{"id":92153,"date":"2022-01-19T17:09:38","date_gmt":"2022-01-19T15:09:38","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=92153"},"modified":"2022-01-11T10:42:13","modified_gmt":"2022-01-11T08:42:13","slug":"11-09-61","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=92153","title":{"rendered":"Dzieje spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Warszawie"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Dzieje spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Warszawie<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

GALERIA<\/a><\/strong><\/span><\/h4>\n

Warszawa. Cz\u0142onkowie organizacji Poalej Syjon (1905) \/ Pierwsi cz\u0142onkowie Poalej Syjon w Warszawie w 1905 roku. Stoj\u0105 od prawej: Eliezer Salzkin, Icchak Tabenkin. Siedz\u0105 od prawej: Max Tabenkin, Ewa Tabenkin, J\u00f3zef Zaltzman, Elchanan Horowitz. Zbiory kibucu Kvutzat Kinneret.<\/em><\/span><\/p>\n

W \u017ar\u00f3d\u0142ach historycznych znajdujemy wzmianki sugeruj\u0105ce, i\u017c \u017bydzi przebywali w Warszawie ju\u017c na pocz\u0105tku XV wieku. W ksi\u0119dze czerskiej pod rokiem 1414 znajduj\u0105 si\u0119 informacje o \u017cydowskim mieszka\u0144cu Warszawy \u2013 Lazarze, \u017bydzie z Warszawy (\u0142ac. Judeo de Varschovia<\/em>).<\/em> Z kolei z wpis\u00f3w do warszawskich ksi\u0105g miejskich z 1421 r. dowiadujemy si\u0119, \u017ce w mie\u015bcie mieszka\u0142o w tym czasie 10 \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Wiadomo, i\u017c na terenie Starej Warszawy \u017bydzi mieszkali przy ul. \u017bydowskiej (obecnie ul. Rycerska). Sta\u0142a tam synagoga oraz budynek \u0142a\u017ani rytualnej. Poza murami miasta, w okolicach wsp\u00f3\u0142czesnego Krakowskiego Przedmie\u015bcia, znajdowa\u0142 si\u0119 zapewne cmentarz. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska by\u0142a niewielka, ale dobrze zorganizowana. W obr\u0119bie Nowej Warszawy obecno\u015b\u0107 \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w jest potwierdzona od pocz\u0105tku XV wieku.<\/span><\/p>\n

W po\u0142owie XV w. liczba \u017byd\u00f3w mieszkaj\u0105cych w obr\u0119bie mur\u00f3w Warszawy spad\u0142a. Wielu dawniejszych badaczy twierdzi\u0142o, \u017ce przyczyn\u0105 by\u0142y prze\u015bladowania. Wiadomo r\u00f3wnie\u017c, \u017ce w 1483 r. mieszczanie wymogli na ksi\u0119ciu mazowieckim ograniczenie handlu dla \u017byd\u00f3w. Wedle niekt\u00f3rych wczesnych publikacji w tym samym roku mia\u0142o nawet doj\u015b\u0107 do wyp\u0119dzenia \u017byd\u00f3w z miasta. Jednak wsp\u00f3\u0142cze\u015bni badacze nie znajduj\u0105 wystarczaj\u0105cych dowod\u00f3w na potwierdzenie tych ustale\u0144.<\/span><\/p>\n

W 1527 r., po w\u0142\u0105czeniu Mazowsza do Korony, Warszawa otrzyma\u0142a od kr\u00f3la Zygmunta I potwierdzenie przywileju de non tolerandis Judaeis<\/em>. Przywilej dla obszaru Starej i Nowej Warszawy oraz ich przedmie\u015b\u0107 potwierdzali tak\u017ce kolejni kr\u00f3lowie – Zygmunt August w 1570 r., Stefan Batory w 1580 r. oraz Jan III Sobieski w 1693 roku.<\/span><\/p>\n

Zezwolenia na zamieszkanie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105 w Warszawie otrzymywa\u0142y jedynie pojedyncze osoby. Przyk\u0142adowo Zygmunt August zezwoli\u0142 na pobyt w Warszawie swojemu celnikowi Moysemu i jego rodzinie. Za panowania ostatniego Jagiellona wprowadzono r\u00f3wnie\u017c zapis, na mocy kt\u00f3rego \u017bydzi mogli mieszka\u0107 i handlowa\u0107 na terenie Warszawy w czasie obrad sejmu. W zamian za to mieli p\u0142aci\u0107 tzw. sejmowe. W 1580 r. zezwolono na zamieszkanie w mie\u015bcie \u017bydom pracuj\u0105cym dla Rzeczypospolitej, m. in. poborcom podatkowym czy celnikom. Przez ca\u0142y czas jednak nap\u0142yw ludno\u015bci \u017cydowskiej by\u0142 ograniczany. Rada Miejska wyda\u0142a zakaz wynajmowania mieszka\u0144 przybywaj\u0105cym do Warszawy \u017bydom.<\/span><\/p>\n

Stopniowo jednak \u017bydzi zacz\u0119li osiedla\u0107 si\u0119 na terenach nale\u017c\u0105cych do szlachty lub duchowie\u0144stwa, a znajduj\u0105cych si\u0119 w granicach Warszawy \u2013 np. w Aleksandrii, Grzybowie, Nowej Jerozolimie, na Marywilu czy Pociejowie. Za panowania Stanis\u0142awa Augusta liczba mieszkaj\u0105cych w granicach Warszawy \u017byd\u00f3w wzrasta\u0142a. W 1765 r. mieszka\u0142o ich ju\u017c ok. 2,5 tys., a w 1788 r. \u2013 ok. 3,5 tysi\u0105ca. Aby wjecha\u0107 do Warszawy \u017bydzi musieli uiszcza\u0107 op\u0142at\u0119 biletow\u0105.<\/span><\/p>\n

Niewiele wiemy o organizacji ludno\u015bci \u017cydowskiej w tym czasie. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 wybiera\u0142a spo\u015br\u00f3d siebie senior\u00f3w (\u0142ac. Seniores Judaeorum<\/em>), kt\u00f3rzy mieli m. in. reprezentowa\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119 przed w\u0142adz\u0105. Urz\u0105d senior\u00f3w zamieniono p\u00f3\u017aniej na syndyk\u00f3w. \u017bydzi warszawscy zajmowali si\u0119 handlem, rzemios\u0142em i finansami. Liczna biedota \u017cydowska ima\u0142a si\u0119 ka\u017cdej mo\u017cliwo\u015bci zarobkowania, m.in. handlu starzyzn\u0105, handlu obno\u015bnego, muzykowaniem czy najmowa\u0142a si\u0119 do s\u0142u\u017cby.<\/span><\/p>\n

W 1775 r. zezwolono \u017bydom na prowadzenie handlu, propinacj\u0119 oraz na osiedlanie si\u0119 na Pradze. Pocz\u0105tkowo, jak wynika z rejestru podatku pog\u0142\u00f3wnego, mieszka\u0142o ich tam ok. 70. W 1780 r. zatwierdzono tam z inicjatywy Szmula Zbytkowera cmentarz \u017cydowski, mniej wi\u0119cej w tym samym czasie powsta\u0142a te\u017c pierwsza synagoga przy \u00f3wczesnej ul. Szerokiej. Na prze\u0142omie XVIII i XIX w. Praga sta\u0142a si\u0119 centrum \u017cycia \u017cydowskiego. Wa\u017cnym wydarzeniem dla spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej Warszawy by\u0142o powstanie ko\u015bciuszkowskie w 1794 roku. Warszawscy \u017bydzi wzi\u0119li w nim udzia\u0142. Powsta\u0142 nawet pu\u0142k \u017cydowski pod dow\u00f3dztwem Berka Joselewicza. Po kl\u0119sce powstania ludno\u015b\u0107 \u017cydowska zamieszkuj\u0105ca Prag\u0119 tak\u017ce ucierpia\u0142a na skutek dokonanej przez wojska rosyjskie fali mord\u00f3w na ludno\u015bci cywilnej, kt\u00f3ra przesz\u0142a do historii jako \u201erze\u017a Pragi\u201d. Mimo licznych ofiar w czasie tej masakry, spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska Pragi u schy\u0142ku wieku liczy\u0142a ok. 1,5 tys. os\u00f3b. Po drugiej stronie Wis\u0142y w tym samym czasie mieszka\u0142o ju\u017c ponad 5 tys. \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Po trzecim rozbiorze Polski, w 1795 r., Warszawa znalaz\u0142a si\u0119 w zaborze pruskim. W mie\u015bcie zacz\u0119\u0142o obowi\u0105zywa\u0107 pruskie ustawodawstwo. Oznacza\u0142o to mi\u0119dzy innymi zniesienie zakazu osiedlania si\u0119 \u017byd\u00f3w w mie\u015bcie. Administracja pruska wprowadzi\u0142a nakaz nadawania \u017bydom nazwisk. Urz\u0119dnikiem odpowiedzialnym za dob\u00f3r nazwisk by\u0142 Ernest Theodor Amadeusz Hoffmann (1776\u20131822) \u2013 niemiecki pisarz, kompozytor i rysownik, przebywaj\u0105cy w Warszawie w latach 1804\u20131806.<\/span><\/p>\n

