{"id":91737,"date":"2022-01-15T17:09:08","date_gmt":"2022-01-15T15:09:08","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=91737"},"modified":"2022-01-07T11:09:41","modified_gmt":"2022-01-07T09:09:41","slug":"24-09-68","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=91737","title":{"rendered":"Stanis\u0142aw Lem, “Pok\u00f3j na Ziemi”"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Stanis\u0142aw Lem, “Pok\u00f3j na Ziemi”<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Janusz R. Kowalczyk<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Przedostatnia powie\u015b\u0107 Stanis\u0142awa Lema “Pok\u00f3j na Ziemi” (1984) wpisuje si\u0119 w poczet jego antyutopijnych rozwa\u017ca\u0144 o powszechnym rozbrojeniu. Wprawdzie arsena\u0142y militarne kilku \u015bwiatowych pot\u0119g wyekspediowano na Ksi\u0119\u017cyc, jednak nie zako\u0144czy\u0142o to walk wywiad\u00f3w na naszej planecie.<\/strong><\/p>\n

.<\/p>\n

\n
\n
\n

“Pok\u00f3j na Ziemi” jest zarazem ostatnim tomem przyg\u00f3d Ijona Tichego, bohatera znanego z cyklu wcze\u015bniejszych opowiada\u0144 i powie\u015bci Lema: “Dzienniki gwiazdowe<\/strong><\/span>“<\/a>, “Opowie\u015bci o pilocie Pirxie”, “Kongres futurologiczny<\/strong>“<\/a> czy “Wizja lokalna”. Tym razem komandor Tichy podj\u0105\u0142 si\u0119 wyprawy na Ksi\u0119\u017cyc w celu lepszej orientacji w panuj\u0105cych tam porz\u0105dkach w poszczeg\u00f3lnych sektorach militarnych. I cho\u0107 jego skrajnie niebezpieczna misja by\u0142a supertajna, to zar\u00f3wno przed startem rakiety jak i po powrocie na Ziemi\u0119 wielokrotnie nieomal cudem wymyka\u0142 si\u0119 z r\u0105k zamachowc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Misja zosta\u0142a \u015bci\u015ble wype\u0142niona, chocia\u017c w wydobyciu z komandora cennych informacji jego mocodawcy napotkali na powa\u017cne trudno\u015bci. Ich cz\u0142owiek do zada\u0144 specjalnych przekroczy\u0142 bowiem nieopatrznie na moment stref\u0119 bezpiecze\u0144stwa na Ksi\u0119\u017cycu, co sprawi\u0142o, \u017ce w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b zosta\u0142 napromieniowany, przez co nabyta przeze\u0144 wiedza uleg\u0142a rozwarstwieniu. Pora\u017cenie jednego z istotnych narz\u0105d\u00f3w m\u00f3zgu wyrz\u0105dzi\u0142o nieodwracalne szkody \u2013 odt\u0105d bowiem zapis lewej i prawej p\u00f3\u0142kuli m\u00f3zgowej nie \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 ze sob\u0105, tote\u017c u\u0142omny raport z misji nie przedstawia\u0142 spodziewanej warto\u015bci.<\/span><\/p>\n

“Ka\u017cdy ma w g\u0142owie dwie p\u00f3\u0142kule m\u00f3zgu po\u0142\u0105czone wielkim spoid\u0142em. Po \u0142acinie corpus callosum<\/em>. Dwie\u015bcie milion\u00f3w bia\u0142ych w\u0142\u00f3kien nerwowych \u0142\u0105czy m\u00f3zg, \u017ceby m\u00f3g\u0142 zebra\u0107 my\u015bli, ale ju\u017c nie u mnie”, wyzna\u0142 Tichy, kt\u00f3ry \u2013 jak w ka\u017cdej z poprzednich opowie\u015bci z nim samym w roli g\u0142\u00f3wnej \u2013 w “Pokoju na Ziemi” jest r\u00f3wnie\u017c narratorem. Najtrudniejszy w jego stanie okaza\u0142 si\u0119 fakt, \u017ce jego organizm stwarza\u0142 mu powa\u017cne problemy w codziennym \u017cyciu, gdy\u017c lewa strona cia\u0142a sabotowa\u0142a wysi\u0142ki cz\u0119\u015bci prawej. Na przyk\u0142ad stron\u0119 maszynopisu pieczo\u0142owicie wystukan\u0105 praw\u0105 r\u0119k\u0105, lewa d\u0142o\u0144 natychmiast wyrywa\u0142a z wa\u0142ka maszyny do pisania i z pasj\u0105 niszczy\u0142a, a niesforna noga, znajduj\u0105ca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c po tej\u017ce stronie cia\u0142a, potrafi\u0142a kopn\u0105\u0107 jego bezpo\u015bredniego zwierzchnika lub na przyk\u0142ad specjalist\u0119 naukowca, zaj\u0119tego akurat badaniem kondycji astronauty.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n

