{"id":92172,"date":"2022-01-28T17:09:33","date_gmt":"2022-01-28T15:09:33","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=92172"},"modified":"2022-01-20T15:26:36","modified_gmt":"2022-01-20T13:26:36","slug":"12-09-56","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=92172","title":{"rendered":"Marcowi buntownicy"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Marcowi buntownicy<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Adam Leszczy\u0144ski
\n[ 1 marca 2013 ]<\/em><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n

\n

8 marca 1968 r. Krakowskie Przedmie\u015bcie przed pomnikiem Kopernika. Milicjanci i ”aktyw robotniczy”, czyli pa\u0142karze w cywilnych ubraniach, szykuj\u0105 si\u0119 do rozp\u0119dzania student\u00f3w, kt\u00f3rzy przyszli na wiec na Uniwersytecie Warszawskim. Studenci i studentki byli brutalnie pa\u0142owani i… (Fot. IPN\/EAST NEWS)<\/em><\/span><\/p>\n

W marcu 1968 r. W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka przetrwa\u0142 dwie rewolty – student\u00f3w oraz pr\u0105cych do w\u0142adzy aparatczyk\u00f3w m\u0142odego pokolenia. Mia\u0142 powody, by s\u0105dzi\u0107, \u017ce jego w\u0142adza potrwa jeszcze bardzo d\u0142ugo. Z prof. Jerzym Eislerem rozmawia Adam Leszczy\u0144ski<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

Adam Leszczy\u0144ski: S\u0105 dwie g\u0142\u00f3wne teorie dotycz\u0105ce \u017ar\u00f3de\u0142 protest\u00f3w w Marcu ’68 r. i towarzysz\u0105cej im nagonki antysemickiej. Jedna m\u00f3wi, \u017ce by\u0142 to bunt m\u0142odych ludzi przeciw systemowi. Druga – \u017ce w tle by\u0142a walka o w\u0142adz\u0119 w partii. Kt\u00f3ra jest prawdziwa?<\/strong><\/h5>\n

Prof. Jerzy Eisler*: W obu jest troch\u0119 prawdy. W 1968 r. dosz\u0142o do dw\u00f3ch r\u00f3wnoleg\u0142ych bunt\u00f3w przeciw w\u0142adzy W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki – rewolty rozczarowanych systemem dwudziestolatk\u00f3w z uniwersytet\u00f3w i rewolucji czterdziestolatk\u00f3w z aparatu partyjno-pa\u0144stwowego. Ci ostatni byli sfrustrowani, bo chcieli awansowa\u0107, a starzy wci\u0105\u017c trzymali w\u0142adz\u0119.<\/span><\/p>\n

\n
Starzy? Gomu\u0142ka nie by\u0142 taki stary – kiedy odchodzi\u0142 w 1970 r., mia\u0142 65 lat.<\/strong><\/h5>\n

– Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce ma 165! Mentalnie by\u0142 starszy ni\u017c metrykalnie. Nawet z wygl\u0105du by\u0142 stary, a z punktu widzenia nastolatk\u00f3w – odwieczny. Kiedy szli do szko\u0142y – by\u0142 I sekretarzem PZPR. Kiedy robili matur\u0119 – by\u0142 I sekretarzem. By\u0142 od zawsze. I wsz\u0119dzie wisia\u0142y jego portrety: w szko\u0142ach, w biurach, w urz\u0119dach, w ambasadach… Portrety Gomu\u0142ki, premiera J\u00f3zefa Cyrankiewicza i przewodnicz\u0105cego Rady Pa\u0144stwa – najpierw Aleksandra Zawadzkiego, potem Edwarda Ochaba, a jeszcze p\u00f3\u017aniej Mariana Spychalskiego. Nie mo\u017cna pomija\u0107 tego do\u015bwiadczenia, kiedy zastanawiamy si\u0119, jak bardzo Polacy oswoili sobie PRL, a na ile by\u0142 to dla nich obcy byt. Ale dla PRL nie by\u0142o alternatywy. Nie zmienia\u0142 si\u0119. M\u0142odsi nie mieli innego do\u015bwiadczenia.<\/span><\/p>\n

\n

W 1968 r. W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka mia\u0142 65 lat i rz\u0105dzi\u0142 ju\u017c dwunasty rok. By\u0142 osch\u0142y, apodyktyczny i nie znosi\u0142 sprzeciwu. Z wydarze\u0144 marcowych wyszed\u0142 zwyci\u0119sko, odsun\u0105\u0142 zagro\u017cenie ze strony Mieczys\u0142awa Moczara i wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce jeszcze d\u0142ugo pozostanie u steru w\u0142adzy. 7 grudnia 1970 r. w Warszawie kanclerz RFN Willy Brandt podpisa\u0142 uk\u0142ad o granicy na Odrze i Nysie, co Gomu\u0142ka uwa\u017ca\u0142 za sw\u00f3j ogromny sukces. Zaledwie tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej na Wybrze\u017cu wybuch\u0142y protesty, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do jego upadku<\/span><\/p>\n

Dla mnie na przyk\u0142ad – a jestem o kilka lat m\u0142odszy od “komandos\u00f3w” z Marca ’68 – piecz\u0105tka o meldunku czy zatrudnieniu w dowodzie by\u0142a czym\u015b naturalnym, jak mycie z\u0119b\u00f3w. Nie widzia\u0142em w niej opresji.<\/span><\/p>\n