W 1799 r. \u017bydzi otrzymali zezwolenie na stworzenie gminy. W tym czasie w Warszawie mieszka\u0142o 9,2 tys., kt\u00f3rzy stanowili ok. 10% og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w. Mimo decyzji w\u0142adz pruskich warszawski Magistrat stara\u0142 si\u0119 ca\u0142y czas ogranicza\u0107 prawa \u017byd\u00f3w. Pocz\u0105tkowo siedziba gminy mie\u015bci\u0142a si\u0119 w prywatnym mieszkaniu. W jej w\u0142adzach zasiadali przede wszystkim misnagdzi. W 1802 r. powsta\u0142a synagoga post\u0119powa przy ul. Dani\u0142owiczowskiej, a w 1806 r. gmina otrzyma\u0142a zezwolenie na za\u0142o\u017cenie cmentarza za rogatkami wolskimi (przy obecnej ul. Okopowej). Funkcja rabina by\u0142a honorowa, pe\u0142niono j\u0105 bezp\u0142atnie. W 1810 r. liczba \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy wynosi\u0142a ponad 18 tys., co stanowi\u0142o 18% wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Do wa\u017cniejszych wydarze\u0144 z \u017cycia warszawskich \u017byd\u00f3w tego czasu nale\u017cy zaliczy\u0107 r\u00f3wnie\u017c stworzenie w 1799 r. pierwszego Szpitala Starozakonnych. Szybko okaza\u0142o si\u0119, i\u017c jest on zbyt ma\u0142y na potrzeby rozrastaj\u0105cej si\u0119 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Kilkakrotnie przenoszono go, a\u017c w ko\u0144cu ulokowano go przy ul. Pokornej, r\u00f3g Inflanckiej. Pierwsi pacjenci zostali tam przeniesieni w 1833 r., ale prace budowlane zako\u0144czono dopiero w 1837 roku. Szpital mia\u0142 w\u0142asn\u0105 aptek\u0119, kuchni\u0119 i bo\u017cnic\u0119.<\/span><\/p>\n

W czasie istnienia Ksi\u0119stwa Warszawskiego po\u0142o\u017cenie warszawskich \u017byd\u00f3w uleg\u0142o zmianie. Magistrat powo\u0142a\u0142 syndyka dla ludno\u015bci \u017cydowskiej, nie uznaj\u0105c w ten spos\u00f3b zarz\u0105du gminy. Dopiero w 1808 r. gmina zosta\u0142a uznana przez w\u0142adze. 16.03.1809 r. ksi\u0105\u017c\u0119 Fryderyk August wyda\u0142 dekret, na mocy kt\u00f3rego dok\u0142adnie okre\u015blono warunki osiedlania si\u0119 \u017byd\u00f3w. Utworzono tzw. \u201erewiry\u201d w mniej reprezentacyjnych cz\u0119\u015bciach miasta \u2013 na Woli, Powi\u015blu, Pradze czy na Pow\u0105zkach, gdzie \u017bydzi mieli si\u0119 przenosi\u0107. Nakaz nie obejmowa\u0142 jednak wszystkich. Przepis ten obowi\u0105zywa\u0142 do 1862 roku.<\/span><\/p>\n

Po utworzeniu w 1815 r. Kr\u00f3lestwa Polskiego zlikwidowane zosta\u0142y gminy, a w ich miejsce w 1821 r. powo\u0142ano dozory b\u00f3\u017cnicze. Dozory zajmowa\u0142y si\u0119 przede wszystkim sprawami religijnymi, nadzorowa\u0142y edukacj\u0119 religijn\u0105 w szko\u0142ach publicznych i prywatnych oraz zajmowa\u0142y si\u0119 dobroczynno\u015bci\u0105. Doz\u00f3r b\u00f3\u017cniczy w Warszawie sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z rabina i trzech innych cz\u0142onk\u00f3w. By\u0142 wybierany na okres trzech lat przez pe\u0142noletnich ojc\u00f3w rodzin. Zasady wybierania dozor\u00f3w zmieniano kilkakrotnie. W 1830 r., na mocy ok\u00f3lnika Rady Rz\u0105dz\u0105cej, z grupy wyborc\u00f3w usuni\u0119to osoby ubogie, kt\u00f3re nie p\u0142aci\u0142y podatku na rzecz gminy \u017cydowskiej.<\/span><\/p>\n

W 1821 r. pierwszym Naczelnym Rabinem Warszawy zosta\u0142 Salomon Zalman Lipszyc, kt\u00f3ry od 1819 r. by\u0142 rabinem na Pradze. A\u017c do \u015bmierci w 1839 r. sta\u0142 on na czele gminy warszawskiej, kt\u00f3r\u0105 w 1832 r. powi\u0119kszono o gmin\u0119 \u017cydowsk\u0105 prask\u0105. Bardzo wa\u017cnym wydarzeniem tego okresu by\u0142o powo\u0142anie do \u017cycia w 1826 r. Szko\u0142y Rabin\u00f3w. Wychowankowie Szko\u0142y Rabin\u00f3w powi\u0119kszali grono inteligencji \u017cydowskiej zwi\u0105zanej z ruchem asymilatorskim. Najcz\u0119\u015bciej stawali si\u0119 nauczycielami w szko\u0142ach \u017cydowskich. Szko\u0142a Rabin\u00f3w kszta\u0142towa\u0142a postawy patriotyczne. \u015arodowiska ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w ostro j\u0105 pot\u0119pia\u0142y. Zosta\u0142a zamkni\u0119ta w 1863 roku.<\/span><\/p>\n

