f3rych nie by\u0142o w kraju \u2013 nie wiedzieli\u015bmy, co si\u0119 z nimi dzieje. Po wojnie odnale\u017ali\u015bmy si\u0119. David, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 w wojsku, razem ze swoj\u0105 brygad\u0105 wycofa\u0142 si\u0119 do Belgii, a potem do Londynu, gdzie pracowa\u0142 w biurze dywizji medycznej. M\u0142odszy, Louis, pracowa\u0142 w marynarce handlowej.<\/span><\/p>\n

Kt\u00f3rego\u015b dnia w 1941 roku tata zebra\u0142 nas przy stole i powiedzia\u0142, \u017ce musimy kupi\u0107 sobie opaski z gwiazd\u0105 Dawida.<\/span><\/p>\n

Zacz\u0119\u0142am si\u0119 buntowa\u0107, \u017ce nie chc\u0119 \u017cadnej opaski, ale tata powt\u00f3rzy\u0142, \u017ce musz\u0119 i \u017ce nie ma wyboru, bo takie jest rozporz\u0105dzenie w\u0142adz. Wtedy zrozumia\u0142am, \u017ce jeste\u015bmy naznaczeni.<\/span><\/p>\n

Potem zacz\u0119\u0142y si\u0119 kolejne restrykcje; nakazano nam odda\u0107 odbiorniki radiowe, wycofano ze szk\u00f3\u0142 \u017cydowskich uczni\u00f3w, a nauczycieli \u017cydowskiego pochodzenia zwolniono z pracy. Przesta\u0142am chodzi\u0107 do liceum i zacz\u0119\u0142am szuka\u0107 zatrudnienia, co nie by\u0142o \u0142atwe, bo \u017bydzi mogli pracowa\u0107 tylko u \u017cydowskich pracodawc\u00f3w. Znajdowa\u0142am dorywcze prace, kt\u00f3re traci\u0142am, kiedy okazywa\u0142o si\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bciciel zosta\u0142 deportowany.<\/span><\/p>\n

Nast\u0119pnie zakazano Aryjczykom sk\u0142adania wizyt w \u017cydowskich domach i odwrotnie.<\/span><\/p>\n

Straci\u0142a pani swoje chrze\u015bcija\u0144skie kole\u017canki?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Kiedy zacz\u0105\u0142 obowi\u0105zywa\u0107 zakaz, m\u00f3j tata powiedzia\u0142: \u201eNie przejmuj si\u0119, twoja Greet nie przestanie do ciebie przychodzi\u0107”. I mia\u0142 racj\u0119: moja najlepsza przyjaci\u00f3\u0142ka przekrada\u0142a si\u0119 do mnie po kryjomu. Kiedy odebrano nam radioodbiornik, s\u0105siedzi z g\u00f3ry przeci\u0105gn\u0119li anten\u0119, \u017ceby\u015bmy mogli s\u0142ucha\u0107 BBC. Ale trwa\u0142o to kr\u00f3tko, by\u0142o zbyt niebezpieczne.<\/span><\/p>\n

W kolejnych miesi\u0105cach zabroniono nam korzystania z transportu publicznego, teatru, kina… Potem rozci\u0105gni\u0119to drut kolczasty wok\u00f3\u0142 \u017cydowskiej dzielnicy w Amsterdamie. Na ko\u0144cu kazano odda\u0107 kosztowno\u015bci i pieni\u0105dze do banku, kt\u00f3ry przej\u0119li Niemcy.<\/span><\/p>\n

A\u017c w 1942 roku zacz\u0119\u0142y si\u0119 wyw\u00f3zki, m\u00f3wiono, \u017ce do oboz\u00f3w pracy. Ale czy my\u015bmy si\u0119 domy\u015blali, czym to si\u0119 sko\u0144czy? Wtedy jeszcze nie, wci\u0105\u017c nie by\u0142o \u017cadnych wie\u015bci z Europy Wschodniej…<\/span><\/p>\n

Czy holenderskie gazety nie informowa\u0142y o prze\u015bladowaniach ludno\u015bci, zw\u0142aszcza \u017byd\u00f3w, na wschodzie Europy?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Przecie\u017c zosta\u0142y przej\u0119te przez Niemc\u00f3w i publikowa\u0142y niemieck\u0105 propagand\u0119.<\/span><\/p>\n

