{"id":92403,"date":"2022-01-30T17:09:01","date_gmt":"2022-01-30T15:09:01","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=92403"},"modified":"2022-01-29T09:34:43","modified_gmt":"2022-01-29T07:34:43","slug":"21-09-71","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=92403","title":{"rendered":"Antoni S\u0142onimski, Julian Tuwim, “W oparach absurdu”"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Antoni S\u0142onimski, Julian Tuwim, “W oparach absurdu”<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Janusz R. Kowalczyk<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

Tom satyrycznych tekst\u00f3w Antoniego S\u0142onimskiego i Juliana Tuwima z lat 1920\u20131936 to jedno z najwspanialszych dzie\u0142 humorystycznych. Wykorzystuj\u0105c znane prasowe formy: og\u0142oszenia, porady, przepisy kulinarne, reklamy, autorzy sk\u0142aniali czytelnik\u00f3w do euforycznego \u015bmiechu.<\/span><\/p>\n

Zarazem Antoni S\u0142onimski<\/a> i Julian Tuwim<\/a><\/strong><\/span>    <\/a><\/strong>u<\/span>czyli nas dostrzegania absurdu w codziennym \u017cyciu. Po raz pierwszy zbi\u00f3r tekst\u00f3w z cyklu “W oparach absurdu” zosta\u0142 wydany w 1958 roku, w niezapomnianej serii “Biblioteka Sta\u0144czyka” wydawnictwa Iskry<\/a>. Warto doda\u0107, \u017ce po latach ukaza\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c tom zatytu\u0142owany “Cyganka oraz inne satyry i humoreski proz\u0105, teksty kabaretowe i aforyzmy”, Iskry 2011, niejako uzupe\u0142niaj\u0105cy literackie zabawy skamandryt\u00f3w, cho\u0107 tym razem autorstwa wy\u0142\u0105cznie Tuwima.<\/span><\/p>\n

We wst\u0119pie do zbioru “W oparach absurdu” Antoni S\u0142onimski pisa\u0142:<\/span><\/p>\n

\n

Od pierwszych dodatk\u00f3w primaaprilisowych “Kuriera Porannego” do ostatniej naszej wsp\u00f3lnej wyprawy w krain\u0119 bzdury i absurdu min\u0119\u0142o bez ma\u0142a pi\u0119tna\u015bcie lat. Nie by\u0142a to wi\u0119c sporadyczna zabawa, a raczej sta\u0142a potrzeba, dla kt\u00f3rej odchodzili\u015bmy co pewien czas na stron\u0119, przerywaj\u0105c normaln\u0105 prac\u0119 literack\u0105. <\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

\"Antoni<\/p>\n

Antoni S\u0142onimski<\/span><\/strong><\/span><\/a><\/p>\n

Pomijaj\u0105c aspekt edukacyjny i wychowawczy, a wi\u0119c ch\u0119\u0107 nauczenia krytycznego podej\u015bcia do s\u0142owa drukowanego w codziennej prasie, ujawniony w ten spos\u00f3b nonsens prze\u0142amywa\u0142 czytelnicz\u0105 rutyn\u0119 przyjmowania za dobr\u0105 monet\u0119 wszelkich mniej lub bardziej utartych pogl\u0105d\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W swoich parodiach, czy wy\u0142awianiu absurd\u00f3w dnia powszedniego, autorzy unikali bie\u017c\u0105cych temat\u00f3w, co nada\u0142o ich dzie\u0142ku waloru ponadczasowo\u015bci, z po\u017cytkiem dla wszystkich czytelnik\u00f3w, wra\u017cliwych na ten rodzaj przewrotnego, diablo inteligentnego humoru. W ostatnim zdaniu wst\u0119pu S\u0142onimski przyznaje, i\u017c:<\/span><\/p>\n

\n

Nie wszystkie zebrane w tym tomie utwory stoj\u0105 na tym samym poziomie, s\u0105 tu \u017carty s\u0142absze i lepsze, ale zalet\u0105 ich niew\u0105tpliw\u0105 jest to, \u017ce nie udaj\u0105 czego\u015b, czym nie s\u0105, nie ba\u0142amuc\u0105 i nie mistyfikuj\u0105.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

