{"id":91965,"date":"2022-01-04T17:09:07","date_gmt":"2022-01-04T15:09:07","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=91965"},"modified":"2021-12-27T08:08:25","modified_gmt":"2021-12-27T06:08:25","slug":"04-09-67","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=91965","title":{"rendered":"Krzysztof Kamil Baczy\u0144ski i \u017cydowski los"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Krzysztof Kamil Baczy\u0144ski i \u017cydowski los<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Miros\u0142aw Maciorowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Krzysztof Kamil Baczy\u0144ski (Rys: Krzysztof Ostrowski)<\/em><\/span><\/p>\n

Los wujostwa i kuzynek podpowiada\u0142 Krzysztofowi Kamilowi Baczy\u0144skiemu: “Przecie\u017c jestem na tych samych papierach, te\u017c mam korzenie \u017cydowskie, dla okupant\u00f3w jestem \u017bydem. Wi\u0119c tak jak moi krewni znajduj\u0119 si\u0119 w sytuacji bez wyj\u015bcia, mog\u0119 zgin\u0105\u0107 w ka\u017cdej chwili”. Rozmowa z prof. Andrzejem Romanowskim*<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

\u201eC\u00f3\u017c, nale\u017cymy do narodu, kt\u00f3rego losem jest strzela\u0107 do wroga z brylant\u00f3w”, powiedzia\u0142 wybitny literaturoznawca prof. Stanis\u0142aw Pigo\u0144 na wie\u015b\u0107 o wst\u0105pieniu Krzysztofa Kamila Baczy\u0144skiego do oddzia\u0142\u00f3w dywersyjnych. Mia\u0142 racj\u0119?<\/strong><\/h5>\n

Moim zdaniem nie. Ka\u017cda zbiorowo\u015b\u0107 wybiera sw\u00f3j los. W tym przypadku te\u017c mieli\u015bmy wyb\u00f3r. Trzeba zada\u0107 sobie pytanie: czy ca\u0142y nar\u00f3d musia\u0142 konspirowa\u0107? Albo przynajmniej: czy ca\u0142a Warszawa musia\u0142a? Danina krwi, jak\u0105 z\u0142o\u017cy\u0142a stolica, by\u0142a bowiem niepor\u00f3wnywalna z \u017cadnym innym polskim miastem. I nie chodzi tylko o samo powstanie \u2013 ju\u017c wcze\u015bniej ofiar nie brakowa\u0142o. A dodajmy jeszcze powstanie w getcie.<\/span><\/p>\n

Decyzja Baczy\u0144skiego o wst\u0105pieniu do harcerskich Grup Szturmowych Armii Krajowej by\u0142a oczywista, i to z kilku powod\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Po pierwsze, wa\u017cne by\u0142o \u015brodowisko, w kt\u00f3rym wzrasta\u0142. Jego szkolnymi kolegami byli ch\u0142opcy z Gimnazjum im. Stefana Batorego, kt\u00f3rzy w przysz\u0142o\u015bci stan\u0105 si\u0119 owymi \u201ekamieniami rzuconymi na szaniec” z ksi\u0105\u017cki Aleksandra Kami\u0144skiego. Dzia\u0142ali w Grupach Szturmowych i prowadzili akcje zbrojne. Baczy\u0144ski do\u0142\u0105czy\u0142 do nich latem 1943 r.<\/span><\/p>\n

Co wp\u0142yn\u0119\u0142o na jego decyzj\u0119? Musimy pami\u0119ta\u0107 o kilku wa\u017cnych wydarzeniach. Ot\u00f3\u017c nieco wcze\u015bniej, w marcu 1943 r., jego koledzy przeprowadzili s\u0142ynn\u0105 akcj\u0119 pod Arsena\u0142em. Uwolnili z r\u0105k gestapo Jana Bytnara \u201eRudego”, kt\u00f3ry jednak zmar\u0142 kilka dni p\u00f3\u017aniej. Umar\u0142 te\u017c postrzelony w tej akcji Aleksander Dawidowski \u201eAlek”. Z kolei 20 sierpnia 1943 r. w akcji pod Sieczychami zgin\u0105\u0142 kolejny kolega Baczy\u0144skiego z Batorego \u2013 Tadeusz Zawadzki \u201eZo\u015bka”.<\/span><\/p>\n

Mniej wi\u0119cej w tym samym czasie Baczy\u0144ski prze\u017cy\u0142 tragedi\u0119 rodzinn\u0105 \u2013 Niemcy zamordowali mu wuja (brata matki), profesora Adama Ziele\u0144czyka, jego \u017con\u0119 i dwie c\u00f3rki, Jadwig\u0119 Kocanow\u0105 i Wand\u0119. Ocala\u0142a tylko Maria, wdowa po komuni\u015bcie Janie Turlejskim, dzia\u0142aczka PPR, p\u00f3\u017aniejsza wybitna historyczka. \u015amier\u0107 dw\u00f3ch kuzynek, w tym Wandy Ziele\u0144czyk \u201eDziuli”, poetki zaanga\u017cowanej w lewicow\u0105 partyzantk\u0119, autorki \u201eMarszu Gwardii Ludowej” (\u201eMy ze spalonych wsi, my z g\u0142oduj\u0105cych miast”), musia\u0142a by\u0107 dla Baczy\u0144skiego wstrz\u0105sem.<\/span><\/p>\n

Zw\u0142aszcza \u017ce on te\u017c by\u0142 z przekona\u0144 socjalist\u0105, o czym dzi\u015b rzadko si\u0119 pami\u0119ta.<\/span><\/p>\n