Kto w nich pracowa\u0142, ci sami przedwojenni holenderscy dziennikarze<\/strong>?<\/h5>\n

\u2013 W du\u017cej mierze tak. Musieli podpisa\u0107 lojalk\u0119, \u017ceby nie straci\u0107 pracy.<\/span><\/p>\n

I podpisywali: jedni dlatego, \u017ce musieli utrzyma\u0107 rodziny, a drudzy, bo sympatyzowali z Niemcami. Podoba\u0142 im si\u0119 nowy porz\u0105dek.<\/span><\/p>\n

\n

Mieli\u015bmy bardzo mi\u0142ego s\u0105siada, podwozi\u0142 przed wojn\u0105 moj\u0105 siostr\u0119 do szko\u0142y, przyja\u017anili\u015bmy si\u0119. Wst\u0105pi\u0142 do policji, bo potrzebowa\u0142 pracy, ale wci\u0105\u017c by\u0142 dla nas mi\u0142y. Nie potrafi\u0119 go pot\u0119pi\u0107.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Po wojnie wiele os\u00f3b by\u0142o s\u0105dzonych za wsp\u00f3\u0142prac\u0119, ale te\u017c mn\u00f3stwo os\u00f3b wst\u0105pi\u0142o do ruchu oporu. Grozi\u0142a im wyw\u00f3zka do oboz\u00f3w. Zacz\u0119\u0142y ukazywa\u0107 si\u0119 podziemne gazety \u201eDe Waarheid” i \u201eDe Vonk”. Nawo\u0142ywa\u0142y do sprzeciwu wobec prze\u015bladowania \u017byd\u00f3w. Mia\u0142y na pocz\u0105tku swoje sukcesy, w lutym 1941 dosz\u0142o do strajku przeciw prze\u015bladowaniom. Stan\u0105\u0142 port, kolej, tramwaje, od maszyn odeszli robotnicy. Strajk st\u0142umiono, ale to by\u0142 wa\u017cny gest.<\/span><\/p>\n

Czy wiedzieli\u015bcie, co to s\u0105 za obozy, do kt\u00f3rych wywo\u017c\u0105 \u017byd\u00f3w?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Pa\u0144stwo holenderskie by\u0142o dobrze zorganizowane. Mieli\u015bmy du\u017ce zaufanie do obowi\u0105zuj\u0105cego porz\u0105dku i do instytucji. Plotki ze wschodu kr\u0105\u017cy\u0142y, ale wydawa\u0142y si\u0119 nieprawdopodobne. Dlatego kiedy og\u0142aszano kolejne listy \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 si\u0119 zg\u0142asza\u0107 z walizk\u0105 w celu wyjazdu do obozu pracy \u2013 ludzie si\u0119 zg\u0142aszali. Nie chcieli robi\u0107 zamieszania, nie chcieli szkodzi\u0107 rodzinom. Liczyli, \u017ce ob\u00f3z pracy to nie tragedia, by\u0107 mo\u017ce jaka\u015b pomy\u0142ka, a zreszt\u0105 wojna wkr\u00f3tce si\u0119 sko\u0144czy i wszystko b\u0119dzie w porz\u0105dku.<\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105 pierwsze relacje nie by\u0142y przera\u017caj\u0105ce. Zw\u0142aszcza tych, kt\u00f3rzy trafili do obozu przej\u015bciowego Westerbork w Holandii. Wie pani, \u017ce ten ob\u00f3z zosta\u0142 za\u0142o\u017cony w 1939 roku w celach humanitarnych? Tam trafiali \u017cydowscy uchod\u017acy z Niemiec. Taka ironia losu.<\/span><\/p>\n

Pisze pani w swojej ksi\u0105\u017cce, \u017ce warunki tam by\u0142y hotelowe, uznawano za\u017calenia wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rzy nie dostali zapowiedzianych paczek \u017cywno\u015bciowych. Hitlerowcy dochowywali jakich\u015b standard\u00f3w.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Ale tylko dlatego, \u017ce przetrzymywano tam nie tylko \u017byd\u00f3w. I by u\u015bpi\u0107 czujno\u015b\u0107, by osadzeni si\u0119 nie buntowali. Prawie 107 tysi\u0119cy holenderskich \u017byd\u00f3w trafi\u0142o stamt\u0105d do O\u015bwi\u0119cimia, Sobiboru i innych oboz\u00f3w \u015bmierci.<\/span><\/p>\n