Powszechnie znane prawo Stanis\u0142awa Lema: “Nikt nie czyta; je\u015bli czyta, nic nie rozumie; je\u015bli rozumie, natychmiast zapomina”, nie zwalnia nas z potrzeby przytoczenia najciekawszych fragment\u00f3w jego dzie\u0142 i wypowiedzi.<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n
\n

W tym aspekcie powie\u015bciowej narracji mo\u017cna dopatrze\u0107 si\u0119 odwo\u0142a\u0144 Stanis\u0142awa Lema do jego medycznego wykszta\u0142cenia, acz nie jest to jedyne odzwierciedlenie g\u0142\u0119bokiej i wielokierunkowej wiedzy, jak\u0105 pisarz przedstawi\u0142 zar\u00f3wno w “Pokoju na Ziemi”, jak i w pozosta\u0142ych swoich dzie\u0142ach. Geniusz autora obejmowa\u0142 szerokie spektrum drobiazgowo, wr\u0119cz na poziomie uniwersyteckim poznanych dziedzin nauki, poczynaj\u0105c od astronomii, przez matematyk\u0119, fizyk\u0119, chemi\u0119, biologi\u0119, geologi\u0119, antropologi\u0119, histori\u0119, a\u017c do filozofii, religioznawstwa etc., etc. Przejawia si\u0119 to mimowiednie, jak cho\u0107by w przypadku niezobowi\u0105zuj\u0105cej rozmowy naziemnych dysponent\u00f3w pilota z nim samym, kiedy to si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce fotel na kt\u00f3rym siedzia\u0142, “by\u0142 naszpikowany czujnikami, aby pod\u0142ug mikroskopijnych zmian napi\u0119cia mi\u0119\u015bni bada\u0107 jego reakcj\u0119 na s\u0142owa zwane kluczowymi bod\u017acami” \u2013 jednym s\u0142owem, ostro\u017cno\u015b\u0107 (nieufno\u015b\u0107?) prze\u0142o\u017conych w ka\u017cdym calu.<\/span><\/p>\n

\n

Chodzi\u0142o o to, \u017ceby \u017cadne pa\u0144stwo z osobna ani \u017cadna grupa lub mo\u017ce potajemna koalicja pa\u0144stw nie mog\u0142a pozna\u0107 rezultat\u00f3w ksi\u0119\u017cycowego zwiadu, je\u015bli si\u0119 uda, bo ten, kto by pozna\u0142 jako pierwszy tameczny stan zbroje\u0144, m\u00f3g\u0142 uzyska\u0107 tym samym strategiczn\u0105 informacj\u0119, daj\u0105c\u0105 mu nag\u0142\u0105 przewag\u0119 na Ziemi. Panuj\u0105cy na niej pok\u00f3j nie by\u0142 wcale, jak z tego wida\u0107, idyll\u0105.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Tak zatem, zanim dobrotliwi uczeni wypu\u015bcili Ijona w przestrze\u0144 kosmiczn\u0105, przeprowadzali na \u017cywo sekcj\u0119 jego m\u00f3zgu. Dzia\u0142o si\u0119 to, oczywi\u015bcie, jeszcze przed jego misj\u0105, natomiast po powrocie pilota przyj\u0119li inn\u0105 taktyk\u0119: poniewa\u017c m\u00f3zg komandora Tichego nadal zachowywa\u0142 wa\u017cne dla obronno\u015bci informacje, cho\u0107 on sam z siebie nie umia\u0142 ich wyartyku\u0142owa\u0107, trzeba by\u0142o ich strzec jak oka w g\u0142owie, \u017ceby on sam \u2013 lub te\u017c tylko zawarto\u015b\u0107 jego czaszki \u2013 nie trafi\u0142y w niepowo\u0142ane r\u0119ce armii wszechobecnych agent\u00f3w wrogich wywiad\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Stanis\u0142aw Lem nie by\u0142by sob\u0105, gdyby w\u015br\u00f3d pochwa\u0142y najnowszych zdobyczy technologii nie dopatrzy\u0142 si\u0119 tej lub innej wadliwo\u015bci wprowadzanych udoskonale\u0144. Od czasu bowiem, kiedy komputery w post\u0119pie wyk\u0142adniczym przeros\u0142y pojemno\u015b\u0107 i mo\u017cliwo\u015bci umys\u0142\u00f3w ludzkich, najcz\u0119\u015bciej zawodzi\u0142a ich obs\u0142uga, czyli cz\u0142owiek. Niekiedy by\u0142o to zwyczajne niedbalstwo, skutkuj\u0105ce jednak nader przykrymi konsekwencjami.<\/span><\/p>\n