No i trzeba doda\u0107: los rodziny Ziele\u0144czyk\u00f3w to by\u0142 los \u017cydowski. Po ich \u015bmierci Baczy\u0144ski m\u00f3g\u0142 my\u015ble\u0107, \u017ce nie ma ju\u017c nic do stracenia, nie ma po co \u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

\"WandaWanda Ziele\u0144czyk (1920-43), kuzynka Baczy\u0144skiego, zamordowana przez gestapo wraz z siostr\u0105 Jadwig\u0105 i rodzicami<\/span>\u00a0Fot. domena publiczna<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

M\u00f3g\u0142 \u017cy\u0107 dla \u017cony, Barbary Drapczy\u0144skiej. Po\u015blubi\u0142 j\u0105 ledwie rok wcze\u015bniej i bardzo kocha\u0142.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Tak, tyle \u017ce los wujostwa i kuzynek podpowiada\u0142: \u201ePrzecie\u017c jestem na tych samych papierach, te\u017c mam korzenie \u017cydowskie, dla okupant\u00f3w jestem \u017bydem. Wi\u0119c tak jak moi krewni znajduj\u0119 si\u0119 w sytuacji bez wyj\u015bcia, mog\u0119 zgin\u0105\u0107 w ka\u017cdej chwili”.<\/span><\/p>\n

Baczy\u0144ski, id\u0105c do Grup Szturmowych, dzia\u0142a\u0142 niejako pod wp\u0142ywem podw\u00f3jnej motywacji: losu rodziny, z kt\u00f3rej si\u0119 wywodzi\u0142, oraz \u015brodowiska, w kt\u00f3rym wzrasta\u0142. Gdyby nie zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w walk\u0119, traktowa\u0142by to zapewne jak jak\u0105\u015b rys\u0119.<\/span><\/p>\n

Co\u015b podobnego obserwowali\u015bmy w czasach \u201eSolidarno\u015bci” \u2013 kto si\u0119 do niej nie zapisa\u0142, traktowany by\u0142 jak jaki\u015b dekownik lub koniunkturalista, stoj\u0105cy z boku, gdy dziej\u0105 si\u0119 wa\u017cne rzeczy. Baczy\u0144ski nie chcia\u0142 mie\u0107 takich papier\u00f3w, nie m\u00f3g\u0142 stan\u0105\u0107 z boku.<\/span><\/p>\n

\"KrzysztofKrzysztof Kamil Baczy\u0144ski z \u017con\u0105 Barbar\u0105 na warszawskiej ulicy w 1943 r.<\/span>\u00a0Fot. Muzeum Literatury<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

I w wielu okupacyjnych wierszach zagrzewa\u0142 do walki z broni\u0105 w r\u0119ku. \u201eJedno\u015b\u0107 s\u0142\u00f3w i czyn\u00f3w” \u2013 tak biograf Baczy\u0144skiego Wies\u0142aw Budzy\u0144ski okre\u015bli\u0142 postaw\u0119 poety nazywanego ostatnim polskim romantykiem.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Bo taka postawa jest zakodowana w etosie romantycznym. Cho\u0107 akurat w przypadku naszych wieszcz\u00f3w z t\u0105 jedno\u015bci\u0105 s\u0142\u00f3w i czyn\u00f3w troch\u0119 nie wysz\u0142o. S\u0142owacki, do kt\u00f3rego por\u00f3wnuje si\u0119 Baczy\u0144skiego, nie wzi\u0105\u0142 udzia\u0142u w powstaniu listopadowym, co na lata naznaczy\u0142o go traum\u0105. W poemacie \u201eRozmowa z matk\u0105 Makryn\u0105 Mieczys\u0142awsk\u0105” [S\u0142owacki pozna\u0142 j\u0105 na emigracji, Makryna podawa\u0142a si\u0119 za unick\u0105 zakonnic\u0119 represjonowan\u0105 przez Rosjan, w rzeczywisto\u015bci by\u0142a oszustk\u0105] padaj\u0105 znamienne s\u0142owa. Na jej pytanie: \u201eJaka godno\u015b\u0107 pana?”, poeta zmienia intencj\u0119 pytaj\u0105cej i odpowiada: \u201eGodno\u015bci nie mam, przed m\u0119k\u0105 uciek\u0142em”. Podczas powstania S\u0142owacki rzeczywi\u015bcie wyjecha\u0142 z kraju, wprawdzie \u201edla sprawy”, w misji dyplomatycznej, nie walczy\u0142 jednak, naprawd\u0119 \u201euciek\u0142 przed m\u0119k\u0105”. No i bardzo dobrze. Jeszcze tego brakowa\u0142o, \u017ceby ten w\u0105t\u0142y cz\u0142owiek, wtedy ledwie po dwudziestce, zatem jeszcze m\u0142odszy od Baczy\u0144skiego, zgin\u0105\u0142 w powstaniu \u2013 na przyk\u0142ad pod Ostro\u0142\u0119k\u0105.<\/span><\/p>\n

Mickiewicza te\u017c omin\u0119\u0142a walka i ten fakt r\u00f3wnie\u017c go naznaczy\u0142. Wcze\u015bniej nie podzieli\u0142 losu swoich przyjaci\u00f3\u0142 filomat\u00f3w zes\u0142anych w g\u0142\u0105b Rosji. On wprawdzie tak\u017ce zosta\u0142 zes\u0142any, ale do Petersburga, a to r\u00f3\u017cnica. Tam zreszt\u0105 zacz\u0105\u0142 robi\u0107 karier\u0119 poetyck\u0105, zes\u0142anie okaza\u0142o si\u0119 dobrodziejstwem. Ale od udzia\u0142u w powstaniu listopadowym si\u0119 uchyli\u0142. W momencie jego wybuchu by\u0142 w Rzymie, potem nie wr\u00f3ci\u0142 od razu, po prawie dziewi\u0119ciu miesi\u0105cach dotar\u0142 wreszcie w Pozna\u0144skie i bez powodzenia (a chyba te\u017c bez wi\u0119kszej ochoty) pr\u00f3bowa\u0142 przekroczy\u0107 granic\u0119 Kr\u00f3lestwa.<\/span><\/p>\n