PRL by\u0142 \u015bwiatem nielubianym, ale oswojonym?<\/strong><\/h5>\n

– Bardziej, ni\u017c wielu chcia\u0142oby to dzi\u015b przyzna\u0107, chocia\u017c oczywi\u015bcie nie dotyczy\u0142o to jeszcze pokolenia moich rodzic\u00f3w czy dziadk\u00f3w, kt\u00f3rzy przed wojn\u0105 byli lud\u017ami doros\u0142ymi. Do zmiany ustroju w 1989 r. dobrze zaopatrzony sklep mi\u0119sny widywa\u0142em tylko za granic\u0105. Dzi\u015b jedyn\u0105 rzecz\u0105, kt\u00f3rej ludziom brakuje, s\u0105 pieni\u0105dze, a w\u00f3wczas mo\u017cna by\u0142o mie\u0107 worek pieni\u0119dzy i nie m\u00f3c kupi\u0107 papieru toaletowego. Cz\u0142owiek nie zastanawia si\u0119 nad tym, w czym \u017cyje od zawsze. Trzeba by\u0142o albo trafi\u0107 na starszych, kt\u00f3rzy m\u00f3wili, \u017ce komunizm to szalbierstwo, albo stopniowo samemu do tego doj\u015b\u0107. Dlatego w marcu 1968 r. nikt nie proponowa\u0142 obalenia socjalizmu. To by\u0142o niewyobra\u017calne<\/span>.<\/p>\n

A czego chcieli czterdziestolatkowie z aparatu partyjnego?<\/strong><\/h5>\n

– W\u0142adzy. W demokracji s\u0105 wybory, kt\u00f3re co kilka lat w cz\u0119\u015bci wymieniaj\u0105 klas\u0119 polityczn\u0105. W PRL do zmiany w\u0142adzy mog\u0142y doprowadzi\u0107 tylko wstrz\u0105sy spo\u0142eczne i dlatego zapewne nigdy nie b\u0119dziemy wiedzieli, w jakim stopniu polskie miesi\u0105ce – Czerwiec ’56, Pa\u017adziernik ’56, Marzec ’68, Grudzie\u0144 ’70, Czerwiec ’76 czy Sierpie\u0144 ’80 – by\u0142y naturalnymi wstrz\u0105sami, a w jakim efektem dzia\u0142a\u0144 s\u0142u\u017cb specjalnych.<\/span><\/p>\n

<\/div>\n

W realnym socjalizmie, jak si\u0119 nie zatrzyma\u0142o komunikacji i jak nie przestawa\u0142y dymi\u0107 kominy w fabrykach, to rz\u0105dz\u0105cy zawsze mogli powiedzie\u0107, \u017ce nic si\u0119 nie dzieje. S\u0142owo “strajk” pada\u0142o p\u00f3\u017ano i niepewnie.<\/span><\/p>\n

Pokusa spiskowego my\u015blenia o polskich miesi\u0105cach bierze si\u0119 st\u0105d, \u017ce zmiany kadrowe we w\u0142adzy stawa\u0142y na porz\u0105dku dziennym dopiero wtedy, gdy dosz\u0142o do zadymy. System dzia\u0142a\u0142 tak: jak si\u0119 ruszy\u0142o jednego dygnitarza – jedn\u0105 ceg\u0142\u0119 w piramidzie – to kilkadziesi\u0105t os\u00f3b automatycznie sz\u0142o w g\u00f3r\u0119. A je\u015bli takich zmian by\u0142o kilkaset, to mieli\u015bmy do czynienia z awansami kilkunastu tysi\u0119cy dzia\u0142aczy.<\/span><\/p>\n

Kim byli ci czterdziestolatkowie d\u0105\u017c\u0105cy do w\u0142adzy? Komunistami? Zwolennikami Mieczys\u0142awa Moczara, szefa MSW i najwi\u0119kszego nacjonalisty w\u015br\u00f3d polskich komunist\u00f3w?<\/strong><\/h5>\n

– To skomplikowane. Nie nazwa\u0142bym ich komunistami. Dla mnie komunistami byli ci, kt\u00f3rzy przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 zwi\u0105zali si\u0119 z KPP, a w trakcie okupacji z PPR. Trzeba by\u0142o by\u0107 wielkim ideowcem, \u017ceby si\u0119 w to anga\u017cowa\u0107. A jeszcze wi\u0119kszej determinacji wymaga\u0142o bycie komunist\u0105 w Generalnym Gubernatorstwie w czasie okupacji. Ci ludzie z pewno\u015bci\u0105 byli ideowcami.<\/span><\/p>\n

Po 1945 r. wst\u0119powanie do PPR, a potem PZPR nie tylko nie wi\u0105za\u0142o si\u0119 z ryzykiem, ale jeszcze znakomicie u\u0142atwia\u0142o karier\u0119. Wi\u0119c nie jest tak \u0142atwo powiedzie\u0107, kt\u00f3rzy ludzie w\u0142adzy PRL dzia\u0142ali z pobudek ideowych, a kt\u00f3rzy z oportunistycznych. Po 1989 r. prawie nikt z nich ju\u017c nie m\u00f3wi\u0142 o sobie, \u017ce by\u0142 komunist\u0105. Mieczys\u0142aw Rakowski czy gen. Wojciech Jaruzelski okre\u015blali si\u0119 jako ludzie lewicy i m\u00f3wili “budowali\u015bmy socjalizm”. U\u017cywa\u0142o si\u0119 okre\u015blenia “dzia\u0142acz partyjny”, a nie “dzia\u0142acz komunistyczny”.<\/span><\/p>\n