Wystarczy\u0142o, \u017ceby do kokonu rozmaitych kabli i urz\u0105dze\u0144, w kt\u00f3ry owini\u0119ty by\u0142 Ijon, dodatkowo wci\u015bni\u0119ty w kosmiczny skafander, dosta\u0142 si\u0119 niepostrze\u017cenie upuszczony wycior do fajki jednego z technik\u00f3w naziemnej ekipy, co sprawia\u0142o, \u017ce pilot nie m\u00f3g\u0142 post\u0105pi\u0107 kroku naprz\u00f3d bez uczucia nasilaj\u0105cego si\u0119 mrowienia nogi, a to oczywi\u015bcie mog\u0142o zawa\u017cy\u0107 na powodzeniu planowanego zamierzenia. Na szcz\u0119\u015bcie komandor potraktowa\u0142 \u00f3w epizod z wrodzonym sobie, przewrotnym poczuciem humoru: “To ja wykry\u0142em Prawo Tichego, powiadaj\u0105ce, \u017ce jako pierwsza zaczyna \u015bwierzbi\u0107 i \u0142askota\u0107 ta cze\u015b\u0107 cia\u0142a, w kt\u00f3r\u0105 \u017cadnym sposobem nie mo\u017cna si\u0119 podrapa\u0107”.<\/span><\/p>\n

Fantastyka naukowa nie narodzi\u0142a si\u0119 w Polsce wraz z podbojem kosmosu. Futurologiczne wizje zapisywano, gdy polskie miasta dopiero nie\u015bmia\u0142o wkracza\u0142y w nowoczesno\u015b\u0107. Poznaj trzech pisarzy, kt\u00f3rzy ukszta\u0142towali Lema za m\u0142odu.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
Znacznie powa\u017cniejszy problem powodowa\u0142a anatomia cz\u0142owieka, nie we wszystkim przystosowana do kosmicznych warunk\u00f3w: “Ten tak twardy do zgryzienia orzech sp\u0119dza\u0142 sen z oczu astrotechnik\u00f3w, ale nie k\u0142opota\u0142 autor\u00f3w science fiction<\/em>, bo jako wynios\u0142e duchy po prostu go omijali”. Nieb\u0142ahy problem rozwi\u0105za\u0142y dopiero komputerowo sterowane urz\u0105dzenia, nazwane zmy\u015blnie defekatorami.<\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n
\n
\n

Jak zawsze u Lema, tak i “Pok\u00f3j na Ziemi” zapowiada technologie przysz\u0142o\u015bci, kt\u00f3re wkr\u00f3tce (oby nie!) mog\u0105 si\u0119 sta\u0107 rzeczywisto\u015bci\u0105. Pisarza nie opuszcza jednak sceptycyzm, co do metod ich zastosowania, skoro z rozmaitych mniej lub bardziej wyt\u0142umaczalnych powod\u00f3w najpr\u0119\u017cniej korzysta z nich przemys\u0142 militarny. Post\u0119pu nauki nie spos\u00f3b jednak zatrzyma\u0107, tote\u017c trudno nie liczy\u0107 si\u0119 z daleko id\u0105c\u0105 miniaturyzacj\u0105 uzbrojenia.<\/span><\/p>\n

Ju\u017c nie atom, nie wod\u00f3r, ani si\u0142a coraz pot\u0119\u017cniejszych dzia\u0142 i rakiet mniej lub bardziej dalekiego zasi\u0119gu zaczyna odgrywa\u0107 znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w walkach przeciwstawnych sobie pa\u0144stw czy sojuszy militarnych. Wzoruj\u0105c si\u0119 na szybko odradzaj\u0105cych si\u0119 populacjach owad\u00f3w, wychodz\u0105cych prawie bez uszczerbku z rozmaitych kl\u0119sk klimatycznych czy \u017cywio\u0142owych, in\u017cynieria militarna przerzuci\u0142a si\u0119 na produkcj\u0119 trudnych do wy\u015bledzenia i zatrzymania chmur miliard\u00f3w mikrop\u00f3w, jak Stanis\u0142aw Lem nazwa\u0142 przemieszczaj\u0105ce si\u0119 mikroautomaty, zdolne do przeciskania si\u0119 przez najdrobniejsze szczeliny, \u017ceby potem po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w cokolwiek je zaprojektowano, na przyk\u0142ad w centaura, jak w powie\u015bci, czy te\u017c w bardziej skomplikowan\u0105 machin\u0119 nios\u0105c\u0105 \u015bmier\u0107 i spustoszenie. Ten stan rzeczy przestaje by\u0107 zreszt\u0105 powie\u015bciow\u0105 fikcj\u0105, a powoli, niemal na naszych oczach, staje si\u0119 rzeczywisto\u015bci\u0105 \u2013 zawsze gdy w gr\u0119 wchodz\u0105 “wy\u017csze” wzgl\u0119dy polityczne, ekonomiczne czy militarne \u2013 i wcale nie s\u0105 to gwiezdne wojny, lecz czysto ziemskie, te czy inne podjazdowe “wojny hybrydowe”.<\/span><\/p>\n