Zygmunt Krasi\u0144ski r\u00f3wnie\u017c nie walczy\u0142 i z tego powodu cierpia\u0142. Ojciec wys\u0142a\u0142 go za granic\u0119, a on pisa\u0142 stamt\u0105d listy pe\u0142ne rozpaczy.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Krasi\u0144ski mia\u0142 wtedy 19 lat\u2026 Oni wszyscy chcieli walczy\u0107, wyra\u017anie o tym pisali. A potem rozpaczali, \u017ce nie walczyli. Bo \u017ceby moje s\u0142owa o czym\u015b \u015bwiadczy\u0142y, to musz\u0119 je uwiarygodni\u0107 w\u0142asn\u0105 postaw\u0105; pokaza\u0107, \u017ce to nie pusta gadanina, \u017ce potrafi\u0119 z\u0142o\u017cy\u0107 z siebie ofiar\u0119. W\u0142a\u015bnie: zgodno\u015b\u0107 s\u0142\u00f3w z czynami. Dla kultury narodowej taka postawa jest jednak zab\u00f3jcza.<\/span><\/p>\n

Mo\u017ce pan sobie wyobrazi\u0107, \u017ce przed wybuchem powstania warszawskiego komendant AK gen. Tadeusz Komorowski \u201eB\u00f3r” czy wcze\u015bniej gen. Stefan Rowecki \u201eGrot” wydaj\u0105 rozkaz: wyselekcjonowa\u0107 z oddzia\u0142\u00f3w najwybitniejsze jednostki, owe brylanty, i przesun\u0105\u0107 je na ty\u0142y albo ca\u0142kiem wycofa\u0107 z walki?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Nie wyobra\u017cam sobie tego. A je\u015bliby nawet pr\u00f3bowa\u0107, to nale\u017ca\u0142oby zada\u0107 pytanie: wed\u0142ug jakich kryteri\u00f3w dokona\u0107 takiego wyboru? Jak zdecydowa\u0107, kto ju\u017c jest brylantem, kto prawie brylantem, a kto si\u0119 tylko na brylant zapowiada? \u0141atwo nam dzi\u015b powiedzie\u0107, \u017ce co\u015b takiego mo\u017cna by\u0142o zrobi\u0107, bo ju\u017c sklasyfikowali\u015bmy tw\u00f3rczo\u015b\u0107 poszczeg\u00f3lnych autor\u00f3w. Wiemy, kim byli: Baczy\u0144ski, Tadeusz Gajcy, Andrzej Trzebi\u0144ski, Zdzis\u0142aw Stroi\u0144ski, Wac\u0142aw Bojarski… W tamtych czasach zupe\u0142nie inni poeci mogli wydawa\u0107 si\u0119 wybitni.<\/span><\/p>\n

Przypomina mi si\u0119, co o swoich kolegach \u017cagarystach m\u00f3wi\u0142 Czes\u0142aw Mi\u0142osz. \u201eTalent mia\u0142 tylko Teodor”, czyli Teodor Bujnicki. \u201eJa nie mia\u0142em talentu, tylko pracowito\u015b\u0107” \u2013 m\u00f3wi\u0142 w rozmowie z Aleksandrem Fiutem.<\/span><\/p>\n

\"TadeuszTadeusz Gajcy (1922-44), poeta zwi\u0105zany z pismem literackim narodowc\u00f3w ‘Sztuka i Nar\u00f3d’. Zgin\u0105\u0142 w powstaniu 16 sierpnia 1944 r.<\/span>\u00a0Fot. domena publiczna<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Mocno przesadzi\u0142. O Bujnickim, kt\u00f3ry w listopadzie 1944 r. zosta\u0142 zastrzelony w Wilnie przez \u017co\u0142nierzy podziemia za wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z komunistami, ma\u0142o kto dzi\u015b pami\u0119ta. A Mi\u0142osza znaj\u0105 wszyscy.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Zostawmy Bujnickiego, jego \u015bmier\u0107 by\u0142a tragedi\u0105 i wci\u0105\u017c \u0142\u0105czy si\u0119 z ni\u0105 wiele zagadek. I nawet nie jest do ko\u0144ca tak, \u017ce ma\u0142o kto o nim pami\u0119ta. Ale ta autoocena Mi\u0142osza? Przypuszczam, \u017ce by\u0142a szczera, po co mia\u0142by kokietowa\u0107? Bujnicki, prawie cztery lata od niego starszy, by\u0142 dla\u0144 autorytetem. W ka\u017cdym jednak razie widzimy tu zmienno\u015b\u0107 perspektywy. \u0141atwo nam m\u00f3wi\u0107 77 lat po powstaniu, gdy mamy ustalon\u0105 hierarchi\u0119 poetyckich talent\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Dla dow\u00f3dc\u00f3w AK ich podkomendni byli po prostu \u017co\u0142nierzami. Wszystko inne by\u0142o niewa\u017cne. I trzeba pami\u0119ta\u0107: dow\u00f3dcy AK to byli \u2013 przepraszam za oczywisto\u015b\u0107 \u2013 wojskowi. A dla wojskowych warszawska Star\u00f3wka liczy\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznie jako twierdza, do kt\u00f3rej trudno wjecha\u0107 niemieckim czo\u0142gom. Wojskowy patrzy po swojemu: mam teren, musz\u0119 go ufortyfikowa\u0107, musz\u0119 zrobi\u0107 wszystko, by wykona\u0107 zadanie. Je\u017celi wi\u0119c dow\u00f3dcy AK nie widzieli brylantu w warszawskiej Star\u00f3wce, to jak mogli go dostrzec w dwudziestoparoletnich ch\u0142opakach?<\/span><\/p>\n