Kiedy wybuch\u0142o powstanie listopadowe w 1830 r., \u017cydowskie \u015brodowiska post\u0119powe zdecydowa\u0142y si\u0119 na udzia\u0142 w walkach. Powsta\u0142 pomys\u0142 stworzenia osobnego pu\u0142ku \u017cydowskiego. Sprzeciwi\u0142y si\u0119 temu w\u0142adze powstania, m.in. gen. J\u00f3zef Ch\u0142opicki. Tak\u017ce po stronie \u017cydowskiej znale\u017ali si\u0119 niech\u0119tni stworzeniu odr\u0119bnej formacji wojskowej. Pada\u0142y g\u0142osy, i\u017c b\u0119dzie to potwierdzenie odr\u0119bno\u015bci \u017byd\u00f3w. Dlatego te\u017c opowiadano si\u0119 za wst\u0119powaniem \u017byd\u00f3w do sformowanych ju\u017c oddzia\u0142\u00f3w. W\u0142adze powsta\u0144cze zadecydowa\u0142y, \u017ce do Gwardii Narodowej mogli wst\u0119powa\u0107 bogaci \u017bydzi, w\u0142adaj\u0105cy j\u0119zykiem polskim, francuskim lub niemieckim, kt\u00f3rzy ogol\u0105 brody. Szacuje si\u0119, \u017ce ok. 400 \u017byd\u00f3w wesz\u0142o w ten spos\u00f3b w sk\u0142ad Gwardii Narodowej. Jednak szczeg\u00f3lnie warunek zgolenia brody spotka\u0142 si\u0119 z oburzeniem konserwatywnych \u015brodowisk \u017cydowskich, w tym r\u00f3wnie\u017c rabina Salomona Zalmana Lipszyca. Ostatecznie w\u0142adze powsta\u0144cze odst\u0105pi\u0142y od tego warunku. 28.02.1831 r. \u017bydzi warszawscy utworzyli Gwardi\u0119 Miejsk\u0105 Starozakonnych. Wst\u0105pi\u0142o do niej 1268 \u017byd\u00f3w. Powsta\u0142a tak\u017ce licz\u0105ca ponad 1 tys. os\u00f3b \u017cydowska Stra\u017c Bezpiecze\u0144stwa, rekrutuj\u0105ca si\u0119 z ubo\u017cszych warstw spo\u0142ecznych. Stra\u017cnicy nie posiadali mundur\u00f3w, a ich broni\u0105 by\u0142y kosy i piki. Zamo\u017cni \u017bydzi stworzyli szpital dla powsta\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Po powstaniu \u017cycie warszawskich \u017byd\u00f3w wr\u00f3ci\u0142o do normy. Doz\u00f3r b\u00f3\u017cniczy otrzyma\u0142 od Magistratu Warszawy lokal na siedzib\u0119. W tym czasie rabinat warszawski sk\u0142ada\u0142 si\u0119 ju\u017c z rabina naczelnego i 5 okr\u0119gowych. W 1840 r. do rabinatu wszed\u0142 pierwszy chasyd \u2013 Icchak Meir Alter, cadyk z G\u00f3ry Kalwarii. Na Pradze powsta\u0142a w\u00f3wczas okr\u0105g\u0142a synagoga, natomiast po drugiej stronie Wis\u0142y kupiec Natan Zeligson ufundowa\u0142 drug\u0105 synagog\u0119 post\u0119pow\u0105, zw. synagog\u0105 polsk\u0105. W jej murach kazania po polsku wyg\u0142asza\u0142 rabin Izaak Kramsztyk. Od 1856 r. w pierwszej synagodze post\u0119powej kazania po polsku zacz\u0105\u0142 wyg\u0142asza\u0107 Markus Jastrow. W po\u0142. XIX w. tendencje asymilacyjne w\u015br\u00f3d \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy nasila\u0142y si\u0119. W 1856 r. naczelnym rabinem Warszawy zosta\u0142 popieraj\u0105cy asymilacj\u0119 Dow Ber Meisels. W ca\u0142ym mie\u015bcie dzia\u0142a\u0142y w tym czasie 142 synagogi.<\/span><\/p>\n

W 1859 r. dosz\u0142o do tzw. wojny polsko-\u017cydowskiej. Wywo\u0142a\u0142 j\u0105 nieuzasadniony atak prasowy na spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. \u015arodowiska asymilacyjne ostro zaprotestowa\u0142y, wyra\u017caj\u0105c swoje oburzenie tak\u017ce na \u0142amach prasy. \u201eWojn\u0119\u201d zako\u0144czy\u0142 finansista Leopold Kronenberg, kt\u00f3ry zakupi\u0142 \u201eGazet\u0119 Codzienn\u0105\u201d i mianowa\u0142 jej redaktorem Ignacego Kraszewskiego. Gazeta sta\u0142a si\u0119 organem zwolennik\u00f3w asymilacji i pojednania polsko-\u017cydowskiego. Nied\u0142ugo potem w Warszawie zapanowa\u0142a istna \u201esielanka polsko-\u017cydowska\u201d. Pocz\u0105tek lat 60. XIX w. by\u0142 czasem manifestacji politycznych, rozbudzenia aspiracji niepodleg\u0142o\u015bciowych. 27 lutego 1861 r. dosz\u0142o do manifestacji patriotycznej, w kt\u00f3rej wzi\u0119li udzia\u0142 zar\u00f3wno Polacy jak i \u017bydzi. Dosz\u0142o jednak do zamieszek i wojska rosyjskie zastrzeli\u0142y pi\u0119ciu Polak\u00f3w. Pogrzeb \u201epi\u0119ciu poleg\u0142ych\u201d (02.03.1861) zamieni\u0142 si\u0119 w demonstracj\u0119 polsko-\u017cydowsk\u0105. Uczestniczy\u0142 w nim nadrabin Dow Ber Meisels oraz Markus Jastrow i Izaak Kramsztyk. Podczas kolejnej manifestacji zgin\u0105\u0142 ucze\u0144 Szko\u0142y Rabin\u00f3w Micha\u0142 Landy, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 krzy\u017c od id\u0105cego na czele t\u0142umu rannego zakonnika.<\/span><\/p>\n

Jesieni\u0105 1861 r. w\u0142adze rosyjskie wprowadzi\u0142y stan wojenny. Zakazano wszelkich manifestacji. Dlatego te\u017c podczas uroczystej mszy za Tadeusza Ko\u015bciuszk\u0119 do ko\u015bcio\u0142\u00f3w wtargn\u0119\u0142o wojsko. Aresztowa\u0142y ok. 3 tys. os\u00f3b zgromadzonych w katedrze i w ko\u015bciele bernardyn\u00f3w. Na znak protestu wobec takich represji duchowie\u0144stwo zamkn\u0119\u0142o wszystkie \u015bwi\u0105tynie katolickie. Do tego protestu przy\u0142\u0105czyli si\u0119 te\u017c protestanci. Tak\u017ce nadrabin Warszawy Meisels nakaza\u0142 zamkn\u0105\u0107 wszystkie domy modlitwy i synagogi. Meisels razem z Markusem Jastrowem, Izaakiem Kramsztykiem i Moj\u017ceszem Feinkindem zosta\u0142 aresztowany i osadzony w Cytadeli. Nadrabin jako poddany austriacki zosta\u0142 wydalony z kraju. We wrze\u015bniu 1862 r. pozwolono mu wr\u00f3ci\u0107 do Warszawy i obj\u0105\u0107 stanowisko nadrabina. Jego pogrzeb w 1870 r. by\u0142 ostatni\u0105 demonstracj\u0105 zbratania polsko-\u017cydowskiego.<\/span><\/p>\n

W 1862 r. na mocy rozporz\u0105dzenia Aleksandra Wielopolskiego nadano \u017bydom w Kr\u00f3lestwie Polskim prawa obywatelskie. Zniesiono obowi\u0105zuj\u0105ce ich ograniczenia dotycz\u0105ce osadnictwa i nabywania ziem, a tak\u017ce podatek biletowy w Warszawie. W 1864 r. w Warszawie mieszka\u0142o 72 tys. \u017byd\u00f3w, co stanowi\u0142o 33% wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi warszawscy masowo w\u0142\u0105czyli si\u0119 w powstanie styczniowe w 1863 roku. Organizowano punkty sanitarne, pomoc dla rodzin \u017cydowskich. Doz\u00f3r b\u00f3\u017cniczy nie opowiedzia\u0142 si\u0119 oficjalnie po stronie powsta\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Po 1862 r. Warszawa sta\u0142a si\u0119 miastem otwartym na nowych mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy przybywali do Warszawy z ma\u0142ych miasteczek Kr\u00f3lestwa. W\u015br\u00f3d nich by\u0142o wielu chasyd\u00f3w. W zwi\u0105zku z tym spo\u0142eczno\u015b\u0107 chasydzka Warszawy szybko si\u0119 rozrasta\u0142a. W 1870 r. funkcjonowa\u0142o oficjalnie ponad 60 sztybli, a w 1880 r. mia\u0142o ich by\u0107 razem z minjanami prawie 300. Na przyk\u0142ad przy samej tylko ul. Franciszka\u0144skiej istnia\u0142o 7 sztybli skupiaj\u0105cych zwolennik\u00f3w dwor\u00f3w z G\u00f3ry Kalwarii, Warki, Kocka, Radzymina, Bia\u0142ej, Nowego Miasta i Turzyska. Szacuje si\u0119, \u017ce w Warszawie a\u017c dwie trzecie wszystkich \u017byd\u00f3w by\u0142o chasydami.<\/span><\/p>\n