Tata trafi\u0142 do Westerbork w 1942 roku. Sam si\u0119 zg\u0142osi\u0142, poszed\u0142 z walizk\u0105 na policj\u0119. To by\u0142 2 pa\u017adziernika 1942 roku. Chyba wtedy zrozumieli\u015bmy, \u017ce trzeba si\u0119 ukrywa\u0107. Mama z moj\u0105 m\u0142odsz\u0105 siostr\u0105 zap\u0142aci\u0142y za kryj\u00f3wk\u0119 u aryjskiej rodziny. Wyjecha\u0142y do Eindhoven. Beze mnie, bo ta rodzina mia\u0142a tylko dwa wolne miejsca. Mia\u0142am 20 lat i zosta\u0142am sama w Amsterdamie. Ojca ju\u017c nie zobaczy\u0142am. Zgin\u0105\u0142. Mam\u0119 i siostr\u0119 zd\u0105\u017cy\u0142am jeszcze odwiedzi\u0107 cztery razy. W czerwcu 1943 roku zosta\u0142y aresztowane.<\/span><\/p>\n

To wtedy zdecydowa\u0142a si\u0119 pani zmieni\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Tu\u0142a\u0142am si\u0119 po znajomych i rodzinie, zmienia\u0142am prace, kt\u00f3re coraz trudniej by\u0142o dosta\u0107. Z rodzinnego domu trafi\u0142am do rodziny kole\u017canki. Spa\u0142am z nimi w jednym pokoju. Zdziwi\u0142o mnie, \u017ce \u015bpi\u0105 w bieli\u017anie, nie nosz\u0105 pi\u017cam. Odebra\u0142am to jako rzecz poni\u017cej standardu. Moi rodzice, niezale\u017cnie od tego, w jakiej sytuacji finansowej byli\u015bmy, zawsze dbali o pewien poziom \u017cycia. To, \u017ce zwraca\u0142am wtedy uwag\u0119 na brak pi\u017camy, \u015bwiadczy, \u017ce tkwi\u0142am jeszcze w innym \u015bwiecie. Swoj\u0105 drog\u0105 ta rodzina wykorzysta\u0142a zapasy w\u0119gla na opa\u0142, kt\u00f3re zgromadzi\u0142 tata, i kaza\u0142a mi si\u0119 po kilkunastu dniach wyprowadzi\u0107. Posz\u0142am wtedy do wujka, kt\u00f3rego syn zosta\u0142 ju\u017c wywieziony, spyta\u0142am, czy mog\u0119 u niego zosta\u0107. Zgodzi\u0142 si\u0119. Spa\u0142am w \u0142\u00f3\u017cku kuzyna, jeszcze nie wiedzia\u0142am, jaki los go spotka\u0142. Ale wkr\u00f3tce \u017cona wujka, Aryjka, te\u017c uzna\u0142a, \u017ce moja obecno\u015b\u0107 jest dla rodziny gro\u017ana. Wujka w tym czasie wezwano na sterylizacj\u0119, to by\u0142o standardowe post\u0119powanie wobec mieszanych ma\u0142\u017ce\u0144stw. Musia\u0142am szuka\u0107 znowu nowego lokum.<\/span><\/p>\n

Kiedy zosta\u0142a pani Wilhelmin\u0105 Buter?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Kiedy wynios\u0142am si\u0119 z domu, zrozumia\u0142am, \u017ce musz\u0119 zapomnie\u0107 o tym, kim jestem. Mia\u0142am dobry wygl\u0105d, rozja\u015bni\u0142am w\u0142osy. Kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej pozna\u0142am ludzi z ruchu oporu. Najwa\u017cniejszy by\u0142 doktor Wim Storm. Pracowa\u0142 w szpitalu, znajdowa\u0142 kryj\u00f3wki \u017bydom i innym poszukiwanym, przerzuca\u0142 zagro\u017conych do Francji. Znalaz\u0142 dla mnie pok\u00f3j w Lejdzie i wkr\u00f3tce zosta\u0142am jego kurierk\u0105. Prawdziwa Wilhelmina by\u0142a ameryka\u0144sk\u0105 studentk\u0105, kt\u00f3ra wynajmowa\u0142a pok\u00f3j przede mn\u0105. Wiedzia\u0142am, \u017ce wr\u00f3ci\u0142a do Ameryki przed wojn\u0105, ja mia\u0142am jej dokumenty, podrobione oczywi\u015bcie.<\/span><\/p>\n