\"Julian<\/p>\n

Julian Tuwim<\/span><\/a><\/strong><\/span><\/p>\n

Z kolei Tuwim \u2013 w skr\u00f3cie przedrukowanego eseju, zaczerpni\u0119tego z jego ksi\u0105\u017cki “Pegaz d\u0119ba” \u2013 da\u0142 do zrozumienia, \u017ce chwile, kiedy wraz ze S\u0142onimskim zdarza\u0142o im si\u0119 p\u0142awi\u0107 w czystym absurdzie spraw nieistniej\u0105cych, rozbudza\u0142y w nich ogie\u0144 r\u00f3wnie \u015bwi\u0119tego co szalonego natchnienia do tego stopnia, \u017ce kiedy w ko\u0144cu wracali do spraw codziennych i rzeczywistych: kto co pisa\u0142, czyta\u0142 czy ogl\u0105da\u0142 na scenie, ich wcze\u015bniejszy zapa\u0142 \u2013 “\u017car, patos, \u017cywio\u0142” \u2013 z nag\u0142a dziwnie styg\u0142. Autorskie przes\u0142anie tekst\u00f3w tomu “W oparach absurdu” najkr\u00f3cej mo\u017cna by stre\u015bci\u0107 przytoczonym przez poet\u0119 zdaniem: “Ach, \u017ceby by\u0142o inaczej, na przek\u00f3r, wbrew”! W jawnym sprzeciwie wobec wszystkiego, co “wiadome”, co “utarte” i co nieodmiennie wkr\u00f3tce wr\u00f3ci, nudz\u0105c rutynowym porz\u0105dkiem.<\/span><\/p>\n

Fascynuj\u0105cy wyda\u0142 si\u0119 Tuwimowi fakt, \u017ce dzieci bzdurz\u0105: “Male\u0144stwo si\u0119 rodzi. Po pewnym czasie zaczyna m\u00f3wi\u0107 \u2013 i od razu, bez przygotowania m\u00f3wi nieprawd\u0119. To znaczy, \u017ce fantastyka jest zjawiskiem przyrodzonym. Potem dopiero g\u0142upiejemy, my, smutni doro\u015bli ludzie”. Je\u015bli jednak kt\u00f3remu\u015b z pe\u0142noletnich ludzi bzdurzenie nie przechodzi, “zostaje poet\u0105”. Pod koniec wst\u0119pu autor “Kwiat\u00f3w polskich” przypomnia\u0142 s\u0142ynn\u0105 maksym\u0119 Tertuliana: “Wierz\u0119, bo to absurd”, uznaj\u0105c j\u0105 za jedno “z najpi\u0119kniejszych i najm\u0105drzejszych zda\u0144, jakie cz\u0142owiek na ziemi powiedzia\u0142”.<\/span><\/p>\n

Ju\u017c pierwszy dodatek primaaprilisowy w “Kurierze Polskim” [1 kwietnia 1920] obok nonsensownych wie\u015bci z kraju i ze \u015bwiata (“Z Wis\u0142y \u2013 Woda jak woda”) czy parodystycznego om\u00f3wienia nieistniej\u0105cych ksi\u0105\u017cek, zawiera zgrabny pastisz \u00f3wczesnej gazetowej reklamy. Na wz\u00f3r “Reformackich z zakonnikiem”, tradycyjnych tabletek o dzia\u0142aniu “\u0142agodnie przeczyszczaj\u0105cym”, pada propozycja skorzystania z innego wyrobu: “Tamare indienne \u2013 \u0141agodnie przeczyszcza nie przerywaj\u0105c snu”. To do dzi\u015b niedo\u015bcigniony wz\u00f3r inteligentnego, zabawnie ironicznego podej\u015bcia do wciskanych nam, nikomu niepotrzebnych, pozbawionych sensu reklam.<\/span><\/p>\n