Baczy\u0144ski by\u0142 ju\u017c jednak do\u015b\u0107 znany.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Dla garstki ludzi. Przecie\u017c nie by\u0142o normalnego obiegu literackiego. By\u0142 znany dla koleg\u00f3w, r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Tak\u017ce dla Jerzego Andrzejewskiego, Kazimierza Wyki… Ale dla wojskowych? Co to mia\u0142o ich obchodzi\u0107? Dopiero poznanie ca\u0142o\u015bci dorobku Baczy\u0144skiego, dopiero majestat jego \u015bmierci wywindowa\u0142y go na wy\u017cyny. I sta\u0142o si\u0119 to dopiero po wojnie. Ale tu zn\u00f3w postawmy to pytanie zasadnicze: czy w og\u00f3le musia\u0142 by\u0107 \u017co\u0142nierzem? Tymczasem on prawdopodobnie sam uzna\u0142, \u017ce musi. A odwodzenie go od tego uzna\u0142by za dyshonor.<\/span><\/p>\n

Wspomnia\u0142 pan o \u201eKamieniach na szaniec” Aleksandra Kami\u0144skiego, to dla pana wa\u017cna ksi\u0105\u017cka?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Wa\u017cna, bo rodzinna. Jeden z jej bohater\u00f3w, Janek Bytnar \u201eRudy”, by\u0142 moim wujem \u2013 moja mama, z domu Bytnar, by\u0142a jego kuzynk\u0105. Z matk\u0105 \u201eRudego”, Zdzis\u0142aw\u0105 Bytnarow\u0105, cioci\u0105 Zdzich\u0105, pozostawa\u0142em w serdecznych kontaktach do ostatnich miesi\u0119cy jej \u017cycia. A opowie\u015bciami o \u201eRudym” karmiono mnie od dzieci\u0144stwa i zwracano uwag\u0119, \u017ce on wcale nie by\u0142 rudy, tylko blondyn. W domu mieli\u015bmy \u201eKamienie na szaniec” z adresem bibliograficznym: \u201eStalinogr\u00f3d 1956″. Wydanie \u201eKamieni na szaniec” by\u0142o znakiem politycznej odwil\u017cy, ale nazwy nadanej Katowicom trzy lata wcze\u015bniej jeszcze odwil\u017c nie skruszy\u0142a.<\/span><\/p>\n

Dla mnie to te\u017c wa\u017cna ksi\u0105\u017cka, ale jej odbi\u00f3r w moim przypadku si\u0119 zmienia\u0142. Gdy czyta\u0142em j\u0105 jako ch\u0142opak, wzbiera\u0142 we mnie patriotyczny poryw. My\u015bla\u0142em, \u017ce jak kiedy\u015b b\u0119dzie wojna, to na pewno b\u0119d\u0119 dzielny jak ci ch\u0142opcy. Ale kiedy doro\u015bla\u0142em, zacz\u0119\u0142o mi si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce Kami\u0144skiemu mog\u0142o chodzi\u0107 te\u017c o wywo\u0142anie refleksji: czy ofiara z \u017cycia tych m\u0142odych ludzi rzeczywi\u015bcie mia\u0142a sens?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Tak pan s\u0105dzi?<\/span><\/p>\n

Przed laty tak my\u015bla\u0142em, mo\u017ce b\u0142\u0105dzi\u0142em.<\/strong><\/h4>\n

\u2013 Ja nie potrafi\u0119 czyta\u0107 \u201eKamieni na szaniec” z pomini\u0119ciem koligacji rodzinnych. I czytam je zapewne bezkrytycznie. Dla mnie to po prostu pi\u0119kna opowie\u015b\u0107 o ludzkiej solidarno\u015bci po gr\u00f3b i za gr\u00f3b. Nie s\u0105dz\u0119, by Kami\u0144ski kwestionowa\u0142 sens tej ofiary.<\/span><\/p>\n