Duchowe przyw\u00f3dztwo nad warszawskimi chasydami sprawowa\u0142 Icchak Meir Alter \u2013 za\u0142o\u017cyciel dynastii z G\u00f3ry Kalwarii (zwany Gerer Rebe<\/em>). Dzi\u0119ki swojej charyzmie pozyska\u0142 nie tylko zwolennik\u00f3w w\u015br\u00f3d chasyd\u00f3w, ale nawi\u0105za\u0142 te\u017c dobre kontakty z \u017bydami z r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk. Wsp\u00f3\u0142pracowali z nim rabini wywodz\u0105cy si\u0119 spo\u015br\u00f3d misnagd\u00f3w, mia\u0142 te\u017c przyjaci\u00f3\u0142 w\u015br\u00f3d maskili. Jego dzia\u0142ania niew\u0105tpliwie przyczyni\u0142y si\u0119 do wzrostu popularno\u015bci chasydyzmu nie tylko w Warszawie, ale w ca\u0142ym Kr\u00f3lestwie Polskim. Cadyk z G\u00f3ry Kalwarii wiele uwagi po\u015bwi\u0119ca\u0142 swoim chasydom. Dzi\u0119ki niemu stale powi\u0119ksza\u0142a si\u0119 sie\u0107 b\u00f3\u017cniczek chasydzkich, szk\u00f3\u0142ek religijnych, jesziw, bet midraszy. Cadyk by\u0142 zwolennikiem powstania styczniowego i sympatyzowa\u0142 z polskimi powsta\u0144cami.<\/span><\/p>\n

Od 1863 r. gmina \u017cydowska boryka\u0142a si\u0119 z du\u017cymi problemami finansowymi. Po zniesieniu podatku koszernego straci\u0142a wa\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142o dochod\u00f3w. Natomiast gwa\u0142towny wzrost liczby ludno\u015bci, w wi\u0119kszo\u015bci niezamo\u017cnej, powodowa\u0142 dodatkowe wydatki dla gminy. Od 1871 r. prawo wyborcze mieli tylko ci \u017bydzi, kt\u00f3rzy p\u0142acili 15 rubli podatku gminnego rocznie. Doz\u00f3r b\u00f3\u017cniczy zamieniono na zarz\u0105d gminy. W warszawskiej gminie g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 odgrywali asymilatorzy. Ortodoksi w gminie zajmowali si\u0119 nadzorem nad koszerno\u015bci\u0105 uboju, szko\u0142ami religijnymi i cmentarzem. W latach 1871\u20131896 prezesem gminy by\u0142 Ludwik Natanson, kt\u00f3remu nie tylko uda\u0142o si\u0119 zbilansowa\u0107 bud\u017cet gminy, ale tak\u017ce poczyni\u0107 inwestycje w Warszawie. Natanson dokona\u0142 tak\u017ce reformy zarz\u0105du gminy warszawskiej. Powsta\u0142o 6 wydzia\u0142\u00f3w: S\u0142u\u017cby Og\u00f3lnej, Kasy, Sk\u0142adki Gminnej (Etatowy), S\u0142u\u017cby Pogrzebowej i Cmentarza, Szk\u00f3\u0142 Gminnych oraz Dobroczynno\u015bci. W sk\u0142ad rabinatu warszawskiego wchodzi\u0142 nadrabin, 11 rabin\u00f3w oraz 5 honorowych duchownych. W latach 1870\u20131873 nadrabinem by\u0142 Jakub Gesundheit. Za\u015b po jego rezygnacji ka\u017cdy z rabin\u00f3w przez 2 lata pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 nadrabina W 1871 r. dokonano ostatecznego scalenia gminy praskiej z warszawsk\u0105. Wiele inwestycji poczyniono w tym czasie na Pradze. Wybudowano tam dom przedpogrzebowy oraz mykw\u0119, przeprowadzono niezb\u0119dne remonty. Z kolei po drugiej stronie Wis\u0142y rodziny Berson\u00f3w i Bauman\u00f3w w 1876 r. sfinansowa\u0142y powstanie szpitala dla dzieci \u017cydowskich. W 1878 r. wybudowano post\u0119pow\u0105 Wielk\u0105 Synagog\u0119 na T\u0142omackiem.<\/span><\/p>\n

W latach 80. XIX w. do Warszawy przyby\u0142a kolejna fala imigracji \u017cydowskiej. Byli to \u017bydzi uciekaj\u0105cy przed prze\u015bladowaniami ze strefy osiedlenia Imperium Rosyjskiego. Zwano ich Litwakami. Tworzyli odr\u0119bne, zamkni\u0119te spo\u0142eczno\u015bci. Litwacy bardzo cz\u0119sto nie znali j\u0119zyka polskiego, m\u00f3wili po rosyjsku lub litewskim dialektem jidysz, co znacznie utrudnia\u0142o integracj\u0119. R\u00f3\u017cnili si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zwyczajami. Przez miejscow\u0105 ludno\u015b\u0107 oskar\u017cani byli o pr\u00f3by rusyfikacji. Stanowili te\u017c dodatkow\u0105 konkurencj\u0119 w handlu i rzemio\u015ble.<\/span><\/p>\n

Oko\u0142o 1892 r. wzniesiono nowy budynek Gminy \u017bydowskiej przy ul. Grzybowskiej 26\/28. Cztery lata p\u00f3\u017aniej zmar\u0142 prezes zarz\u0105du Ludwik Natanson. Jego nast\u0119pca Micha\u0142 Bergson doko\u0144czy\u0142 budow\u0119 nowego szpitala na Czystem. Szpital Starozakonnych powsta\u0142 przy ul. Dworskiej w 1902 roku. Zaprojektowano go na 1174 \u0142\u00f3\u017cek. Podzielono go na nowoczesne oddzia\u0142y: chirurgiczny, oftalmiczny i ginekologiczny, chor\u00f3b p\u0142ucnych i laryngologicznych, chor\u00f3b wewn\u0119trznych, chor\u00f3b sk\u00f3rnych i wenerycznych. Dla dw\u00f3ch kolejnych dzia\u0142\u00f3w \u2013 chor\u00f3b zaka\u017anych i umys\u0142owych \u2013 zbudowano osobne pawilony oddalone od g\u0142\u00f3wnego budynku.<\/span><\/p>\n

Zarz\u0105d Gminy dba\u0142 o rozw\u00f3j szkolnictwa i opiek\u0119 nad dzie\u0107mi. W Warszawie powsta\u0142y warsztaty rzemie\u015blnicze dla ch\u0142opc\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej warsztaty dla dziewcz\u0105t, kt\u00f3re przekszta\u0142cono w Szko\u0142\u0119 Zawodow\u0105 im. Baumanowej. W 1896 r. zacz\u0119to zak\u0142ada\u0107 przytu\u0142ki dzienne dla dzieci, a od 1902 r. ochronki przygotowuj\u0105ce do nauki szkolnej. W 1908 r. przy Wydziale Szkolnym gminy powsta\u0142a Sekcja Opieki nad M\u0142odzie\u017c\u0105 Szkoln\u0105. W 1914 r. gmina \u017cydowska utrzymywa\u0142a ponad 50 plac\u00f3wek o\u015bwiatowych.<\/span><\/p>\n

Warszawa ju\u017c od pocz\u0105tku XIX w. by\u0142a wa\u017cnym \u017cydowskim o\u015brodkiem kulturalnym. Ju\u017c w 1814 r. powsta\u0142a przy ul. \u017babiej pierwsza drukarnia Hersza Nahasowicza i Joela Lebensohna. Natomiast oko\u0142o po\u0142owy XIX w. funkcjonowa\u0142y ju\u017c 33 \u017cydowskie drukarnia, z czego 13 wydawa\u0142o ksi\u0105\u017cki po hebrajsku. \u017bydowscy drukarze, jak np. Jan Gl\u00fccksberg czy Samuel Orgelbrand, stali si\u0119 najwa\u017cniejszymi wydawcami ksi\u0105\u017cek polskich. Orgelbrand przeszed\u0142 do historii jako wydawca pierwszej polskiej encyklopedii powszechnej.<\/span><\/p>\n