Gomu\u0142ka by\u0142 komunist\u0105. A ci czterdziestolatkowie… Na og\u00f3\u0142 byli lepiej wykszta\u0142ceni od wielu starych komunist\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli papiery spawaczy, \u015blusarzy czy elektryk\u00f3w. M\u0142odsi zaczynali kariery zwykle na studiach, w ruchu m\u0142odzie\u017cowym. Niekt\u00f3rzy mieli nawet doktoraty. Na pewno byli du\u017co bardziej otwarci na \u015bwiat ni\u017c poprzednie pokolenie, chocia\u017c to tamci cz\u0119sto lepiej znali Europ\u0119, bo przed wojn\u0105 je\u017adzili po niej jako rewolucjoni\u015bci. Ci m\u0142odsi byli mniej zideologizowani. Dla nowych aparatczyk\u00f3w s\u0142owem kluczem by\u0142 pragmatyzm. M\u00f3wili oczywi\u015bcie o budowaniu socjalizmu, \u017ce Polska ma rosn\u0105\u0107 w si\u0142\u0119, \u017ce ma by\u0107 jedno\u015b\u0107 polityczno-moralna narodu, ale coraz wyra\u017aniejsza by\u0142a w\u015br\u00f3d nich tendencja do zamazywania kant\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Czy Moczar by\u0142 centraln\u0105 postaci\u0105 tej rewolty czterdziestolatk\u00f3w? To byli jego ludzie?<\/strong><\/h5>\n

\n

Mieczys\u0142aw Moczar marzy\u0142 o zast\u0105pieniu Gomu\u0142ki u w\u0142adzy. Stara\u0142 si\u0119 zdobywa\u0107 popularno\u015b\u0107, graj\u0105c na uczuciach narodowych i wyci\u0105gaj\u0105c r\u0119k\u0119 do kombatant\u00f3w z AK<\/span><\/p>\n

\n

– Niekt\u00f3rzy pr\u00f3bowali si\u0119 ustawia\u0107 i pod\u0142\u0105cza\u0107 pod odpowiednio wysoko ustawionych ludzi, \u017ceby dzi\u0119ki nim robi\u0107 kariery, a Moczar by\u0142 wtedy na fali. Ale dzia\u0142acz partyjny, kt\u00f3ry czu\u0142 si\u0119 zaszczycony, gdy w 1966 r. Moczar poklepa\u0142 go po ramieniu i powiedzia\u0142: “Towarzyszu, do takich jak wy nale\u017cy przysz\u0142o\u015b\u0107”, w 1970 r. m\u00f3g\u0142 by\u0107 r\u00f3wnie zachwycony, gdy us\u0142ysza\u0142 od Edwarda Gierka: “Polska potrzebuje takich ludzi jak wy”.<\/span><\/p>\n

\u0141atwo mog\u0119 sobie wyobrazi\u0107 dzia\u0142acza, kt\u00f3ry 16 pa\u017adziernika 1978 r. cieszy\u0142 si\u0119 jako Polak, \u017ce Karol Wojty\u0142a zosta\u0142 papie\u017cem, ale wiedzia\u0142, \u017ce nast\u0119pnego dnia w komitecie partii b\u0119dzie odprawa. I zastanawia\u0142 si\u0119, jak si\u0119 ustawi\u0107. Ludzie s\u0105 skomplikowani.<\/span><\/p>\n

Powtarzam – bardzo wielu na pewno chcia\u0142o awansowa\u0107, a ja sam d\u0142ugo uwa\u017ca\u0142em, \u017ce ich naturalnym liderem by\u0142 Moczar. I on rzeczywi\u015bcie mia\u0142 takie ambicje. Ale teraz nie jestem pewien, czy to nie uproszczenie.<\/span><\/p>\n

Moczar mia\u0142 te\u017c pecha, bo prawie w tym samym czasie, w po\u0142owie lat 60., Moskwa zacz\u0119\u0142a mie\u0107 problem z rumu\u0144skim Moczarem, czyli Nicolae Ceausescu. Sowieci jasno m\u00f3wili, \u017ce jeden Ceausescu im wystarczy. Nie wiem, jakim przyw\u00f3dc\u0105 by\u0142by Moczar, wiadomo, \u017ce wielu ludzi si\u0119 go ba\u0142o, cho\u0107 jego czarna legenda jest troch\u0119 przesadzona, g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 Radia Wolna Europa.<\/span><\/p>\n

Przedstawiano go jako brutala, chama i antysemit\u0119. Co to by\u0142 za cz\u0142owiek?<\/strong><\/h5>\n

– Mia\u0142 wiele \u017cyciorys\u00f3w, cz\u0119sto sprzecznych. Wiadomo, \u017ce ju\u017c w czasie II wojny \u015bwiatowej zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z radzieckimi s\u0142u\u017cbami wojskowymi, co zar\u00f3wno Sowieci, jak i on sam przyznawali mi\u0119dzy wierszami. W latach 1939-41 wielokrotnie przedostawa\u0142 si\u0119 przez granic\u0119 niemiecko-radzieck\u0105, co nie by\u0142o \u0142atwe i wymaga\u0142o pomocy. By\u0142 partyzantem Gwardii Ludowej i wok\u00f3\u0142 tego budowa\u0142 potem sw\u0105 legend\u0119.<\/span><\/p>\n