A lubi pan okre\u015blenie \u201epokolenie Kolumb\u00f3w”? Wesz\u0142o do j\u0119zyka dzi\u0119ki ksi\u0105\u017cce Romana Bratnego \u201eKolumbowie. Rocznik 20″ jako zbiorczy opis generacji, kt\u00f3ra w doros\u0142o\u015b\u0107 wchodzi\u0142a w czasie wojny z broni\u0105 w r\u0119ku, a wi\u0119c tak\u017ce bohater\u00f3w \u201eKamieni na szaniec”.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Tak, lubi\u0119 to okre\u015blenie, ono si\u0119 w PRL zadomowi\u0142o i nie widz\u0119 powodu, by si\u0119 od niego od\u017cegnywa\u0107. Co oczywi\u015bcie nie znaczy, bym lubi\u0142 pisarski dorobek Bratnego. Nie powinni\u015bmy jednak rzutowa\u0107 p\u00f3\u017aniejszych ocen na ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3ra w swoim czasie \u2013 na fali popa\u017adziernikowej odwil\u017cy \u2013 by\u0142a wa\u017cna.<\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce Bratny wymy\u015bli\u0142 tych Kolumb\u00f3w na u\u017cytek komunist\u00f3w, \u017ceby nie musieli m\u00f3wi\u0107 \u201epokolenie AK”, bo nazwa \u201eArmia Krajowa” z trudem przechodzi\u0142a im przez gard\u0142o.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 No ale jako\u015b przechodzi\u0142a, wprawdzie w r\u00f3\u017cnych, nie zawsze przyjemnych, kontekstach. Dla powojennych w\u0142adz termin \u201epokolenie AK” na pewno nie by\u0142 wygodny. Mo\u017ce raczej pokolenie Hanki Sawickiej, Janka Krasickiego? Tak czy inaczej ksi\u0105\u017cka Bratnego m\u00f3wi\u0142a o pokoleniu Bytnara i Baczy\u0144skiego. A dla mnie \u2013 o pokoleniu rodzic\u00f3w. Tak\u017ce o powojennych losach tego pokolenia ukazanych w ostatniej cz\u0119\u015bci \u2013 po \u201e\u015amier\u0107 po raz pierwszy” i \u201e\u015amier\u0107 po raz drugi” ta cz\u0119\u015b\u0107 nazywa si\u0119 \u201e\u017bycie”. Tam okupacyjny dekownik, o nazwisku Kosiorek, m\u00f3wi do jednego z bohater\u00f3w: \u201eI co wysz\u0142o z waszego tyrania? G\u00f3wno, m\u00f3wi\u0105c delikatnie”.<\/span><\/p>\n

Czytelnik \u201eurodzony w niewoli, okuty w powiciu” my\u015bla\u0142 przy lekturze \u201e\u017bycia”: jakie to odleg\u0142e od klimatu pocz\u0105tku niepodleg\u0142o\u015bci. Mo\u017ce niewiele na ten temat wiedzia\u0142, ale chyba jako\u015b si\u0119 domy\u015bla\u0142, \u017ce w listopadzie 1918 r. panowa\u0142 w Polsce entuzjazm. I \u017ce ten entuzjazm zaowocowa\u0142 potem Cudem nad Wis\u0142\u0105, gdy za bro\u0144 chwyci\u0142y wszystkie warstwy narodu, w tym \u2013 po raz pierwszy tak masowo \u2013 ch\u0142opi. Ze znaczenia tego spo\u0142ecznego aspektu wojny polsko-bolszewickiej wci\u0105\u017c nie do ko\u0144ca zdajemy sobie spraw\u0119.<\/span><\/p>\n

I oto zaraz po tych wydarzeniach przychodzi na \u015bwiat pokolenie nazwane p\u00f3\u017aniej Kolumbami. To dzieci Niepodleg\u0142ej, pierwsza generacja urodzona w wolnej Polsce. Pokolenie, na kt\u00f3re z nadziej\u0105 i podziwem patrzy J\u00f3zef Pi\u0142sudski \u2013 tak\u017ce dlatego, \u017ce jest to generacja jego c\u00f3rek. Wyginie ta generacja ju\u017c kilka lat po \u015bmierci Marsza\u0142ka \u2013 w czasie okupacji i w powstaniu warszawskim.<\/span><\/p>\n

Jak ich ta Polska ukszta\u0142towa\u0142a? Po wojnie m\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce w powstaniu stracili\u015bmy \u201ekwiat m\u0142odzie\u017cy” albo \u201enajcenniejszy rdze\u0144 narodu”. Co to znaczy\u0142o, \u017ce oni odebrali \u201epatriotyczne wychowanie”?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 W latach 80. pozna\u0142em J\u00f3zefa Rybickiego, starego AK-owca, potem jednego z przyw\u00f3dc\u00f3w Zrzeszenia \u201eWolno\u015b\u0107 i Niezawis\u0142o\u015b\u0107”, a w latach 70. jednego z animator\u00f3w KOR.<\/span><\/p>\n

\n

Powiedzia\u0142 mi kiedy\u015b: przedwojenna szko\u0142a w og\u00f3le nie uczy\u0142a patriotyzmu. Taki temat nie istnia\u0142 \u2013 patriotyzm to by\u0142o co\u015b, czym si\u0119 \u017cy\u0142o na co dzie\u0144, czym si\u0119 oddycha\u0142o, wi\u0119c i co\u015b, o czym si\u0119 nie m\u00f3wi\u0142o, a przynajmniej: niewiele m\u00f3wi\u0142o.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Rybicki przed wojn\u0105 by\u0142 profesorem gimnazjalnym<\/span>.<\/p>\n

Ale przecie\u017c istnia\u0142a w II RP polityka historyczna.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Oczywi\u015bcie. Ta pa\u0144stwowa, uprawiana przez pi\u0142sudczyk\u00f3w g\u0142osi\u0142a, \u017ce wszystkie powstania mia\u0142y g\u0142\u0119boki sens, a ich zwie\u0144czeniem by\u0142y Legiony. Od razu m\u00f3wiono o nich \u201eLegiony Pi\u0142sudskiego”, cho\u0107 on dowodzi\u0142 tylko jedn\u0105 z trzech brygad.<\/span><\/p>\n

Powstania \u2013 wpaja\u0142 mi to Stanis\u0142aw Stomma, jeden z moich ideowych mistrz\u00f3w \u2013 zawsze by\u0142y wzniecane bez kalkulacji politycznej, dlatego ko\u0144czy\u0142y si\u0119 tragicznie. Dopiero Pi\u0142sudski dokona\u0142 takiej kalkulacji: do walki ruszy\u0142 w sojuszu z jednym zaborc\u0105 przeciw drugiemu. A potem dokona\u0142 wolty i zaborc\u0119 tego porzuci\u0142, bo wynika\u0142o to z logiki politycznych wydarze\u0144. Po rewolucji lutowej got\u00f3w by\u0142 nawet jecha\u0107 do Rosji i tam organizowa\u0107 wojsko.<\/span><\/p>\n