Intryguj\u0105co przedstawia\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c rubryka “Z ostatniej chwili”, z sensacyjn\u0105 informacj\u0105 o posmaku kryminalnym: “W Neandertalu odkryto zw\u0142oki cz\u0142owieka przedhistorycznego. \u015aledztwo w toku. W\u0142adze s\u0105 ju\u017c na tropie mordercy”. Bo jak\u017ceby inaczej.<\/span><\/p>\n

W “Poradniku kulinarnym” znajdujemy mi\u0119dzy innymi przepis na eskalop z ciel\u0119ciny: “Wzi\u0105\u0107 dwa funty ciel\u0119ciny, wstrz\u0105sn\u0105\u0107 obra\u0107, zaprawi\u0107 i zrobi\u0107 eskalop. Dla smaku mo\u017cna doda\u0107 szczypt\u0119 soli”. S\u0142owem, dziecinnie proste danie.<\/span><\/p>\n

Z og\u0142osze\u0144 r\u00f3\u017cnych warto odnotowa\u0107 (w uk\u0142adzie alfabetycznym) pierwszy anons: “Chrze\u015bcijanin sprzeda spodnie. Krucza 38”, oraz ostatni: “\u017byd kupi spodnie. Krucza 38”.<\/span><\/p>\n

Jak na pierwszy numer wcale nie\u017ale. Rok p\u00f3\u017aniej [“Kurier Polski”, 1 kwietnia 1921] \u2013 nie inaczej. Mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce autorzy nieco si\u0119 rozbrykali, donosz\u0105c cho\u0107by o tym, \u017ce: “Fryzjer damski \u00bbEmilio\u00ab czesze wsz\u0119dzie”. Hmm\u2026 Skoro istnieje zapotrzebowanie\u2026<\/span><\/p>\n

Atrakcyjnie zapowiada si\u0119 tak\u017ce: “\u00bbPTWUM\u00ab (Pierwsze Polskie Tow. Wzajemnych Ubezpiecze\u0144 od Mordobicia)”, kt\u00f3re ” p o l e c a pp. recenzentom polisy premiowe i w og\u00f3le teatralne, w p r o w a d z i \u0142 o specjalny dzia\u0142 ubezpiecze\u0144 sejmowych, k i e r u j e sprawy honorowe na drog\u0119 s\u0105dow\u0105”. No prosz\u0119. I komu to szkodzi\u0142o?<\/span><\/p>\n

Do\u0142\u0105czony na ten\u017ce rok “Kalendarzyk encyklopedyczno-informacyjny”, zbo\u017cnie zatytu\u0142owany “Pracowita pszcz\u00f3\u0142ka”, zawiera\u0142 comiesi\u0119czne “Wskaz\u00f3wki dla rolnik\u00f3w” (mi\u0119dzy innymi \u2013 w sierpniu: “W ogrodach dojrzewa so\u015bnina, a d\u0105b, kr\u00f3l drzew rzuca cie\u0144 na skoszon\u0105 muraw\u0119”); ponadto “Wspominki historyczne” (1 marca 1754: “Walezjusz, jako ma\u0142e dziecko, odkrywa g\u0142ow\u0119 przed pomnikiem swego nast\u0119pcy”; 11 kwietnia 1812: “Napoleon Wielki udaje si\u0119 do Moskwy”); czy menu na kolejny miesi\u0105c zawieraj\u0105ce trzy potrawy \u2013 nieodparcie z grzyb\u00f3w: (“Menu na maj”: “Ros\u00f3\u0142 na grzybkach. Grzybki \u00e0 la admira\u0142 Nelson. Kompocik grzybowy”); a tak\u017ce “Wa\u017cniejsze imiona s\u0142owia\u0144skie i \u017cydowskie” (listopad: “Somowir, Samowar, Lassota, Lewita, Wyszos\u0142aw, Wyszogrod, Kopyci\u0144ski, Hipek, Wolidar i Konarek”).<\/span><\/p>\n