W Warszawie rozwija\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c prasa \u017cydowska. Pierwsz\u0105 gazet\u0105 polsko-\u017cydowsk\u0105 by\u0142 tygodnik \u201eDer Beobachter an der Weichsel \/ Dostrzegacz Nadwi\u015bla\u0144ski\u201d (1823\u20131824) redagowany przez Antoniego Eisenbauma. Asymilatorzy w 1830 i 1831 r. wydawali \u201eIzraelit\u0119 Polskiego\u201d, a gor\u0105cym okresie manifestacji patriotycznych, zbratania polsko-\u017cydowskiego i powstania styczniowego ukazywa\u0142 si\u0119 po polsku \u201eTygodnik dla Izraelit\u00f3w \u2013 Jutrzenka\u201d. W 1867 r. zosta\u0142o wydane przez Hilarego Gladszterna pierwsze pismo w jidysz \u2013 \u201eWarszojer Jidysze Cajtung\u201d. W sumie wysz\u0142o 50 numer\u00f3w pisma. Najd\u0142u\u017cej wychodz\u0105cym tygodnikiem po polsku by\u0142 za\u0142o\u017cony przez Samuela Cwi Peltyna \u201eIzraelita\u201d. Z kolei bardzo wa\u017cnym pismem hebrajskoj\u0119zycznym ukazuj\u0105cym si\u0119 z przerwami od 1862 do 1931 r. by\u0142a \u201eHa-Cefira\u201d Chaima Zeliga S\u0142onimskiego. Na pocz\u0105tku XX w. powsta\u0142 wydawany przez Cwi Pry\u0142uckiego pierwszy dziennik w jidysz \u2013 \u201eDer Weg\u201d. Od 1907 r. Pry\u0142ucki razem z Mordechajem Spektorem redagowa\u0142 kolejny dziennik \u201eUnzer Leben\u201d. W 1908 r. rozpocz\u0119to wydawanie najwa\u017cniejszego dziennika \u017cydowskiego w jidysz \u201eHajnt\u201d, kt\u00f3ry ukazywa\u0142 si\u0119 do wrze\u015bnia 1939 roku. Drug\u0105 wa\u017cn\u0105 gazet\u0105 codzienn\u0105 by\u0142 \u201eDer Moment\u201d, kt\u00f3ry drukowany by\u0142 od 1910 do 1939 roku. Ju\u017c w niepodleg\u0142ej Polsce powsta\u0142 po polsku dziennik \u201eNasz Przegl\u0105d\u201d, z dodatkiem dla dzieci redagowanym przez Janusza Korczaka \u201eMa\u0142y Przegl\u0105d\u201d.<\/span><\/p>\n

W latach 30. XIX w. pojawi\u0142 si\u0119 w Warszawie teatr \u017cydowski. Piersze przedstawienia grane by\u0142y w sali tanecznej \u201ePod Trzema Murzynami\u201d przy ul. Ogrodowej 2, a potem przy pl. Muranowskim. Sztuki by\u0142y utrzymane w tradycji purimszpili<\/em> o tematyce biblijnej. Pierwszy budynek teatru \u017cydowskiego powsta\u0142 w 1868 r. przy pl. Muranowskim. Wystawiano w nim sztuki biblijne oraz arie z oper i operetek. W II po\u0142. XIX w. do Warszawy zje\u017cd\u017ca\u0142o wiele \u017cydowskich trup teatralnych. W 1885 r. przyby\u0142a chyba najbardziej znana w owym czasie grupa Abrahama Goldfadena. Ogromnym powodziem cieszy\u0142a si\u0119 grana przez nich sztuka Szulamis. <\/em>Podobno wystawiono j\u0105 w teatrzyku ogr\u00f3dkowym ponad 150 razy. Na terenie Imperium Rosyjskiego obowi\u0105zywa\u0142 w\u00f3wczas zakaz wystawiania w j\u0119zyku jidysz. Zespo\u0142y teatralne udawa\u0142y zatem, \u017ce graj\u0105 po niemiecku. Prawdziwy rozw\u00f3j teatru nast\u0105pi\u0142 dopiero po 1905 r., kiedy to w\u0142adze rozlu\u017ani\u0142y przepisy cenzorskie. By\u0142o to r\u00f3wnie\u017c spowodowane rozwojem literatury. Pojawi\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas w Warszawie takie postaci jak Icchok Lejbusz Perec, Jakub Dinezon, Szolem Asz i inni.<\/span><\/p>\n

Warszawa na pocz. XX w. sta\u0142a si\u0119 wielkim centrum \u017cydowskiego \u017cycia kulturalnego. Gra\u0142 tu teatr Abrahama Izaaka Kami\u0144skiego, kt\u00f3ry po wyst\u0119pach w teatrze Bagatela, Elizeum i Jardin d\u2019Hiver, po 1913 r. mia\u0142 sta\u0142\u0105 siedzib\u0119 przy ul. Obo\u017anej. Na jego scenach wyst\u0119powa\u0142a Ester Rachela Kami\u0144ska zwana \u201ematk\u0105 teatru \u017cydowskiego\u201d. Scen \u017cydowskich z biegiem lat przybywa\u0142o, a w 1925 r. by\u0142o ich ju\u017c dziewi\u0119\u0107. To w\u0142a\u015bnie w Warszawie mia\u0142a miejsce 09.12.1920 r. prapremiera Dybuka<\/em> Sz. An-skiego w inscenizacji artyst\u00f3w awangardowej Trupy Wile\u0144skiej. Zesp\u00f3\u0142 ten pod koniec lat 20. XX w. odni\u00f3s\u0142 wielkie sukcesy wystawieniem Kidusz ha-Szem<\/em> Szaloma Asza oraz Baj nacht ojfn altn markt<\/em> (jid. Noc\u0105 na starym rynku)<\/em> Icchaka Lejba Pereca. Kolejnymi wa\u017cnymi zespo\u0142ami teatralnymi dzia\u0142aj\u0105cymi w Warszawie by\u0142 Warszewer Jidiszer Kunst Teater (jid. Warszawski \u017bydowski Teatr Artystyczny) powo\u0142any do \u017cycia przez Id\u0119 Kami\u0144sk\u0105 w 1924 r. oraz Jung Teater (jid. Teatr M\u0142odych) Micha\u0142a Weicherta dzia\u0142aj\u0105cy w latach 1933\u20131937. W Warszawie funkcjonowa\u0142o te\u017c wiele scen popularnych, gdzie wystawiano rewie, kabarety. Najwa\u017cniejsze kabarety to Azazel Dawida Hermana, a potem przeniesiony z \u0141odzi Ararat Moj\u017cesza Brodersona. Du\u017c\u0105 popularno\u015bci\u0105 cieszy\u0142 si\u0119 teatrzyk rewiowy Sambation, a tak\u017ce Jidisze Bande. Trzeba r\u00f3wnie\u017c pami\u0119ta\u0107, jak wielki wk\u0142ad wnie\u015bli warszawscy \u017bydzi w rozw\u00f3j teatru, kabaretu oraz kina polskoj\u0119zycznego. Tw\u00f3rcy tacy jak Julian Tuwim, Marian Hemar czy Konrad Tom pisali teksty do najbardziej znanych warszawskich kabaret\u00f3w dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego jak Qui pro quo, Cyrulik Warszawski czy Banda.<\/span><\/p>\n

Jeszcze w czasie I wojny \u015bwiatowej pisarze oraz dziennikarze \u017cydowscy (pisz\u0105cy zar\u00f3wno w jidysz, po hebrajsku, jak i po polsku) za\u0142o\u017cyli w Warszawie Zwi\u0105zek Literat\u00f3w i Dziennikarzy \u017bydowskich. Zwi\u0105zek mieszcz\u0105cy si\u0119 przy ul. T\u0142omackie 13 (w latach 1911-1916 \u2013 pod numerem 11) by\u0142 miejscem wystaw, odczyt\u00f3w i spotka\u0144 artyst\u00f3w (literat\u00f3w, malarzy, aktor\u00f3w) z r\u00f3\u017cnych miejsc \u015bwiata.<\/span><\/p>\n