W mi\u0119dzywojniu wielu m\u0142odych ludzi uto\u017csamia\u0142o si\u0119 z tradycj\u0105 ojc\u00f3w. A ci ojcowie uto\u017csamiali si\u0119 z tradycj\u0105 dziad\u00f3w. \u201eSynkowie moi, poszed\u0142em w b\u00f3j, jako wasz dziadek, a ojciec m\u00f3j, jak ojca ojciec i ojca dziad, co z Legionami przemierzy\u0142 \u015bwiat”. Tak pisa\u0142 w czasie I wojny Jerzy \u017bu\u0142awski w ostatnim bodaj swym wierszu \u201eDo moich syn\u00f3w”.<\/span><\/p>\n

W latach 30. grupa gimnazjalist\u00f3w z Batorego, w tym 15-letni wtedy Janek Bytnar, a tak\u017ce Andrzej Romocki, p\u00f3\u017aniejszy \u201eMorro”, dow\u00f3dca kompanii \u201eRudy” w batalionie \u201eZo\u015bka”, regularnie odwiedza\u0142a w Warszawie Kazimierza Przerw\u0119-Tetmajera \u2013 poet\u0119 z pokolenia ich dziad\u00f3w. Przynosili mu ksi\u0105\u017cki, czytali gazety\u2026 Sk\u0105din\u0105d Tetmajer te\u017c kultywowa\u0142 tradycj\u0119 swego ojca. Tradycj\u0119 u\u0142a\u0144sk\u0105.<\/span><\/p>\n

A rodziny Bytnar\u00f3w \u2013 Janka i mojej mamy \u2013 to by\u0142y rodziny legionowe. Tradycje legionowe przypomina\u0142a im wydana w 1937 r. ksi\u0105\u017cka Karola Ko\u017ami\u0144skiego, dzi\u015b zapomniana, pod wiele m\u00f3wi\u0105cym tytu\u0142em \u201eKamienie na szaniec”… No i by\u0142y to rodziny nauczycielskie, nios\u0105ce \u201eo\u015bwiaty kaganiec” \u2013 i to zw\u0142aszcza dzieciom upo\u015bledzonym, bo one by\u0142y czynne w szkolnictwie specjalnym, wykszta\u0142cone przez Mari\u0119 Grzegorzewsk\u0105. Tak wi\u0119c tu wszystko si\u0119 ze sob\u0105 \u0142\u0105czy\u0142o, wszystko zaz\u0119bia\u0142o. U Bytnar\u00f3w by\u0142o to jeszcze podszyte ich pochodzeniem ch\u0142opskim \u2013 oni byli patriotyczni z gorliwo\u015bci\u0105 neofity. I z neofick\u0105 dos\u0142owno\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Ale wszyscy z tego pokolenia nie mieli chyba jednakowych pogl\u0105d\u00f3w?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Oczywi\u015bcie, \u017ce nie. M\u0142odzie\u017c widzia\u0142a przed sob\u0105 dwa wektory. Pierwszy by\u0142 taki: oto mamy pa\u0144stwo, kt\u00f3re z trudem wywalczyli ojcowie. Jakie jest, takie jest, ale jest. I jest nasze. Co nie znaczy, \u017ce wy\u0142\u0105cznie nasze, bo w jego granicach \u017cyj\u0105 jeszcze inne narody i trzeba si\u0119 z nimi jako\u015b pomie\u015bci\u0107. Ale pa\u0144stwo jest dla wszystkich. Przynajmniej w teorii.<\/span><\/p>\n

Ale by\u0142 te\u017c drugi wektor \u2013 narodowy. Skoro uda\u0142o si\u0119 nam wskrzesi\u0107 Polsk\u0119, to niech ona b\u0119dzie wreszcie naprawd\u0119 nasza. Przez 123 lata byli\u015bmy pod butem zaborc\u00f3w, nadszed\u0142 wi\u0119c czas, \u017ceby mie\u0107 pa\u0144stwo dla siebie. Dla narodu. A wi\u0119c: \u017bydzi niech emigruj\u0105, Ukrai\u0144cy niech si\u0119 spolonizuj\u0105. I jeszcze has\u0142o \u201eKatolickie Pa\u0144stwo Narodu Polskiego”.<\/span><\/p>\n

Baczy\u0144ski by\u0142 w\u015br\u00f3d zwolennik\u00f3w tej pierwszej Polski?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Bez \u017cadnej w\u0105tpliwo\u015bci. Jego ojciec by\u0142 pi\u0142sudczykiem i socjalist\u0105, jego matka pochodzi\u0142a ze spolonizowanej rodziny \u017cydowskiej. Co mog\u0142o \u0142\u0105czy\u0107 Baczy\u0144skiego z ide\u0105 \u201eczysto\u015bci rasy”?<\/span><\/p>\n

Ale brylant\u00f3w nie brakowa\u0142o chyba r\u00f3wnie\u017c w tym narodowym wektorze?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 O, naturalnie \u2013 oni z\u0142o\u017cyli tak\u0105 sam\u0105 danin\u0119 krwi.<\/span><\/p>\n

\n

Gajcy, sk\u0105din\u0105d kolega z \u0142awy szkolnej Wojciecha Jaruzelskiego\u2026 Tak\u017ce Stroi\u0144ski, Bojarski \u2013 akurat oni tworzyli kr\u0105g miesi\u0119cznika \u201eSztuka i Nar\u00f3d”. Polscy nacjonali\u015bci, piewcy idei imperium s\u0142owia\u0144skiego, kt\u00f3re mia\u0142o powsta\u0107 pod hegemoni\u0105 Polski.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