Ocaleni z Zag\u0142ady, kt\u00f3rzy ukrywali si\u0119 po aryjskiej stronie w Warszawie, opowiadali, \u017ce najtrudniej by\u0142o chodzi\u0107 po ulicach z podniesionym czo\u0142em, bez strachu w oczach. Ten strach zdradza\u0142 i gubi\u0142.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Zgadzam si\u0119. Ja tego wszystkiego musia\u0142am si\u0119 nauczy\u0107. Nie mog\u0142am siedzie\u0107 w kryj\u00f3wce: trzeba by\u0142o odbiera\u0107 kartki na \u017cywno\u015b\u0107, chodzi\u0107 do garkuchni, do urz\u0119du. Porusza\u0107 si\u0119 pewnym krokiem, nie my\u015ble\u0107 o niebezpiecze\u0144stwie. \u017beby zaciera\u0107 \u015blady, Wilhelmina Buter zmieni\u0142a si\u0119 wkr\u00f3tce w Margaret\u0119 van der Kuit. Z nowymi dokumentami.<\/span><\/p>\n

Czy pani znajomi w ruchu oporu wiedzieli, \u017ce jest pani \u017byd\u00f3wk\u0105?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Tylko ci, kt\u00f3rzy znali mnie sprzed wojny. Dwie, trzy osoby. Dow\u00f3dca zdecydowa\u0142, \u017ceby nie m\u00f3wi\u0107 innym. Bardzo wielu \u017byd\u00f3w dzia\u0142a\u0142o w ruchu oporu pod aryjskimi pseudonimami. Na wszelki wypadek.<\/span><\/p>\n

Jakie by\u0142y pani zadania jako kurierki?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Podr\u00f3\u017cowa\u0142am po ca\u0142ej Holandii rozwo\u017c\u0105c podziemne gazety, ksi\u0105\u017cki, pieni\u0105dze i dokumenty, fa\u0142szywe dowody to\u017csamo\u015bci, plany przerzutu ludzi. Te czynno\u015bci sta\u0142y si\u0119 dla mnie rutyn\u0105. Zaskakuj\u0105ce by\u0142o w\u0142a\u015bciwie to, \u017ce przewa\u017cnie nie dba\u0142am o w\u0142asne bezpiecze\u0144stwo. Chcia\u0142am za wszelk\u0105 cen\u0119 pom\u00f3c \u2013 to by\u0142a silna motywacja. Poza tym nie da si\u0119 \u017cy\u0107 w ci\u0105g\u0142ym strachu.<\/span><\/p>\n

Wyje\u017cd\u017ca\u0142am te\u017c do Belgii i Francji. Miejscowi ch\u0142opi przeprowadzali mnie przez granic\u0119, Raz m\u00f3j prze\u0142o\u017cony, Bob, wys\u0142a\u0142 mnie do Pary\u017ca. Mia\u0142am dostarczy\u0107 kopert\u0119 do jakiego\u015b niemieckiego wa\u017cnego urz\u0119du i odebra\u0107 stamt\u0105d dokumenty. Parali\u017cowa\u0142 mnie strach, ale zacz\u0119\u0142am flirtowa\u0107 ze stra\u017cnikami pod tym budynkiem, trzepota\u0142am rz\u0119sami i wpu\u015bcili mnie do \u015brodka. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry by\u0142 kontaktem i te\u017c ryzykowa\u0142, zni\u00f3s\u0142 kopert\u0119. Kiedy wysz\u0142am z tego budynku, bieg\u0142am, ale kolana si\u0119 pode mn\u0105 ugina\u0142y. Kiedy um\u00f3wiony ch\u0142op przeprowadza\u0142 mnie przez granic\u0119 francusko-belgijsk\u0105, kiedy jecha\u0142am tramwajem, kiedy kilometrami sz\u0142am do Holandii, brzuch mnie bola\u0142 ze strachu. Ale uda\u0142o si\u0119. \u017bydowska dziewczyna wesz\u0142a do hitlerowskiej kwatery g\u0142\u00f3wnej w Pary\u017cu.<\/span><\/p>\n