Autorzy nie kryj\u0105, \u017ce si\u0119 niekiedy wzorowali na innych, na przyk\u0142ad na Marku Twainie: “Pootrz\u0105saj drzewa z og\u00f3rk\u00f3w (jak to zaznaczy\u0142 znany agronom ameryka\u0144ski M. T.), a czy\u0144 to w ten spos\u00f3b, aby od razu spada\u0142y do kadzi z kiszon\u0105 wod\u0105 i koprem. Nale\u017cy uwa\u017ca\u0107, aby k\u0142usownicy nie zastawiali sieci na pozosta\u0142e og\u00f3rki”. Rok wcze\u015bniej, w cyklu wie\u015bci z ostatniej chwili, informowali, \u017ce: “Wiadomo\u015bci o \u015bmierci kr\u00f3lowej Bony s\u0105 mocno przesadzone”, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 niechybnie do znanego aforyzmu ameryka\u0144skiego pisarza, i\u017c: “The reports of my death are greatly exaggerated” \u2013 “Doniesienia o mojej \u015bmierci s\u0105 mocno przesadzone”, co by\u0142o jego reakcj\u0105 na nekrolog o nim samym, kt\u00f3ry nagle a nieoczekiwanie ukaza\u0142 si\u0119 w prasie.<\/span><\/p>\n

R\u00f3wnie ciekawych informacji jest dostatecznie wiele, jak cho\u0107by ostrze\u017cenie, \u017ce nadaj\u0105c list polecony mo\u017cemy z poczty odej\u015b\u0107 z kwitkiem. Warto o tym pami\u0119ta\u0107, podobnie jak o szkodliwo\u015bci spo\u017cywania napoj\u00f3w wyskokowych: (“W.Z. Brunet z Pragi Czeskiej. Nie pija\u0142 nigdy. Po \u015bmierci \u017cony zacz\u0105\u0142 pi\u0107. Tego\u017c roku skradziono mu cenny pami\u0105tkowy zegar i futro (szenszyle [sic!] na multonie)”. I co wy na to?<\/span><\/p>\n

S\u0105 “wra\u017cenia szczeg\u00f3lne” z “Obrad Sejmu Walnego”, sprawozdawane w stylistyce pokrewnej j\u0119zykowi Wiecha. Jest te\u017c “Teatr i muzyka” \u2013 tekst zapocz\u0105tkowuj\u0105cy seri\u0119 kilku innych, w duchu spastiszowanego “Gwa\u0142tu na Melpomenie” Antoniego S\u0142onimskiego:<\/span><\/p>\n

\n

W i e l k i. Dzi\u015b nuda, jutro nuda, co dzie\u0144 dzika nuda.<\/em><\/strong><\/p>\n

R o z m a i t o \u015b c i. Dzi\u015b nuda, jutro nuda, co dzie\u0144 potworna nuda.<\/em><\/strong><\/p>\n

P o l s k i. Dzi\u015b i jutro ponura, beznadziejna nuda.<\/em><\/strong><\/p>\n

R e d u t a. Straszna, zgroz\u0105 przyjmuj\u0105ca nuda co dzie\u0144.<\/em><\/strong><\/p>\n

K o m e d i a, M a \u0142 y, i m. D o m o s \u0142 a w s k i e g o, N o w o \u015b c i, N o w y, P r a s k i, N i e t o p e r z, D r a m a t y c z n y \u2013 co dzie\u0144 gro\u017ana nuda.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Z wylicze\u0144 widz\u00f3w na sali wychodzi na to, \u017ce nie grzesz\u0105 one szczeg\u00f3ln\u0105 frekwencj\u0105: (“W i e l k i. Dzi\u015b Ko\u015bci\u0144ski z \u017con\u0105. Olszewski. Rajzman. Siostra Wajcmana. Brat biletera. Dwu braci Koszun i Kolman z \u017con\u0105 i c\u00f3rk\u0105. Jutro \u00bbDeficyty\u00ab, opera Gounoda”). Nie inaczej w pozosta\u0142ych przybytkach Melpomeny: (“R e d u t a. Dzi\u015b nikogo. [\u2026] S t a \u0144 c z y k. Nikogo”) etc., etc.<\/span><\/p>\n