Mia\u0142 kilka pomys\u0142\u00f3w wizerunkowych, jak si\u0119 dzi\u015b m\u00f3wi. Chodzi\u0142 cz\u0119sto w garniturach z kamizelkami i zawsze z bia\u0142\u0105 chusteczk\u0105 w butonierce. By\u0142 bardzo elegancki, ale jak otworzy\u0142 usta, to pada\u0142y s\u0142owa jak z rynsztoka.<\/span><\/p>\n

Mimo to mia\u0142 dar zjednywania sobie ludzi. Wojciech Jaruzelski m\u00f3wi\u0142 mi kiedy\u015b, \u017ce po swoim przyje\u017adzie do Warszawy (kiedy zosta\u0142 szefem G\u0142\u00f3wnego Zarz\u0105du Politycznego LWP) pozna\u0142 Moczara. O nim samym m\u00f3wi\u0142 ma\u0142o, ale opowiada\u0142, \u017ce dzi\u0119ki Moczarowi pozna\u0142 profesora Jana Szczepa\u0144skiego, wybitnego rze\u017abiarza Xawerego Dunikowskiego, wielu pisarzy. M\u0142odemu genera\u0142owi bardzo to imponowa\u0142o.<\/span><\/p>\n

Moczar powtarza\u0142, \u017ce ka\u017cda krew przelana na frontach za Polsk\u0119 ma tak\u0105 sam\u0105 warto\u015b\u0107, co otwiera\u0142o mu drzwi do \u015brodowisk akowc\u00f3w czy \u017co\u0142nierzy, kt\u00f3rzy walczyli na Zachodzie, czyli ludzi bardzo \u017ale widzianych przez w\u0142adze PRL.<\/span><\/p>\n

Moczar mia\u0142 te\u017c pecha, bo prawie w tym samym czasie, w po\u0142owie lat 60., Moskwa zacz\u0119\u0142a mie\u0107 problem z rumu\u0144skim Moczarem, czyli Nicolae Ceausescu. Sowieci jasno m\u00f3wili, \u017ce jeden Ceausescu im wystarczy. Nie wiem, jakim przyw\u00f3dc\u0105 by\u0142by Moczar, wiadomo, \u017ce wielu ludzi si\u0119 go ba\u0142o<\/span><\/p>\n

\n

Milicjanci atakuj\u0105cy student\u00f3w i przechodni\u00f3w na Krakowskim Przedmie\u015bciu w pobli\u017cu bramy g\u0142\u00f3wnej Uniwersytetu Warszawskiego. Na pierwsze oznaki protest\u00f3w studenckich w\u0142adze zareagowa\u0142y aresztowaniami, biciem i represjami. Na fali antysemickiej – kampanii tysi\u0105ce Polak\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego zmuszono do emigracji. Rozwi\u0105zano Wydzia\u0142 Filozofii UW i wyrzucono z pracy wielu wybitnych profesor\u00f3w, kt\u00f3rzy poparli student\u00f3w<\/span><\/p>\n

Dla wielu ludzi, zw\u0142aszcza z kr\u0119gu “komandos\u00f3w” czy KOR-u, Moczar jest symbolem tego, co najgorsze. Ale znalaz\u0142oby si\u0119 sporo przyzwoitych os\u00f3b o wojennych \u017cyciorysach, kt\u00f3re patrzy\u0142y na Moczara nie jak na ksenofoba i antysemit\u0119, prostaka i chama, lecz widzia\u0142y w nim kogo\u015b, kto wyci\u0105gn\u0105\u0142 r\u0119k\u0119, pom\u00f3g\u0142, nawet materialnie, i sprawi\u0142, \u017ce przesta\u0142y by\u0107 obywatelami IV kategorii. Wielokrotnie od nich s\u0142ysza\u0142em: “Tak, wiem, co si\u0119 o Moczarze m\u00f3wi, ale on wyci\u0105gn\u0105\u0142 do nas r\u0119k\u0119”.<\/span><\/p>\n

Dlaczego antysemityzm odegra\u0142 tak wielk\u0105 rol\u0119 w Marcu ’68 ? Kampania wymierzona w “syjonist\u00f3w” trwa\u0142a od 1967 r. i mia\u0142a sw\u00f3j szczyt w Marcu. Sk\u0105d to si\u0119 wzi\u0119\u0142o?<\/strong><\/h5>\n

– Najpro\u015bciej powiedzie\u0107, \u017ce Gomu\u0142ka nie ca\u0142kiem zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 z tego, jakiego d\u017cina wypu\u015bci\u0142 z butelki. Kiedy\u015b tak my\u015bla\u0142em, ale dzisiaj nie jestem ju\u017c taki pewien. Co do Gomu\u0142ki opinie s\u0105 podzielone. Ja d\u0142ugo s\u0105dzi\u0142em, \u017ce nie by\u0142 antysemit\u0105, i to nie tylko dlatego, \u017ce jego \u017cona by\u0142a pochodzenia \u017cydowskiego. Znam jednak dokumenty, w kt\u00f3rych wspomina on czasy, gdy w latach 40. by\u0142 sekretarzem generalnym PPR. I jak czytam o “rozrzedzaniu narodowo\u015bciowym” albo \u017ce jest “za du\u017co towarzyszy \u017cydowskiego pochodzenia”, to przestaj\u0119 by\u0107 taki pewny – jak kto\u015b zaczyna liczy\u0107 ministr\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego, to \u015bwiadczy to o jego antysemityzmie.<\/span><\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce Gomu\u0142ka by\u0142 nie\u015bwiadomym antysemit\u0105. To taki typ cz\u0142owieka, kt\u00f3ry potrafi o kim\u015b powiedzie\u0107 “bardzo inteligentny \u017bydek”, nie zdaj\u0105c sobie sprawy, \u017ce to ewidentnie antysemicka wypowied\u017a. Nie roztrz\u0105sa\u0142bym antysemityzmu Gomu\u0142ki w kategoriach ideologicznych. On nie m\u00f3wi\u0142 o \u017bydach z Wall Street, ale zdarza\u0142y mu si\u0119 stwierdzenia typu “oni si\u0119 zawsze razem trzymaj\u0105”.<\/span><\/p>\n