Aresztowano nas, mnie, Boba i jeszcze kilka os\u00f3b, dopiero w czerwcu 1944 roku. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce Niemcy \u015bledzili mojego prze\u0142o\u017conego, kto\u015b musia\u0142 na niego donie\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119tam, \u017ce mi\u0142a stra\u017cniczka w areszcie w Utrechcie poradzi\u0142a mi podrze\u0107 i spu\u015bci\u0107 w ubikacji wszystkie, nawet niewa\u017cne notatki. Potem zawieziono mnie do obozu przej\u015bciowego w Vught, potem do Ravensbr\u00fcck. Ta mi\u0142a stra\u017cniczka z Utrechtu te\u017c tam trafi\u0142a, jako wi\u0119\u017aniarka. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce pomog\u0142a komu\u015b uciec z wi\u0119zienia. Straci\u0142a tam \u017cycie.<\/span><\/p>\n

Co pani pami\u0119ta z czasu aresztowania?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 \u017be ba\u0142am si\u0119 zasn\u0105\u0107, \u017ceby nie zacz\u0105\u0107 m\u00f3wi\u0107 przez sen i nie zdradzi\u0107 mojej prawdziwej to\u017csamo\u015bci. Niemcy wiele obiecywali za donoszenie na wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w. Ale areszt i ob\u00f3z przej\u015bciowy w Vught, w kt\u00f3rym przecie\u017c wiele os\u00f3b umar\u0142o, to by\u0142o sanatorium w por\u00f3wnaniu z Ravensbr\u00fcck.<\/span><\/p>\n

A jakie by\u0142y pierwsze dni w obozie?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Psy ubrane w szare okrycia z odznakami SS. Opowie\u015bci wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017aniarek o tym, \u017ce kobietom po porodzie odbiera si\u0119 noworodki, topi je lub wrzuca do bunkra, by umar\u0142y. Starsze dzieci si\u0119 truje lub chowa \u017cywcem.<\/span><\/p>\n

\n

Okropne historie. Kiedy prowadzono nas do barak\u00f3w, wstrz\u0105sn\u0119\u0142o mn\u0105 to, \u017ce przy obozie, w domu z ogr\u00f3dkiem, mieszka komendant z rodzin\u0105 i prowadzi normalne \u017cycie. A w obozie dzia\u0142a\u0142o krematorium i kobieta, kt\u00f3ra by\u0142a chora lub mia\u0142a wi\u0119cej ni\u017c 52 lata, by\u0142a skazana na \u015bmier\u0107. W por\u00f3wnaniu z obozem w Vught stra\u017cniczki w Ravensbr\u00fcck, Niemki, by\u0142y wobec nas znacznie bardziej okrutne. Niekt\u00f3re by\u0142y sadystkami.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Kim by\u0142y, zanim podj\u0119\u0142y si\u0119 pracy w obozie?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie rekrutowano ich ze wzgl\u0119du na sk\u0142onno\u015b\u0107 do okrucie\u0144stwa, to by\u0142y zwyk\u0142e kobiety: urz\u0119dniczki, gospodynie domowe, robotnice. W bardzo patriarchalnych Niemczech praca w obozie dawa\u0142a w\u0142adz\u0119 i one z niej korzysta\u0142y. Jestem pewna, \u017ce to mog\u0142o si\u0119 zdarzy\u0107 nie tylko w Niemczech, mog\u0142o si\u0119 zdarzy\u0107 wsz\u0119dzie. Wystarczy\u0142o przyzwolenie.<\/span><\/p>\n

Czyta\u0142am o polskich wi\u0119\u017aniarkach, kt\u00f3re po wojnie pomog\u0142y Johannie Langefeld, nadzorczyni, unikn\u0105\u0107 wi\u0119zienia, obroni\u0142y j\u0105. Zupe\u0142nie nie mog\u0119 zrozumie\u0107, jak mog\u0142y by\u0107 wdzi\u0119czne tej osobie.<\/span><\/p>\n