\u201eImperium gdy powstanie, to tylko z naszej krwi”\u2026 Politycy tej formacji miewali pomys\u0142y naprawd\u0119 nie z tej ziemi. W 1944 r. zdecydowali si\u0119 na ust\u0119pstwo terytorialne: zrezygnowali z polskich aspiracji do Odessy\u2026<\/span><\/p>\n

A \u017byd\u00f3w pewnie chcieli wys\u0142a\u0107 na Madagaskar?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Z \u017bydami mieli pewnie k\u0142opot, bo widzieli, co z nimi robi\u0105 Niemcy. I pewnie oddychali z ulg\u0105, \u017ce zdejmuj\u0105 im z g\u0142owy ten problem. Cho\u0107 byli te\u017c tacy, kt\u00f3rzy na to, co si\u0119 dzieje, patrzyli ze zgroz\u0105 \u2013 na przyk\u0142ad (starszy jednak od nich) Ferdynand Goetel. Wszyscy oni wzrastali jednak w atmosferze p\u00f3\u017anego mi\u0119dzywojnia, z g\u0119stniej\u0105c\u0105 atmosfer\u0105 anty\u017cydowsk\u0105. Byli \u015bwiadkami getta \u0142awkowego, akcji \u201enumerus clausus” czy \u201enumerus nullus”, hase\u0142 \u201enie kupuj u \u017byda” i wielu eksces\u00f3w o charakterze czysto rasistowskim, jak s\u0142ynne spoliczkowanie w 1938 r. ksi\u0119dza Tadeusza Pudra podczas odprawiania mszy. Bo przecie\u017c ksi\u0105dz katolicki nie mo\u017ce by\u0107 \u017bydem.<\/span><\/p>\n

Dzieci tak\u017ce poddawano takiej indoktrynacji?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Pami\u0119tam fraz\u0119 z endeckiego dziennika \u201eABC”, cytuje j\u0105 w swojej ksi\u0105\u017cce Mariusz Urbanek: \u201eOdk\u0105d \u017byd Tuwim ma wychowywa\u0107 polskie dzieci?”. A przecie\u017c taka fraza to wyj\u0105tkowe chamstwo, bo Tuwim by\u0142 tak wro\u015bni\u0119ty w polsk\u0105 tradycj\u0119, \u017ce wielu Polak\u00f3w mog\u0142oby pozazdro\u015bci\u0107. Stefan \u017beromski mawia\u0142: \u201eTuwim tak wgryz\u0142 si\u0119 w j\u0119zyk polski, \u017ce si\u0119 przegryz\u0142 na drug\u0105 stron\u0119”.<\/span><\/p>\n

Po jakie ksi\u0105\u017cki m\u00f3g\u0142 si\u0119ga\u0107 Gajcy, a po jakie Baczy\u0144ski?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Po te same. Oni czytali to samo, tylko wyci\u0105gali r\u00f3\u017cne wnioski. Wyspia\u0144ski, oficjalny wieszcz sanacji, inspirowa\u0142 zar\u00f3wno pi\u0142sudczyk\u00f3w, jak i endek\u00f3w. Profesor Henryk Markiewicz analizowa\u0142 w jednym z ostatnich swych tekst\u00f3w, jak bardzo polscy interpretatorzy nie mogli sobie poradzi\u0107 z postaci\u0105 \u017byda Jankiela w \u201ePanu Tadeuszu”. A przecie\u017c \u201ePana Tadeusza” czytali wszyscy!<\/span><\/p>\n

Po wojnie wielu AK-owc\u00f3w spotka\u0142 tragiczny los. S\u0105dzi pan, \u017ce gdyby Baczy\u0144ski ocala\u0142, to odnalaz\u0142by si\u0119 w tej nowej Polsce? Jako socjalista robi\u0142by karier\u0119?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Portret powojennego Baczy\u0144skiego znamy z wiersza Wis\u0142awy Szymborskiej \u201eW bia\u0142y dzie\u0144”. Prze\u017cy\u0142, a teraz wyje\u017cd\u017ca do pensjonatu w g\u00f3rach, spo\u017cywa posi\u0142ki w sto\u0142\u00f3wce, wo\u0142aj\u0105 go: \u201ePanie Baczy\u0144ski, telefon do pana”, i nikt nie przerywa rozm\u00f3w, nie zastyga \u201ew p\u00f3\u0142 gestu i w p\u00f3\u0142 tchu”. U Szymborskiej, jego nieledwie r\u00f3wie\u015bniczki, Baczy\u0144ski prze\u017cy\u0142, cho\u0107 pewnie nie do ko\u0144ca prze\u017cy\u0142. A gdyby prze\u017cy\u0142 naprawd\u0119\u2026 C\u00f3\u017c, mo\u017ce kto\u015b by mu poradzi\u0142, by si\u0119 trzyma\u0142 daleko od polityki? By pisa\u0142 wiersze, bo \u201edo tego s\u0142u\u017cy”?<\/span><\/p>\n

Tylko czy by pos\u0142ucha\u0142?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Ot\u00f3\u017c to. Ale my\u015bl\u0119, \u017ce po traumie okupacji i powstania ci ludzie mieli ju\u017c troch\u0119 do\u015b\u0107. Po wojnie by\u0142y dwie drogi: zosta\u0107 w lesie i nadal umiera\u0107 za Polsk\u0119 albo spr\u00f3bowa\u0107 znale\u017a\u0107 sobie miejsce w nowej rzeczywisto\u015bci, czyli wybra\u0107 \u017cycie. Tak\u017ce to \u201e\u017bycie” pisane du\u017c\u0105 liter\u0105. Z powie\u015bci Bratnego.<\/span><\/p>\n