W 1904 r. wybitny finansista i kolekcjoner Mathias Bersohn podarowa\u0142 gminie \u017cydowskiej swoje zbiory judaik\u00f3w. Sta\u0142y si\u0119 one podstaw\u0105 otwartego w 1910 r. Muzeum Staro\u017cytno\u015bci \u017bydowskich, kt\u00f3re umieszczono w gmachu gminy przy ul. Grzybowskiej 26\/28.<\/span><\/p>\n

Gmina \u017cydowska sta\u0142a si\u0119 na pocz. XX w. polem tar\u0107 pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi ugrupowaniami ideologicznymi i politycznymi. W 1912 r. w wyborach do gminy koalicja asymilator\u00f3w i misngad\u00f3w z trudem pokona\u0142a syjonist\u00f3w z Nachumem Soko\u0142owem na czele, sprzymierzonych z chasydami. W czasie I wojny wybory si\u0119 nie odbywa\u0142y, a kadencja rozpocz\u0119ta w 1912 r. zosta\u0142a bezterminowo wyd\u0142u\u017cona. Lata I wojny \u015bwiatowej by\u0142 to czas, kiedy gmina musia\u0142a rozszerzy\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105. Przy Wydziale Dobroczynno\u015bci powsta\u0142a Sekcja Pomocy Ubogim Rodzinom, a p\u00f3\u017aniej Sekcja Opieki nad Biednymi Matkami i Ich Dzie\u0107mi. Dzia\u0142a\u0142 \u017bydowski Komitet Sanitarny i powo\u0142ano Towarzystwo Wspomagania \u017byd\u00f3w Ofiar Wojny.<\/span><\/p>\n

Kolejne wybory do gminy wyznaczono na rok 1918. Zosta\u0142y jednak odwo\u0142ane, a poszczeg\u00f3lnym partiom zaproponowano w\u0142\u0105czenie ich przedstawicieli do zarz\u0105du gminy. Przedstawiciele partii syjonistycznej i Mizrachi nie zgodzili si\u0119 na takie rozwi\u0105zanie. Cz\u0142onkowie Agudy wyrazili zgod\u0119, ale pod warunkiem szybkiego przeprowadzenia wybor\u00f3w. Na prezesa gminy wybrano w\u00f3wczas Majera Rundsteina.<\/span><\/p>\n

Wewn\u0105trz spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej stale dochodzi\u0142o do r\u00f3\u017cnego rodzaju konflikt\u00f3w. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 by\u0142a podzielona nie tylko politycznie, ale r\u00f3wnie\u017c religijnie. Do wi\u0119kszych spor\u00f3w religijnych okresu mi\u0119dzywojnia mo\u017cna zaliczy\u0107 konflikt o rabina Samuela Pozna\u0144skiego, kt\u00f3ry od 1908 r. pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 rabina w Wielkiej Synagodze na T\u0142omackiem. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w reformowanych wyst\u0105pi\u0142a w 1921 r. o mianowanie go rabinem warszawskim. Przeciwko temu zaprotestowali chasydzi, zwolennicy cadyka z G\u00f3ry Kalwarii. Chocia\u017c w akcie nominacji Pozna\u0144skiego by\u0142o zaznaczone, \u017ce swoj\u0105 funkcj\u0119 b\u0119dzie pe\u0142ni\u0142 tylko wobec wyznawc\u00f3w judaizmu reformowanego, dosz\u0142o do star\u0107 przed budynkiem gminy. Zamieszkami zako\u0144czy\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c przekazanie przez gmin\u0119 dzia\u0142ki na Pradze pod budow\u0119 \u017cydowskiego akademika, kt\u00f3ry powsta\u0142, ju\u017c w zmienionej lokalizacji, w 1926 r., dzi\u0119ki wsparciu finansowemu organizacji spo\u0142ecznych. Przeznaczony by\u0142 dla 300 student\u00f3w. Od 1928 r. dyrektorem akademika by\u0142 znany historyk Ignacy Schiper.<\/span><\/p>\n

W 1923 r. na stanowisko rabina pozaokr\u0119gowego dla \u017byd\u00f3w reformowanych powo\u0142ano Moj\u017cesza Schorra. W tym samym roku prezesem zarz\u0105du gminy zosta\u0142 Sebastian (Szapse\u0142) Bregman. W\u0142adze gminy \u017cydowskiej sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas z 50-osobowej rady i zarz\u0105du, w kt\u00f3rym zasiada\u0142o 15 os\u00f3b. Rabinat warszawski sk\u0142ada\u0142 si\u0119 ju\u017c z 21 rabin\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W wyborach do gminy w 1926 r. zwyci\u0119\u017cy\u0142a Aguda. Syjoni\u015bci przegrali niewielk\u0105 ilo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w. Na przewodnicz\u0105cego rady wybrano Eliasza Kirszenbauma z Agudy, za\u015b prezesem zarz\u0105du zosta\u0142 Joszua Farbstein, przedstawiciel Mizrachi. W 1929 r. z dzia\u0142alno\u015bci w gminie wycofa\u0142 si\u0119 Bund. Powodem tej decyzji by\u0142a odmowa przyznania subwencji Centralnej \u017bydowskiej Organizacji Szkolnej (Centrale Jidisze Szul Organizacje<\/em>, CISZO). Bund ju\u017c od d\u0142u\u017cszego czasu zarzuca\u0142 gminie, \u017ce ignoruje potrzeby os\u00f3b niewierz\u0105cych. A za rz\u0105d\u00f3w Agudy pieni\u0105dze trafia\u0142y tylko do organizacji zwi\u0105zanych z religi\u0105. Z kolei folki\u015bci burzyli si\u0119 przeciwko wysokim wynagradzeniom rabin\u00f3w i datkom na fundusze palesty\u0144skie.<\/span><\/p>\n

W wyborach gminnych w 1931 r. po raz kolejny wygra\u0142y ugrupowania ortodoksyjne. Bund w nich w og\u00f3le nie startowa\u0142. W radzie znalaz\u0142o si\u0119 19 cz\u0142onk\u00f3w Agudy, 5 cz\u0142onk\u00f3w innych partii ortodoksyjnych, 12 syjonist\u00f3w i 6 cz\u0142onk\u00f3w bliskich im ugrupowa\u0144. Na przewodnicz\u0105cego wybrano Jakuba Trokenheima, a na prezesa zarz\u0105du \u2013 Eliasza Mazura. Na czele wszystkich wydzia\u0142\u00f3w gminy stan\u0119li ortodoksi. W czasie tej kadencji dochodzi\u0142o do cz\u0119stych k\u0142\u00f3tni mi\u0119dzy ugrupowaniami. Z tego powodu te\u017c zaniedbano wiele wa\u017cnych spraw. Dosz\u0142o nawet do odwo\u0142ania posiedzenia rady w prawie zatwierdzenia bud\u017cetu w 1934 roku. Sytuacja ludno\u015bci \u017cydowskiej w Warszawie pogarsza\u0142a si\u0119. Post\u0119powa\u0142a pauperyzacja, a dodatkowo panowa\u0142 kryzys gospodarczy. Mimo wszystko gmina podejmowa\u0142a decyzje. Walczy\u0142a z ograniczeniem uboju rytualnego, stara\u0142a sie interweniowa\u0107 u polskich w\u0142adz w sprawie wyst\u0105pie\u0144 anty\u017cydowskich, wspiera\u0142a ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 w miastach, w kt\u00f3rych mia\u0142y miejsce pogromy.<\/span><\/p>\n