Zapewne traktowa\u0142a je w Ravensbr\u00fcck lepiej ni\u017c inne stra\u017cniczki, to wystarczy\u0142o. Spotka\u0142a pani Langefeld osobi\u015bcie?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Tylko raz. Podobnie jak inne wi\u0119\u017aniarki pracowa\u0142am w fabryce Siemensa, wtedy na nocn\u0105 zmian\u0119. By\u0142am chora, wyg\u0142odzona, mia\u0142am dyfteryt, ale wizyta u lekarza oznacza\u0142a transport do Auschwitz.<\/span><\/p>\n

Mia\u0142am ludzkiego szefa zmiany, kt\u00f3ry by\u0107 mo\u017ce nie wiedzia\u0142, jak \u017cyjemy w obozie. Zobaczy\u0142, \u017ce zaraz zemdlej\u0119, i pozwoli\u0142 mi si\u0119 po\u0142o\u017cy\u0107 na \u0142\u00f3\u017cku polowym w biurze. Niestety moja nieobecno\u015b\u0107 natychmiast zosta\u0142a zauwa\u017cona w baraku. Przysz\u0142a stra\u017cniczka, a potem Langefeld, wywlok\u0142y mnie z fabryki. By\u0142am pewna, \u017ce strac\u0119 \u017cycie. Wstawi\u0142 si\u0119 za mn\u0105 szef zmiany. Powiedzia\u0142, \u017ce jestem mu potrzebna. Uwa\u017cam, \u017ce Langefeld mnie oszcz\u0119dzi\u0142a, bo incydent, \u017ce wi\u0119\u017aniarka zawieruszy\u0142a si\u0119 w fabryce, m\u00f3g\u0142 wp\u0142yn\u0105\u0107 \u017ale na jej karier\u0119. Wi\u0119c go zatuszowa\u0142a.<\/span><\/p>\n

Cho\u0107 nikt w obozie nie odkry\u0142, \u017ce jestem \u017byd\u00f3wk\u0105, liczy\u0142am si\u0119 ze \u015bmierci\u0105 w ka\u017cdej chwili. Kiedy kilka tygodni p\u00f3\u017aniej przyjechali Szwedzi z Czerwonego Krzy\u017ca, \u017ceby nam powiedzie\u0107, \u017ce Niemcy nie maj\u0105 ju\u017c nad nami w\u0142adzy i \u017ce wojna prawie sko\u0144czona, my\u015bla\u0142am, \u017ce przyjechali nas zastrzeli\u0107<\/span>.<\/p>\n

Kiedy si\u0119 pani dowiedzia\u0142a, \u017ce rodzina nie \u017cyje?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Kiedy opu\u015bci\u0142y\u015bmy ob\u00f3z i zamkn\u0119\u0142y si\u0119 za nami bramy Ravensbr\u00fcck, ja i moje holenderskie wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017aniarki obieca\u0142y\u015bmy sobie, \u017ce zaczniemy nowe \u017cycie, nie b\u0119dziemy opowiada\u0107 o potworno\u015bciach, kt\u00f3re prze\u017cy\u0142y\u015bmy. Z Niemiec pop\u0142yn\u0119li\u015bmy do Szwecji, ludzie traktowali nas z szacunkiem, wsp\u00f3\u0142czuli nam, dokarmiali i ubierali. Dziewczyny zacz\u0119\u0142y umawia\u0107 si\u0119 z miejscowymi ch\u0142opakami.<\/span><\/p>\n

Ale trudno by\u0142o o beztrosk\u0119 bez wiedzy, czy moi rodzice \u017cyj\u0105 i gdzie s\u0105.<\/span><\/p>\n