Zabawnie wychodzi pastiszowe zestawienie recenzji z pi\u0119tnastotysi\u0119cznego jubileuszowego przedstawienia “Don Juana” w Teatrze Narodowym<\/a> w\u2026 1974 roku: W\u0142adys\u0142aw Rabski: (“Jak grali, co grali, nie wiem, nie chc\u0119 wiedzie\u0107, nie pami\u0119tam. Czu\u0142o si\u0119 tylko, \u017ce tam na scenie \u015bwi\u0119ci si\u0119 wielkie misterium dusz, triumf artyzmu zakuty w jedno wielkie, przepot\u0119\u017cne, zniewalaj\u0105ce \u00bbcredo\u00ab tytan\u00f3w talentu”). Fragment pi\u00f3ra \u2013 jakoby \u2013 Antoniego S\u0142onimskiego: (“Mimo ogromnego wzruszenia arty\u015bci m\u00f3wili chwilami zupe\u0142nie wyra\u017anie i tylko kilkana\u015bcie os\u00f3b nie umia\u0142o swych r\u00f3l”). I jeszcze niejaki Kornel Makuszy\u0144ski<\/a>: (“Patrz\u0119 przez \u0142zy, a przed sob\u0105 s\u0142ysz\u0119 dialog: \u2013 Te, mikrus, jak si\u0119 nazywa ten, co beszta W\u0119grzyna? \u2013 Ta\u017c to Roland, batiaru! On ma do niego ans\u0119. Kochane, drogie ch\u0142opaki, pewnie z Jaros\u0142awia!”).<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna jeszcze d\u0142ugo cytowa\u0107 obu arcymistrz\u00f3w ostrego satyrycznego pi\u00f3ra \u2013 okazjonalnie wspieranych przez Jana Lechonia<\/a> i Stanis\u0142awa Ignacego Witkiewicza (Witkacego)<\/a> \u2013 kiedy\u015b jednak trzeba postawi\u0107 ko\u0144cow\u0105 kropk\u0119. St\u0105d te\u017c nie om\u00f3wi\u0119 szerzej ksi\u0105\u017cki Ireny Krzywickiej<\/a>, zatytu\u0142owanej “Jak odpowiada\u0107 dzieciom na dra\u017cliwe pytania”, poza odpowiedzi\u0105 na niewinne zagajenie: “Mamusiu, z czego si\u0119 robi\u0105 dzieci?”. Ot\u00f3\u017c przed m\u0142odzie\u017c\u0105 w wieku dojrzewania nie powinno si\u0119 kry\u0107, \u017ce: (“Dzieci powstaj\u0105 z zaniedbania i lekkomy\u015blnego zapuszczenia ci\u0105\u017cy”). Mniejsze pociechy zbywamy natomiast jakowym\u015b troskliwym acz stanowczym stwierdzeniem: (“Nie garb si\u0119”), na przyk\u0142ad.<\/span><\/p>\n

Prawdziwe ciarki natomiast mog\u0105, nawet dzi\u015b, przej\u0105\u0107 czytelnik\u00f3w drobnego og\u0142oszenia: (“Malarz pokojowy chcia\u0142by zosta\u0107 malarzem wojennym. B\u0142aga pp. dyplomat\u00f3w o zamieszki i powik\u0142ania mi\u0119dzynarodowe. Ch\u0119tnie b\u0119dzie malowa\u0142 bitwy, potyczki itp.”). Kilka zda\u0144 z kwietnia 1925 roku, wkr\u00f3tce, zrazu niepostrze\u017cenie, zacz\u0119\u0142o si\u0119 dojmuj\u0105co urzeczywistnia\u0107. A poeci, c\u00f3\u017c? Ostrzegali, jak umieli, ale kto by ich tam s\u0142ucha\u0142\u2026<\/span><\/p>\n

\n