Ostatnie przedwojenne wybory odby\u0142y si\u0119 we wrze\u015bniu 1936 roku. Wygra\u0142 je Bund zdobywaj\u0105c 15 mandat\u00f3w. Agudzie przypad\u0142o 13, syjonistom \u2013 11, a Mizrachi \u2013 4. Wybrano co prawda przewodnicz\u0105cego rady gminnej, Jakuba Trokenheima, ale ju\u017c nie uda\u0142o si\u0119 wybra\u0107 zarz\u0105du. Spory w obr\u0119bie rady doprowadzi\u0142y do interwencji w\u0142adz Warszawy. Na pocz\u0105tku 1937 r. powo\u0142ano Zarz\u0105d Komisaryczny, zwany Zarz\u0105dem Tymczasowym. Na stanowisko przewodnicz\u0105cego powo\u0142ano Maurycego Mayzela. Nowe w\u0142adze zabra\u0142y si\u0119 do pracy i po nied\u0142ugim czasie zdo\u0142ano uporz\u0105dkowa\u0107 wiele zadawnionych spraw, mi\u0119dzy innymi uporz\u0105dkowano cmentarz na Pradze i wyremontowano szko\u0142y.<\/span><\/p>\n

Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska Warszawy w latach 30. XX w. sk\u0142ada\u0142a si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci z ludzi ubogich. Zajmowali si\u0119 oni rzemios\u0142em, drobnym handlem. Gmina stara\u0142a si\u0119 pomaga\u0107 najbiedniejszym. Przyznawa\u0142a zapomogi, finansowa\u0142a ambulatoria, aptek\u0119, kuchni\u0119 i schronisko dla sierot. Wielu \u017byd\u00f3w korzysta\u0142o z pomocy instytucji dobroczynnych, np. American Jewish Joint Distribution Committee (Joint<\/em>). W drugiej po\u0142owie lat 30. XX w. pomoc\u0105 gminy zostali tak\u017ce obj\u0119ci uchod\u017acy z Niemiec.<\/span><\/p>\n

Pod koniec sierpnia 1939 r. w\u0142adze gminy, przedstawiciele rabinatu oraz zwykli \u017cydowscy mieszka\u0144cy Warszawy w\u0142\u0105czyli si\u0119 do akcji budowy row\u00f3w przeciwlotniczych.<\/span><\/p>\n

Po wybuchu II wojny \u015bwiatwowej z Warszawy wyjecha\u0142o wielu dzia\u0142aczy \u017cydowskich, w tym przewodnicz\u0105cy zarz\u0105du gminy Maurycy Mayzel. Jego obowi\u0105zki przej\u0105\u0142 Adam Czerniak\u00f3w. 23 wrze\u015bnia 1939 r. zosta\u0142 on mianowany przez Prezydenta miasta prezesem gminy. W po\u0142owie wrze\u015bnia utworzono Komisj\u0119 Koordynacyjn\u0105 \u017bydowskich Instytucji Spo\u0142ecznych, kt\u00f3ra potem przerodzi\u0142a sie w \u017bydowsk\u0105 Samopomoc Spo\u0142eczn\u0105.<\/span><\/p>\n

7 pa\u017adziernika 1939 r. Niemcy utworzyli w Warszawie Rad\u0119 \u017bydowsk\u0105 (Judenrat) z\u0142o\u017con\u0105 z 24 os\u00f3b. Na jej czele stan\u0105\u0142 Adam Czerniak\u00f3w. Pierwsze prze\u015bladowania \u017byd\u00f3w ze strony w\u0142adz niemieckich mia\u0142y miejsce ju\u017c w pa\u017adzierniku 1939 roku. Zablokowano konta bankowe i depozyty. Na \u017byd\u00f3w mi\u0119dzy 14 a 60 rokiem \u017cycia na\u0142o\u017cono przymus pracy. Wprowadzono specjalne kartki na \u017cywno\u015b\u0107. W tym czasie w Warszawie mieszka\u0142o 359 827 \u017byd\u00f3w. Dodatkowo do jesieni 1940 r. do Warszawy przyby\u0142o ok. 90 tys. uciekinier\u00f3w z ziem polskich w\u0142\u0105czonych do Rzeszy, a tak\u017ce z innych cz\u0119\u015bci kraju.<\/span><\/p>\n

Niemcy stopniowo ograniczali prawa i swobody ludno\u015bci \u017cydowskiej. Wprowadzono nakaz noszenia na prawym ramieniu opasek z Gwiazd\u0105 Dawida. Oznakowane mia\u0142y zosta\u0107 wszystkie sklepy i zak\u0142ady. Na pocz\u0105tku 1940 r. zamkni\u0119to synagogi i zabroniono zbiorowych modlitw w domach.<\/span><\/p>\n

Wczesn\u0105 wiosn\u0105, teren dawnej dzielnicy \u017cydowskiej zosta\u0142 odgrodzony od reszty drutem kolczastym i oznaczony jako teren epidemii. Pod koniec marca w\u0142adze niemieckie nakaza\u0142y Judenratowi wzniesienie mur\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Jesieni\u0105 wprowadzono zakaz wst\u0119pu \u017bydom do okre\u015blonych cz\u0119\u015bci miasta. Mogli oni porusza\u0107 si\u0119 tylko specjalnie oznaczonym tramwajem. 12 pa\u017adziernika 1940 r. gubernator dystryktu warszawskiego, Ludwig Fischer, og\u0142osi\u0142 rozporz\u0105dzenie o utworzeniu getta w Warszawie. Wszyscy \u017bydzi mieszkaj\u0105cy w innych cz\u0119\u015bciach miasta mieli si\u0119 tam przenie\u015b\u0107. Ostatnim dniem przeprowadzki do getta by\u0142 14 listopada 1940 roku. Dwa dni p\u00f3\u017aniej getto zosta\u0142o zamkni\u0119te.<\/span><\/p>\n

Getto warszawskie by\u0142o najwi\u0119kszym gettem okupowanej przez Niemcy Europy. Pierwotnie zajmowa\u0142o obszar 307 ha. Najwy\u017csz\u0105 liczb\u0119 przebywaj\u0105cych w getcie zanotowano w kwietniu 1941 r. \u2013 ok. 450 tys. os\u00f3b. Stopniowo ta liczba si\u0119 zmniejsza\u0142a na skutek g\u0142odu, chor\u00f3b czy prze\u015bladowa\u0144 ze strony w\u0142adz niemieckich. W lipcu 1942 r. Niemcy zarz\u0105dzili akcj\u0119 wysiedle\u0144cz\u0105. W rzeczywisto\u015bci oznacza\u0142o to wywiezienie ludno\u015bci \u017cydowskiej do niemieckiego nazistowskiego obozu zag\u0142ady Treblinka i \u015bmier\u0107 w komorach gazowch. W czasie od 22 lipca do 21 wrze\u015bnia 1942 r. wywieziono i zamordowano ponad 275 tys. \u017byd\u00f3w z getta warszawskiego.<\/span><\/p>\n