Jako nastolatek by\u0142em dla pokolenia rodzic\u00f3w bezwzgl\u0119dny. Uwa\u017ca\u0142em, \u017ce poszli na kompromisy, \u017ce odrzucili AK-owsk\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, \u017ce co\u015b zdradzili. Lubi\u0142em piosenk\u0119 Jana Krzysztofa Kelusa, w kt\u00f3rej \u015bpiewa\u0142: \u201eKiedy\u015b by\u0142 las, dzi\u015b Sp\u00f3\u0142dzielnia \u00bbLas\u00ab”\u2026 Teraz wiem, jaki by\u0142em niesprawiedliwy. Nie mia\u0142em prawa recenzowa\u0107 postaw pokolenia rodzic\u00f3w. Dzi\u015b te\u017c widz\u0119, ilu\u017c to ludzi z pokolenia \u201eSolidarno\u015bci” posz\u0142o do\u00a0PiS<\/a><\/strong><\/span>.<\/span><\/p>\n

Tak\u017ce obecnie wielu dokonuje bardzo kategorycznych ocen os\u00f3b z przesz\u0142o\u015bci i wydaje na nie surowe wyroki.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Ju\u017c nawet nie mam si\u0142 m\u00f3wi\u0107 na ten temat. Bo jak\u017ce \u0142atwo dzi\u015b \u017c\u0105da\u0107, by po wojnie wszyscy poszli do lasu. Wszyscy? Ca\u0142y nar\u00f3d? Czyli ca\u0142y nar\u00f3d mia\u0142 wygin\u0105\u0107, sta\u0107 si\u0119 zbiorowym \u201e\u017co\u0142nierzem wykl\u0119tym”? Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 pokolenia Kolumb\u00f3w prze\u017cy\u0142a dojrza\u0142e lata i pocz\u0105tek staro\u015bci w powojennej Polsce. Nie tylko sama robi\u0142a warto\u015bciowe rzeczy, ale te\u017c wychowa\u0142a nast\u0119pc\u00f3w. Babcia jednego z moich przyjaci\u00f3\u0142 m\u00f3wi\u0142a nam jeszcze w latach 60.: \u201eWy, ch\u0142opcy, nie tra\u0107cie energii na pr\u00f3\u017cne plucie na bolszewik\u00f3w. Wy si\u0119 uczcie. A Zwi\u0105zek Radziecki rozpadnie si\u0119 i tak \u2013 jeszcze za waszego \u017cycia”. Kiedy wi\u0119c nadesz\u0142a \u201eSolidarno\u015b\u0107”, ludzie ci nie mieli na og\u00f3\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci, co maj\u0105 robi\u0107.<\/span><\/p>\n

\n

Zna\u0142em wielu starych AK-owc\u00f3w, kt\u00f3rzy w\u0142\u0105czyli si\u0119 w ten ruch, a potem w Uni\u0119 Demokratyczn\u0105. Dla nich to by\u0142 powr\u00f3t do idea\u0142\u00f3w m\u0142odo\u015bci.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

A czy Baczy\u0144ski robi\u0142by po wojnie karier\u0119 jako socjalista? Jako kuzyn Wandy Ziele\u0144czyk, Marii Turlejskiej? Powojenni socjali\u015bci byli r\u00f3\u017cni. Jedni poszli do koncesjonowanej przez komunist\u00f3w PPS J\u00f3zefa Cyrankiewicza, inni wst\u0105pili do PPR, kt\u00f3ra wszak\u017ce nie by\u0142a tworzona wy\u0142\u0105cznie przez komunist\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ale byli te\u017c socjali\u015bci tradycji przedwojennej: Tomasz Arciszewski, ostatni premier rz\u0105du RP na uchod\u017astwie, czy Kazimierz Pu\u017cak, zmar\u0142y w stalinowskim wi\u0119zieniu w Rawiczu. Baczy\u0144ski czu\u0142 si\u0119 chyba jednak przede wszystkim AK-owcem. A czy odnalaz\u0142by si\u0119 po wojnie \u2013 nie wiem. Bo w gruncie rzeczy nie wyobra\u017cam go sobie nigdzie. Chyba tylko w tym pensjonacie w g\u00f3rach \u2013 tak silna jest wizja Szymborskiej.<\/span><\/p>\n

\n
\n

Prof. dr hab. Andrzej Romanowski<\/b>\u00a0\u2013 ur. w 1951 r., historyk i literaturoznawca, pracuje na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego i w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk. W 2019 r. ukaza\u0142a si\u0119 jego ksi\u0105\u017cka \u201eAntykomunizm, czyli upadek Polski”, a ostatnio kolejna \u2013 \u201ePami\u0119\u0107 gromadzi prochy. Szkice historyczne i osobiste”<\/i><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Krzysztof Kamil Baczy\u0144ski i \u017cydowski los Miros\u0142aw Maciorowski Krzysztof Kamil Baczy\u0144ski (Rys: Krzysztof Ostrowski) Los wujostwa i kuzynek podpowiada\u0142 Krzysztofowi Kamilowi Baczy\u0144skiemu: “Przecie\u017c jestem na tych samych papierach, te\u017c mam korzenie \u017cydowskie, dla okupant\u00f3w jestem \u017bydem. Wi\u0119c tak jak moi krewni znajduj\u0119 si\u0119 w sytuacji bez wyj\u015bcia, mog\u0119 zgin\u0105\u0107 w ka\u017cdej chwili”. Rozmowa z prof. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91965"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=91965"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91965\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":91975,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91965\/revisions\/91975"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=91965"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=91965"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=91965"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}