W “Pokoju na Ziemi” autor nawi\u0105zuje do swoich wcze\u015bniejszych powie\u015bci, na przyk\u0142ad w “Niezwyci\u0119\u017conym”<\/a> chmura mikroautomat\u00f3w niszczy\u0142a zawarto\u015b\u0107 m\u00f3zg\u00f3w wszelkich \u017cywych istot. Z kolei w “Pami\u0119tniku znalezionym w wannie”<\/a> zjadliwa bakteria rozk\u0142ada\u0142a papier, a zatem wszystko, co by\u0142o na nim zapisane. Jeszcze innym wynalazkiem jest wspomniany w “Pokoju na Ziemi” tak zwany zdalnik, czyli naszpikowany elektronik\u0105 automat, perfekcyjnie wykonuj\u0105cy w zast\u0119pstwie cz\u0142owieka, i z bezpiecznego oddalenia, czynno\u015bci, kt\u00f3rych on sam wola\u0142by unikn\u0105\u0107 (dysponujemy ju\u017c na przyk\u0142ad zdalnym urz\u0105dzeniem do rozbrajania \u0142adunk\u00f3w wybuchowych).<\/span><\/p>\n

Pomijaj\u0105c jednak czysto techniczne rozwi\u0105zania spraw zwi\u0105zanych z misjami kosmicznymi, nie mo\u017cna zapomnie\u0107, \u017ce powie\u015b\u0107 Lema dostarcza nie tylko sporej dawki emocji spod znaku awanturniczo-przygodowej sensacji, ale tak\u017ce istotnych przemy\u015ble\u0144 natury stricte<\/em> etycznej. Nabyta w podr\u00f3\u017cy na ksi\u0119\u017cycowy poligon u\u0142omno\u015b\u0107 komandora Ijona Tichego sprawi\u0142a, \u017ce zosta\u0142 uznany jako kto\u015b (co\u015b?) na kszta\u0142t twardego dysku, na kt\u00f3rym znajduj\u0105 si\u0119 cenne informacje, lecz na razie nikt nie dobra\u0142 do nich w\u0142a\u015bciwego klucza czy kodu dost\u0119pu. Przypuszczalnie tylko dlatego bohater powie\u015bci nie zosta\u0142 unieszkodliwiony przez wrogie si\u0142y, wliczaj\u0105c w to, niestety, jego w\u0142asnych mocodawc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Gdyby swoj\u0105 misj\u0119 zako\u0144czy\u0142 z\u0142o\u017ceniem pe\u0142nego raportu, to jako cz\u0142owiek nadal posiadaj\u0105cy r\u00f3wnie bezcenn\u0105 wiedz\u0119, nie m\u00f3g\u0142by si\u0119 swobodnie porusza\u0107 po naszej planecie. Szcz\u0119\u015bciem w nieszcz\u0119\u015bciu jego zwierzchno\u015bci nie uda\u0142o si\u0119 go w pe\u0142ni wyzyska\u0107, co go uratowa\u0142o przed niechybnym unicestwieniem. Nie ma chyba wi\u0119kszej niesprawiedliwo\u015bci na tym najlepszym ze \u015bwiat\u00f3w, gdy za dobrze wykonane obowi\u0105zki zap\u0142at\u0105 jest \u015bmier\u0107 z r\u0105k dawnych protektor\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Uciekaj\u0105cy przed wrogami jak i przed pryncypa\u0142ami Ijon Tichy systematycznie dochodzi\u0142 istoty rzeczy, na ile pozwala\u0142 mu jego obecny stan kallotomii. Wielopi\u0119trowo nawarstwiona maskarada pozor\u00f3w czy gra gier, w jak\u0105 zosta\u0142 uwik\u0142any, swoim zapl\u0105taniem przerasta\u0142a wszystkie dot\u0105d prze\u017cyte przeze\u0144 perypetie. Rzecz w tym jednak, \u017ce znacznie wi\u0119kszym zagro\u017ceniem by\u0142y dla niego nie podboje przestrzeni kosmicznej, lecz pr\u00f3ba u\u0142o\u017cenia sobie w miar\u0119 spokojnego \u017cycia na Ziemi, co \u2013 p\u00f3ki czas \u2013 powinno da\u0107 nam to i owo do my\u015blenia.<\/span><\/p>\n