W Warszawie pozosta\u0142o ok. 35 tys. \u017byd\u00f3w. Byli to przewa\u017cnie ludzie m\u0142odzi, samotni, cz\u0119sto ju\u017c oboj\u0119tni na rzeczywisto\u015b\u0107 po stracie najbli\u017cszych. Jednak w tej atmosferze rezygnacji pojawi\u0142 si\u0119 pomys\u0142 zbrojnego oporu przeciwko Niemcom. W marcu 1942 r., z inicjatywy dzia\u0142aczy lewicowych \u2013 J\u00f3zefa Lewartowskiego, Mordechaja Anielewicza, Josefa Kap\u0142ana, Szachno Sagana, J\u00f3zefa Saka, Icchaka Cukiermana i Cywii Lubetkin \u2013 dosz\u0142o do powstania Bloku Antyfaszystowskiego. Organizacja ta sta\u0142a si\u0119 zal\u0105\u017ckiem utworzonej kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej \u017bydowskiej Organizacji Bojowej (\u017bOB). Jesieni\u0105 1942 r. powsta\u0142 \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy (\u017bZW) \u2013 formacja zbrojna utworzona przez syjonist\u00f3w-rewizjonist\u00f3w z Organizacji Syjonistycznej, Nowej Organizacji Syjonistycznej i Betaru, dowodzona przez Leona Rodala i Paw\u0142a Frenkla. Ich g\u0142\u00f3wna kwatera mie\u015bci\u0142a si\u0119 pod adresem Muranowska 7. Nawi\u0105zano kontakt z polskim podziemiem.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku kwietnia 1943 r. pojawi\u0142y si\u0119 informacje o likwidacji fabryk na terenie getta i wywiezieniu wszystkich pracownik\u00f3w. 19 kwietnia 1943 r., kiedy Niemcy wkroczyli do getta, aby je zlikwidowa\u0107, zaatakowali ich \u017cydowscy bojownicy. Wybuch\u0142o powstanie w getcie. Walki trwa\u0142y do po\u0142owy maja 1943 roku. 8 maja 1943 r. Niemcy otoczyli bunkier komendy \u017bOB. Dowodz\u0105cy Mordechaj Anielewicz razem z innymi bojownikami pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo. Potem powsta\u0144cy prowadzili jeszcze sporadyczne potyczki. Nielicznym uda\u0142o si\u0119 wydosta\u0107 kana\u0142ami poza obszar getta. 16 maja 1943 r. zosta\u0142a wysadzona Wielka Synagoga na T\u0142omackiem. Mia\u0142o by\u0107 to symboliczne potwierdzenie zd\u0142awienia powstania i likwidacji warszawskiego getta. W kolejnych miesi\u0105cach Niemcy zr\u00f3wnali z ziemi\u0105 dawn\u0105 dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105.<\/span><\/p>\n

Jedynie nieliczni warszawscy \u017bydzi prze\u017cyli Zag\u0142ad\u0119. W 1946 r. w Warszawie przebywa\u0142o ok. 18 tys. \u017byd\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie powr\u00f3ci\u0142a do miasta, osiedlaj\u0105c si\u0119 na tzw. Ziemiach Odzyskanych lub wyje\u017cd\u017caj\u0105c z Polski. \u017bycie \u017byd\u00f3w zamieszka\u0142ych w Warszawie koncentrowa\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na Pradze, wok\u00f3\u0142 ul. Jagiello\u0144skiej i Targowej, gdzie swoje siedziby mia\u0142y \u017cydowskie organizacje; natomiast po drugiej stronie Wis\u0142y \u2013 w okolicach ul. Pozna\u0144skiej i Alej Jerozolimskich, gdzie istnia\u0142 kibuc Ha-Szomer ha-Cair.<\/span><\/p>\n

W lutym 1945 r. przeniesiono do Warszawy, utworzony jesieni\u0105 poprzedniego roku w Lublinie, Centralny Komitet \u017byd\u00f3w w Polsce (CK\u017bwP). Jego siedziba znajdowa\u0142a si\u0119 na Pradze na ul. Targowej 44. W Komitecie zasiadali przedstawiciele wszystkich funkcjonuj\u0105cych w\u00f3wczas ugrupowa\u0144 \u017cydowskich. Pierwszym przewodnicz\u0105cym zosta\u0142 dr Emil Sommerstein, p\u00f3\u017aniej funkcj\u0119 ten sprawowa\u0142 Adolf Berman. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 CK\u017bwP by\u0142a dofinansowana m.in. przez Joint. Najwa\u017cniejszy cel komitetu stanowi\u0142a pomoc materialna i psychologiczna \u017bydom ocala\u0142ym z Zag\u0142ady. Rejestrowano ocalonych i pomagano im w poszukiwaniach rodzin. CK\u017bwP koordynowa\u0142o dzia\u0142alno\u015b\u0107 wszystkich \u017cydowskich instytucji, towarzystw i szk\u00f3\u0142. Organem prasowym by\u0142o pismo w jidysz \u201eDos Naje Lebn\u201d (pocz\u0105tkowo wydawane w \u0141odzi) oraz \u201eBiuletyn \u017bydowskiej Agencji Prasowej\u201d (wydawany w postaci maszynopisu powielanego, od jesieni 1944 r. pocz\u0105tkowo w Lublinie, nast\u0119pnie w Warszawie do 1950 r.). Przy czym w Warszawie istnia\u0142 r\u00f3wnie\u017c Warszawski Komitet \u017bydowski ze swoimi miejscowymi oddzia\u0142ami, podlegaj\u0105cy CK\u017bwP. W 1950 r. zosta\u0142 przekszta\u0142cony w Towarzystwo Spo\u0142eczno-Kulturalne \u017byd\u00f3w w Polsce (TSK\u017b), kt\u00f3rego organem prasowym by\u0142 pismo \u201eFo\u0142ks Sztyme\u201d.<\/span><\/p>\n

Jesieni\u0105 1945 r. otwarto w Warszawie synagog\u0119 No\u017cyk\u00f3w. W 1947 r. z \u0141odzi do Warszawy przenios\u0142y si\u0119 centralne w\u0142adze organizacji \u017cydowskich. Do odbudowanego gmachu Biblioteki Judaistycznej wprowadzi\u0142a si\u0119 Centralna \u017bydowska Komisja Historyczna, przekszta\u0142cona jesieni\u0105 1947 r. w \u017bydowski Instytut Historyczny. Rok p\u00f3\u017aniej powsta\u0142 Zwi\u0105zek Religijny Wyznania Moj\u017ceszowego. Jego siedziba znajdowa\u0142a si\u0119 przy ul. Twardej 6. W 1955 r. r\u00f3wnie\u017c Teatr \u017bydowski przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Warszawy. Od 1969 r. mie\u015bci si\u0119 w budynku przy pl. Grzybowskim 12\/16. W latach 60. XX w. lokalna spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska nie by\u0142a liczna. W 1966 r. w warszawskim oddziale TSK\u017b by\u0142o zarejestrowanych 6,2 tys. os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Kampania antysemicka, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 latem 1967 r. i  kt\u00f3rej kulminacj\u0105 by\u0142y wydarzenia z marca 1968 r., zmusi\u0142a do wyjazdu z Polski kilkana\u015bcie tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w. Wielu z nich wyje\u017cd\u017ca\u0142o poci\u0105gami z Dworca Gda\u0144skiego w Warszawie.<\/span><\/p>\n

W tych niesprzyjaj\u0105cych okoliczno\u015bciach politycznych \u017cycie \u017cydowskie w stolicy uleg\u0142o stagnacji. Zacz\u0119\u0142o od\u017cywa\u0107 dopiero w latach 80. XX wieku. Przy Towarzystwie Opieki nad Zabytkami powsta\u0142 Spo\u0142eczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury \u017bydowskiej. Komitet zajmowa\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie cmentarzem \u017cydowskim przy ul. Okopowej 49\/51. W 1982 r. dzi\u0119ki Fundacji Rodziny Nissenbaum\u00f3w ogrodzono cmentarz \u017cydowski na Br\u00f3dnie. W nast\u0119pnym roku ponownie dokonano oficjalnego otwarcia synagogi im. No\u017cyk\u00f3w. W kolejnych latach powsta\u0142y fundacje \u017cydowskie, dzi\u0119ki kt\u00f3rym mo\u017cliwe sta\u0142o si\u0119 upami\u0119tnianie spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Warszawie (Fundacja Ronalda S. Laudera, Fundacja Shalom).<\/span><\/p>\n

W 1997 r. zosta\u0142a reaktywowana warszawska Gmina Wyznaniowa \u017bydowska. G\u0142\u00f3wn\u0105 synagog\u0105 gminy jest ortodoksyjna synagoga im. No\u017cyk\u00f3w przy ul. Twardej. Osoby zwi\u0105zane z nurtem judaizmu reformowanego gromadz\u0105 si\u0119 w synagodze Ec Chaim w Al. Jerozolimskich. W\u0142asn\u0105 synagog\u0119 posiada r\u00f3wnie\u017c ortodoksyjna wsp\u00f3lnota Chabad, a tak\u017ce reformowana wsp\u00f3lnota Beit Warszawa.<\/span><\/p>\n

\n

BIBLIOGRAFIA<\/strong><\/p>\n