Dlaczego 19 czerwca 1967 r. w przem\u00f3wieniu Gomu\u0142ki pojawi\u0142y si\u0119 antysemickie akcenty, kt\u00f3re uruchomi\u0142y kampani\u0119 wymierzon\u0105 w Polak\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego?<\/strong><\/h5>\n

– Krytycy Gomu\u0142ki w PZPR du\u017cym stopniu wywodzili si\u0119 z tzw. grupy pu\u0142awian, z kt\u00f3rych znaczna cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a \u017cydowskie pochodzenie. Wi\u0119kszo\u015bci pu\u0142awian Gomu\u0142ka pozby\u0142 si\u0119 do roku 1964, jednak sporo ich jeszcze zosta\u0142o na wa\u017cnych stanowiskach. Chcia\u0142 si\u0119 ich pozby\u0107 do ko\u0144ca – nie wiadomo, czy bardziej dlatego, \u017ce byli \u017bydami, czy raczej z tego wzgl\u0119du, \u017ce nale\u017celi do oczytanych, znaj\u0105cych j\u0119zyki obce partyjnych inteligent\u00f3w. My\u015bl\u0119, \u017ce w r\u00f3wnym stopniu gra\u0142y kompleksy Gomu\u0142ki i obawa o w\u0142adz\u0119.<\/span><\/p>\n

Kampania, kt\u00f3r\u0105 rozp\u0119ta\u0142, by\u0142a absurdalna i haniebna. Ludzi masowo wyrzucano z partii, z pracy, przymuszano do emigracji. Po wojnie praktycznie nie by\u0142o antysemityzmu w mediach, a tu nagle na pierwszej stronie poczytnego tygodnika mo\u017cna przeczyta\u0107 o jakim\u015b dygnitarzu, \u017ce “s\u0142u\u017cy niepolskiej sprawie”. Albo jak brzmi jego prawdziwe nazwisko. To wyzwoli\u0142o stare upiory.<\/span><\/p>\n

Maria Turlejska rozmawia z I sekreterzem: ”\u015awiat wed\u0142ug Gomu\u0142ki”<\/a><\/span><\/p>\n

\n

O tym, kto by\u0142 \u017bydem, decydowano arbitralnie, niezale\u017cnie od tego, kim si\u0119 taki cz\u0142owiek czu\u0142. Je\u015bli kto\u015b zosta\u0142 wskazany – daremny wysi\u0142ek. Znam histori\u0119 cz\u0142owieka, kt\u00f3rego w marcu 1968 r. zacz\u0119to indagowa\u0107 o wygl\u0105d. Gdy ten si\u0119 zorientowa\u0142, o co chodzi, zacz\u0105\u0142 udowadnia\u0107, \u017ce pochodzi z niemieckiej szlachty w Kurlandii. Pokaza\u0142 papiery w komisji zak\u0142adowej, w kt\u00f3rej zasiadali ludzie z SB, komitetu PZPR, dyrekcji. Na to us\u0142ysza\u0142: “P…, my chyba lepiej wiemy, kto jest \u017bydem, a kto nie”. I naturalnie wylecia\u0142 z pracy.<\/span><\/p>\n

Mamy wi\u0119c czterdziestolatk\u00f3w, kt\u00f3rzy d\u0105\u017c\u0105 do w\u0142adzy, i Gomu\u0142k\u0119, kt\u00f3ry jej broni, rozpoczynaj\u0105c kampani\u0119 antysemick\u0105. A kim byli zbuntowani dwudziestolatkowie?<\/strong><\/h5>\n

– Byli pierwszym pokoleniem urodzonym i wychowanym w Polsce Ludowej, lud\u017ami, kt\u00f3rzy z ma\u0142ymi wyj\u0105tkami doceniali socjalistyczny system warto\u015bci: wolno\u015b\u0107, r\u00f3wno\u015b\u0107, wra\u017cliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105. S\u0105dzili, \u017ce wszystkie te pi\u0119kne warto\u015bci PRL zamieni\u0142 w karykatur\u0119. Antysemityzm w\u0142adzy by\u0142 dla nich wstrz\u0105sem. Prze\u017cyli szok, kiedy us\u0142yszeli, \u017ce np. w grupie na uczelni s\u0105 osoby o “z\u0142ym pochodzeniu” – bo to by\u0142a Ba\u015bka, to by\u0142 Andrzej, kole\u017canka czy kolega. Nikogo to wcze\u015bniej nie obchodzi\u0142o.<\/span><\/p>\n

Andrzej Frisze pisze o uczestnikach wydarze\u0144 marcowych: ”Desant Komandos\u00f3w”<\/a><\/span><\/p>\n