Wie\u015bci dotar\u0142y do mnie, kiedy by\u0142am ju\u017c w Londynie, wiele miesi\u0119cy po wyzwoleniu, za po\u015brednictwem Czerwonego Krzy\u017ca. Pojecha\u0142am do mojego brata Davida, kt\u00f3ry tam sp\u0119dzi\u0142 wojn\u0119, i postanowi\u0142am zosta\u0107. Dosta\u0142am pismo z informacj\u0105, \u017ce ojciec zosta\u0142 deportowany do Auschwitz i zamordowany. Kolejne, \u017ce mama z siostr\u0105 zgin\u0119\u0142y w Sobiborze 2 lipca 1943 roku. Do tego czasu mia\u0142am nadziej\u0119: m\u00f3j ojciec mia\u0142 wielk\u0105 wol\u0119 \u017cycia, mama i siostra by\u0142y \u0142agodnymi, dobrymi osobami, siostra mia\u0142a 15 lat. Wci\u0105\u017c liczy\u0142am na to, \u017ce si\u0119 odnajd\u0105. Potem zadr\u0119cza\u0142am si\u0119 my\u015blami: jakie by\u0142y ich ostatnie godziny?<\/span><\/p>\n

Kiedy odwa\u017cy\u0142a si\u0119 pani wr\u00f3ci\u0107 do swojego w\u0142asnego imienia?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Kiedy szwedzki Czerwony Krzy\u017c spisywa\u0142 nasze dane. Mog\u0142am ju\u017c powiedzie\u0107: \u201eMam na imi\u0119 Selma, jestem \u017byd\u00f3wk\u0105”.<\/span><\/p>\n

Rozmawiamy w pani domu w Londynie, ale wczoraj wr\u00f3ci\u0142a pani z Amsterdamu. Razem z ekip\u0105 filmow\u0105 odwiedzili\u015bcie wszystkie pani okupacyjne kryj\u00f3wki.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 I wi\u0119zienie, do kt\u00f3rego trafi\u0142am. W budynku mie\u015bci si\u0119 teraz szko\u0142a brytyjska, w dawnych celach urz\u0105dzono klasy, siedz\u0105 w nich ch\u0142opcy w mundurkach, bardzo eleganccy. Ale po dw\u00f3ch dniach chodzenia jestem bardzo zm\u0119czona. W przysz\u0142ym roku sko\u0144cz\u0119 sto lat.<\/span><\/p>\n

Sw\u00f3j pami\u0119tnik z czas\u00f3w okupacji napisa\u0142a pani i wyda\u0142a w wieku 97 lat. Dlaczego dopiero teraz?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Mieszkam w Anglii od 1945 roku, m\u00f3j syn ma 67 lat i czuje si\u0119 Anglikiem, to jest ju\u017c m\u00f3j kraj. Ale wci\u0105\u017c czuj\u0119, \u017ce niewiele os\u00f3b zna prawd\u0119 o tym, czego do\u015bwiadczali \u017bydzi w Holandii, i o ich uczestnictwie ruchu oporu. Media brytyjskie zajmuj\u0105 si\u0119 bitw\u0105 o Angli\u0119, mo\u017ce troch\u0119 Francj\u0105.<\/span><\/p>\n

Musz\u0119 zd\u0105\u017cy\u0107 im t\u0119 histori\u0119 opowiedzie\u0107.<\/span><\/p>\n

By\u0142a pani w O\u015bwi\u0119cimiu lub Sobiborze?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nigdy. To s\u0105 groby mojej rodziny, nie prze\u017cy\u0142abym tej wizyty.<\/span><\/p>\n

\"'Mam
\n<\/a>‘Mam na imi\u0119 Selma. Wspomnienia ocalonej z Ravensbruck’. Selma van de Perre<\/span> wyd. Wielka Litera<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mam 99 lat i musz\u0119 opowiedzie\u0107, jak ja, \u017cydowska dziewczyna, wesz\u0142am do hitlerowskiej kwatery g\u0142\u00f3wnej w Pary\u017cu Ewa Winnicka Fot. Archiwum prywatne \/ Selma van de Perre wkr\u00f3tce po przybyciu do Londynu, 1945 r. Podr\u00f3\u017cowa\u0142am po ca\u0142ej okupowanej Holandii rozwo\u017c\u0105c podziemne gazety, pieni\u0105dze, fa\u0142szywe dokumenty plany przerzutu ludzi. Najbardziej ba\u0142am si\u0119 zasn\u0105\u0107. Z SELM\u0104 VAN […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91149"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=91149"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91149\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":91166,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91149\/revisions\/91166"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=91149"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=91149"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=91149"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}