\n

Jak starsi m\u00f3wili, \u017ce \u017byd\u00f3w poznaje si\u0119 po nosach, uszach czy kolanach, to my w moim pokoleniu patrzyli\u015bmy na nich, jakby co\u015b im si\u0119 poprzestawia\u0142o w g\u0142owach. Nie wiedzieli\u015bmy, dlaczego to wa\u017cne, \u017ce kto\u015b jest \u017bydem.<\/span><\/p>\n

I nagle, gdy ten problem wybucha w 1967 r., ci m\u0142odzi ludzie czuj\u0105, \u017ce to jedno wielkie \u015bwi\u0144stwo. S\u0142ysz\u0105 o braterstwie i r\u00f3wno\u015bci, a w praktyce s\u0105 ci lepsi i tacy, co “niepolskiej s\u0142u\u017c\u0105 sprawie”. Zacz\u0105\u0142 si\u0119 ponury spektakl insynuacji i aluzji, a has\u0142em do kampanii by\u0142 entuzjazm rzekomo okazany przez ludzi \u017cydowskiego pochodzenia po zwyci\u0119stwie Izraela w wojnie sze\u015bciodniowej w 1967 r. A przecie\u017c mn\u00f3stwo Polak\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c tych bez \u017cydowskich korzeni, by\u0142o zachwyconych zwyci\u0119stwem Izraela nad Arabami popieranymi przez ZSRR. M\u00f3wi\u0142o si\u0119: “Nasi \u017bydzi dali \u0142upnia ich Arabom”.<\/span><\/p>\n

Samo \u015brodowisko “komandos\u00f3w” by\u0142o ma\u0142e, liczy\u0142o mo\u017ce kilkadziesi\u0105t os\u00f3b. Ruch studencki w Marcu oczywi\u015bcie by\u0142 wi\u0119kszy i rozla\u0142 si\u0119 po ca\u0142ej Polsce, ale to “komandosi” byli jego zal\u0105\u017ckiem. Kiedy analizujemy dziesi\u0105tki powsta\u0142ych wtedy rezolucji i ulotek, to wida\u0107, \u017ce wszystkie by\u0142y d\u0142ugo pisane j\u0119zykiem PRL. Oni nie s\u0105 przeciw socjalizmowi. Pisz\u0105 np.: “My, m\u0142odzie\u017c Wroc\u0142awia przy\u0142\u0105czonego do Macierzy”…<\/span><\/p>\n

Dlaczego w\u0142adza zareagowa\u0142a tak brutalnie? Dlaczego tak pa\u0142owa\u0142a student\u00f3w?<\/strong><\/h5>\n

– W\u0142adza zawsze jest wra\u017cliwa na m\u0142odych, kt\u00f3rzy s\u0105 skarbem narodu, jego nadziej\u0105 i przysz\u0142o\u015bci\u0105. Elit\u0105. I nagle okazuje si\u0119, \u017ce nie mo\u017cna im ufa\u0107. To by\u0142 wstrz\u0105s.<\/span><\/p>\n

Protesty m\u0142odzie\u017cy wywo\u0142a\u0142o zdj\u0119cie “Dziad\u00f3w” ze sceny Teatru Narodowego. Dzi\u015b cz\u0119sto stawia si\u0119 pytanie, czy to by\u0142a prowokacja. Wiemy na pewno, \u017ce w\u015br\u00f3d “komandos\u00f3w” nie by\u0142o tajnego wsp\u00f3\u0142pracownika SB, kt\u00f3ry by to inicjowa\u0142. Ale mo\u017cliwa by\u0142a prowokacja w innym tego s\u0142owa znaczeniu. Je\u017celi kogo\u015b obra\u017c\u0119, opluj\u0119, to w ko\u0144cu mi odda. Je\u015bli zdejmuje si\u0119 ze sceny dzie\u0142o wieszcza narodowego, to mo\u017cna przewidzie\u0107, \u017ce b\u0119d\u0105 protesty inteligencji. M\u0142odzi zachowali si\u0119 tak, jak mo\u017cna by\u0142o przewidzie\u0107.<\/span><\/p>\n

Zacz\u0119\u0142o si\u0119 w styczniu: ”Jak Adam M. wywo\u0142a\u0142 Marzec’<\/a><\/span><\/p>\n

\n

Atak milicji na ulicy Traugutta<\/span><\/p>\n

Nieprzypadkowo 8 marca, w Dzie\u0144 Kobiet, bito dziewczyny. Jak si\u0119 zachowuje m\u0119\u017cczyzna w takiej sytuacji? To te\u017c \u0142atwo by\u0142o przewidzie\u0107. Podobnie jak wsparcie dla Warszawy ze strony \u015brodowisk studenckich z innych miast – to te\u017c mo\u017cna by\u0142o przewidzie\u0107, chocia\u017c warszawiacy nie byli lubiani.<\/span><\/p>\n

Komu mog\u0142o zale\u017ce\u0107 na prowokacji? G\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 Zenon Kliszko, cz\u0142owiek nr 2 w partii, absolutnie lojalny wobec Gomu\u0142ki.<\/strong><\/h5>\n

– Nie wierz\u0119, \u017ce Kliszko m\u00f3g\u0142 bra\u0107 udzia\u0142 w jakim\u015b spisku. By\u0142 jednak cz\u0142owiekiem nadwra\u017cliwym i nadpobudliwym. Kiedy bada\u0142em histori\u0119 Grudnia ’70, zorientowa\u0142em si\u0119, \u017ce ten sam Kliszko by\u0142 w bardzo znacznym stopniu odpowiedzialny za tragedi\u0119 na Wybrze\u017cu. To by\u0142 koszmarny b\u0142\u0105d Gomu\u0142ki, \u017ce w 1970 r. wys\u0142a\u0142 Kliszk\u0119 do Gda\u0144ska. Nie powinno go tam by\u0107, podobnie jak na premierze “Dziad\u00f3w”. Dzia\u0142a\u0142 impulsywnie i machina ruszy\u0142a.<\/p>\n

Kiedy\u015b te\u017c my\u015bla\u0142em, \u017ce to zadzia\u0142a\u0142 Moczar, \u017ce by\u0142a prowokacja. Dzi\u015b s\u0105dz\u0119 inaczej. Moczarowcy pewnie chcieli wykorzysta\u0107 sytuacj\u0119, ale to jednak Gomu\u0142ka ca\u0142y czas trzyma\u0142 cugle. W prasie harcownicy pozwalali sobie przez par\u0119 miesi\u0119cy na antysemickie ekscesy; a\u017c do momentu gdy Gomu\u0142ka wezwa\u0142 Stefana Olszowskiego, szefa biura prasy w KC, i powiedzia\u0142 mu: “Je\u017celi jutro w jakiej\u015b gazecie pojawi si\u0119 s\u0142owo “syjonizm”, to wy, towarzyszu Olszowski, stracicie stanowisko”. I ju\u017c si\u0119 nie pojawi\u0142o. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 jak no\u017cem uci\u0105\u0142.<\/p>\n

Gomu\u0142ka, gdyby chcia\u0142, m\u00f3g\u0142by to samo zrobi\u0107 w 1967 r. Ale zrobi\u0142 to dopiero w czerwcu 1968 r. Mo\u017ce chcia\u0142 “przewietrzy\u0107” aparat? \u017beby nikt nie czu\u0142 si\u0119 za pewnie.<\/p>\n

Czy Gomu\u0142ka wygra\u0142 Marzec?<\/strong><\/h5>\n

– Na pewno. Odsun\u0105\u0142 zagro\u017cenie ze strony Moczara, a w listopadzie 1968 r. na V Zjazd PZPR przyjecha\u0142 do Warszawy sam Leonid Bre\u017cniew. Radziecki przyw\u00f3dca chwali\u0142 pomoc PRL w st\u0142umieniu Praskiej Wiosny i wyra\u017anie forowa\u0142 Gomu\u0142k\u0119. To w\u0142a\u015bnie wtedy w Warszawie Bre\u017cniew og\u0142osi\u0142 doktryn\u0119 ograniczonej suwerenno\u015bci pa\u0144stw bloku sowieckiego.<\/span><\/p>\n

Gomu\u0142ka wyszed\u0142 wzmocniony, przynajmniej przej\u015bciowo. Potem odni\u00f3s\u0142 ogromny sukces, doprowadzaj\u0105c do uk\u0142adu z Niemcami Zachodnimi, kt\u00f3re uzna\u0142y granic\u0119 na Odrze i Nysie. R\u00f3wnocze\u015bnie lata 1968-70 by\u0142y najbardziej ponurym okresem historii Polski po 1956 r. My\u015bl\u0119, \u017ce bardziej ponurym ni\u017c stan wojenny. W stanie wojennym by\u0142a opozycja, wychodzi\u0142a podziemna prasa… Po Marcu, po st\u0142umieniu Praskiej Wiosny i pacyfikacji protest\u00f3w grudniowych mo\u017cna by\u0142o naprawd\u0119 straci\u0107 nadziej\u0119.<\/span><\/p>\n

\n

prof. Jerzy Eisler, historyk, dyrektor Oddzia\u0142u Instytutu Pami\u0119ci Narodowej w Warszawie. Kierownik Pracowni Dziej\u00f3w Polski po 1945 roku w Instytucie Historii PAN. Autor ponad 20 ksi\u0105\u017cek, m.in. “Marzec 1968. Geneza – przebieg – konsekwencje” (1991); “Polski rok 1968” (2006); “>>Polskie miesi\u0105ce<<, czyli kryzys (y) w PRL” (2008), “Grudzie\u0144 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje”, Warszawa 2012.<\/span><\/p>\n

Gomu\u0142ka odchodzi: ”Wies\u0142aw, odejd\u017a”<\/a><\/span><\/p>\n

\n

CO SI\u0118 WYDARZY\u0141O 45 LAT TEMU<\/strong><\/p>\n

Wydarzenia marcowe mia\u0142y swoje pod\u0142o\u017ce w kampanii antysemickiej, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 latem 1967 r. Po wybuchu wojny sze\u015bciodniowej (5-10 czerwca 1967 r.), w kt\u00f3rej Izrael pokona\u0142 Egipt, Syri\u0119 i Jordani\u0119 wspierane przez inne kraje arabskie, ZSRR i PRL zerwa\u0142y z nim stosunki dyplomatyczne. 19 czerwca 1967 r. W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka wyg\u0142osi\u0142 przem\u00f3wienie na VI Kongresie Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych, w kt\u00f3rym pot\u0119pia\u0142 “syjonist\u00f3w” i uznawa\u0142 ich za przedstawicieli “si\u0142 mi\u0119dzynarodowego imperializmu”.<\/p>\n

Przez kraj przetoczy\u0142a si\u0119 fala zebra\u0144 i wiec\u00f3w pot\u0119piaj\u0105cych “syjonist\u00f3w” i “kosmopolit\u00f3w”. Z wojska, bezpieki oraz przer\u00f3\u017cnych instytucji pa\u0144stwowych zwalniano ludzi pochodzenia \u017cydowskiego. Ta kampania by\u0142a prowadzona z inspiracji i za przyzwoleniem w\u0142adz, w tym w szczeg\u00f3lno\u015bci ministra spraw wewn\u0119trznych Mieczys\u0142awa Moczara, antysemity i cz\u0142owieka uchodz\u0105cego za rywala Gomu\u0142ki.<\/p>\n

W takiej atmosferze 30 stycznia 1968 r. w Warszawie pod pomnikiem Adama Mickiewicza dosz\u0142o do demonstracji student\u00f3w przeciw zdj\u0119ciu przez w\u0142adze spektaklu “Dziady” w re\u017cyserii Kazimierza Dejmka. Podczas ostatniego przedstawienia – w\u0142a\u015bnie 30 stycznia – studenci na widowni skandowali has\u0142a, kt\u00f3re w\u0142adza uznawa\u0142a za wrogie (np. “Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 bez cenzury”). Organizatorem by\u0142o \u015brodowisko “komandos\u00f3w”, skupione m.in. wok\u00f3\u0142 Adama Michnika, Teresy Boguckiej, Jakuba Karpi\u0144skiego, Barbary Toru\u0144czyk i Ireny Grudzi\u0144skiej. Nazwano ich tak od publicznych wyst\u0105pie\u0144 na otwartych wyk\u0142adach i w oficjalnych dyskusjach, w kt\u00f3rych zadawali nieprawomy\u015blne pytania. “Komandosi” byli te\u017c zwi\u0105zani z Jackiem Kuroniem i Karolem Modzelewskim, znanymi ju\u017c w\u00f3wczas dysydentami.<\/p>\n

Milicja rozp\u0119dzi\u0142a demonstracj\u0119 30 stycznia. Dw\u00f3ch student\u00f3w Uniwersytetu Warszawskiego, Adama Michnika i Henryka Szlajfera, wydalono z uczelni. Za represjonowanymi wstawili si\u0119 studenci innych uczelni oraz \u015brodowisko literackie. 22 lutego w Warszawie przyw\u00f3dcy student\u00f3w zdecydowali o zorganizowaniu 8 marca wiecu na Uniwersytecie Warszawskim. Rano aresztowano Szlajfera, Modzelewskiego i Kuronia oraz Seweryna Blumsztajna i Jana Lity\u0144skiego. Michnik zosta\u0142 zatrzymany 9 marca. Demonstracja jednak si\u0119 odby\u0142a i mimo spokojnej atmosfery zosta\u0142a brutalnie rozp\u0119dzona przez milicj\u0119 i “aktyw robotniczy”, czyli funkcjonariuszy w cywilu. W nast\u0119pnych dniach wiece studenckie i protesty rozla\u0142y si\u0119 po ca\u0142ym kraju, odby\u0142y si\u0119 m.in. na Politechnice Warszawskiej, we Wroc\u0142awiu, \u0141odzi, Krakowie, Poznaniu i Gda\u0144sku.<\/p>\n

W\u0142adza odpowiedzia\u0142a kampani\u0105 represji oraz atakiem propagandy. W ca\u0142ym kraju organizowano mas\u00f3wki pot\u0119piaj\u0105ce “wichrzycieli”. Cz\u0119sto podkre\u015blano na nich \u017cydowskie pochodzenie wielu organizator\u00f3w protest\u00f3w, wykorzystuj\u0105c nastroje antysemickie. Na wiecu w Sali Kongresowej 19 marca Gomu\u0142ka pot\u0119pi\u0142 “Dziady” Dejmka, a student\u00f3w nazwa\u0142 “wrogami Polski Ludowej”. Odpowiedzi\u0105 by\u0142 strajk student\u00f3w w Warszawie, zako\u0144czony po trzech dniach pod gro\u017ab\u0105 zamkni\u0119cia uczelni. Zlikwidowano sze\u015b\u0107 kierunk\u00f3w studi\u00f3w na Uniwersytecie Warszawskim, w tym Wydzia\u0142 Filozofii, wyrzucono wielu student\u00f3w i wyk\u0142adowc\u00f3w. W\u0142adze nasili\u0142y kampani\u0119 antysemick\u0105 – z PZPR wyrzucono kilka tysi\u0119cy cz\u0142onk\u00f3w, a prawie 20 tys. os\u00f3b zmuszono do emigracji.<\/p>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marcowi buntownicy Adam Leszczy\u0144ski [ 1 marca 2013 ] 8 marca 1968 r. Krakowskie Przedmie\u015bcie przed pomnikiem Kopernika. Milicjanci i ”aktyw robotniczy”, czyli pa\u0142karze w cywilnych ubraniach, szykuj\u0105 si\u0119 do rozp\u0119dzania student\u00f3w, kt\u00f3rzy przyszli na wiec na Uniwersytecie Warszawskim. Studenci i studentki byli brutalnie pa\u0142owani i… (Fot. IPN\/EAST NEWS) W marcu 1968 r. W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92172"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=92172"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92172\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":92402,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92172\/revisions\/92402"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=92172"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=92172"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=92172"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}