{"id":92427,"date":"2022-02-09T17:09:37","date_gmt":"2022-02-09T15:09:37","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=92427"},"modified":"2022-02-01T10:08:40","modified_gmt":"2022-02-01T08:08:40","slug":"22-09-66","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=92427","title":{"rendered":"Gor\u0105czka z\u0142ota w Treblince"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Gor\u0105czka z\u0142ota w Treblince<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Piotr G\u0142uchowski <\/strong>i <\/span>Marcin Kowalski
\n<\/strong>[ 8 stycznia 2008 ]<\/em><\/span><\/span><\/p>\n

\n

Kilka lat po likwidacji obozu delegat ze sto\u0142ecznej \u017bydowskiej Komisji Historycznej notuje: ‘Le\u017c\u0105 ko\u015bci ludzkie i porozrzucane rzeczy, w powietrzu wisi od\u00f3r gnij\u0105cych cia\u0142, ludno\u015b\u0107 wzbogacona na handlu z\u0142otem rabuje si\u0119 wzajemnie’ (Fot. Ze zbior\u00f3w Romy Byczuk\/\u017bIH)<\/em><\/span><\/p>\n

\u0141apa rozgrzebuj\u0105ca zw\u0142oki ludzi, zw\u0142oki m\u0119czennik\u00f3w, wymierza co dzie\u0144 nam wszystkim policzek<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

Jeden z tutejszych kupi\u0142 za \u017cydowskie z\u0142oto hurtowni\u0119 w Warszawie – opowiada Tadeusz Kiryluk, by\u0142y kierownik muzeum-obozu w Treblince.<\/span><\/p>\n

– Szwagier znalaz\u0142 brylant jak p\u00f3\u0142 paznokcia od du\u017cego palca – wspomina jego s\u0105siad z W\u00f3lki Okr\u0105glik. – I przepi\u0142. Nawet stodo\u0142y nie postawi\u0142. A inni domy stawiali i nie tylko: ca\u0142e gospodarstwa wyros\u0142y.<\/span><\/p>\n

– Jeden z tutejszych wysia\u0142 \u0142ubin – opowiada Kiryluk. – Poszed\u0142 w pole, a na ro\u015blinie wisi z\u0142ota obr\u0105czka. Zaraz poszed\u0142 z rodzin\u0105 i pole przekopali. Ryli ziemi\u0119 ojcowie, matki, potem dzieci kopa\u0142y i wnuki, na koniec to ju\u017c aparaty mieli, wykrywacze metalu. Jeden chcia\u0142 mnie zabi\u0107, milicjant z Warszawy, si\u0119 okaza\u0142o.<\/span><\/p>\n

\n

– Kopali i by\u0107 mo\u017ce dalej kopi\u0105 – m\u00f3wi Martyna Rusiniak, autorka pracy “Ob\u00f3z Zag\u0142ady Treblinka II w pami\u0119ci spo\u0142ecznej”.<\/span><\/p>\n

<\/div>\n

Chodzimy po trebli\u0144skim lesie. Do\u0142y faktycznie s\u0105, ale ju\u017c stare, rosn\u0105 w nich krzaki. Ostatnia oficjalna informacja o hienach pochodzi z 2002 roku, kiedy wykopano siedem do\u0142\u00f3w. W latach 90. – kilkadziesi\u0105t dziur. Jeszcze wcze\u015bniej – kilkaset. Im g\u0142\u0119biej wstecz, tym wi\u0119cej hien.<\/span><\/p>\n

W b\u0142ocie le\u017ca\u0142y wielkie brylanty i miliony<\/strong><\/h5>\n

Gor\u0105czka z\u0142ota wybuch\u0142a w 1942 roku.<\/span><\/p>\n

Od ko\u0144ca lipca poci\u0105gi przywozi\u0142y do obozu i biednych, i tych najbogatszych przedstawicieli \u017cydowskiej diaspory. Do gazu szli – pod okiem ukrai\u0144skich i rosyjskich stra\u017cnik\u00f3w – adwokaci, bankierzy, kamienicznicy. “Wolno zabra\u0107 z\u0142oto i walut\u0119” – g\u0142osi\u0142y plakaty w warszawskim getcie. “Oznacza\u0142y one mniej wi\u0119cej tyle: “nie zapomnijcie zabra\u0107 ze sob\u0105 pieni\u0119dzy i z\u0142ota”” – pisze Rachela Auerbach, autorka pierwszej polskiej ksi\u0105\u017cki o obozie (1947).<\/span><\/p>\n

<\/div>\n

\u017bydzi brali: wieczne pi\u00f3ra ze z\u0142otymi stal\u00f3wkami wype\u0142nione brylantami, z\u0142ote dolary, cenniejsze od z\u0142ota zabytkowe numizmaty… A gdy ju\u017c poci\u0105g wy\u0142adowany maj\u0105tkiem stawa\u0142 na peronie, wystarczy\u0142o p\u00f3\u0142torej godziny, by ludzie p\u0142on\u0119li na wielkim ruszcie z kolejowych szyn. W tym czasie wi\u0119\u017aniowie z Sonderkommanda rozpruwali ich ciep\u0142e jeszcze p\u0142aszcze, segreguj\u0105c kosztowno\u015bci. W po\u015bpiechu nikt nie dba\u0142 o drobne.<\/span><\/p>\n

– Deptano cz\u0119sto z\u0142ote monety i nikt nie nachyla\u0142 si\u0119, \u017ceby je podnie\u015b\u0107 – relacjonowa\u0142 jeden z garstki ocalonych. Inny – Samuel Willenberg – napisa\u0142: “Poniewiera\u0142y si\u0119 codziennie kilogramy brylant\u00f3w, tysi\u0105ce z\u0142otych zegark\u00f3w, miliony monet narod\u00f3w ca\u0142ego \u015bwiata. Nawet chi\u0144skie. Papiery warto\u015bciowe, jakie\u015b akcje r\u00f3\u017cnych towarzystw ca\u0142ego \u015bwiata razem ze zdj\u0119ciami sz\u0142y na spalenie”.<\/span><\/p>\n

Kolejna relacja: “W piasku i b\u0142ocie le\u017ca\u0142y kilogramy z\u0142ota, wielkie brylanty, masa przedmiot\u00f3w warto\u015bci dos\u0142ownie miliard\u00f3w z\u0142otych i nikt tego nie bra\u0142, bo na co trupom pieni\u0105dze?”.<\/span><\/p>\n

Trupom na nic.<\/span><\/p>\n

Ch\u0142opi nosili kosze zegark\u00f3w, baby – futra wiadomego pochodzenia<\/strong><\/h5>\n

\u0141a\u0144cuszek wygl\u0105da\u0142 tak: zatrudnieni przy eksterminacji wi\u0119\u017aniowie odbierali u\u015bmiercanym walut\u0119, z\u0142oto, kamienie i zegarki, kt\u00f3re – w tajemnicy przed nadzoruj\u0105cymi ob\u00f3z esesmanami – przekazywali ukrai\u0144skim wachmanom. Ukrai\u0144cy szli na wie\u015b, gdzie wymieniali dobra na w\u00f3dk\u0119, us\u0142ugi prostytutek i jedzenie. Po powrocie do obozu za jedzenie kupowali od \u017byd\u00f3w z Sonderkommanda kolejne kosztowno\u015bci. Za drutami bu\u0142ki, kie\u0142basa i butelka by\u0142y warte ju\u017c 300 dolar\u00f3w albo wi\u0119cej.<\/span><\/p>\n

K\u00f3\u0142ko si\u0119 domyka\u0142o, bogactwo ros\u0142o, Ukrai\u0144cy nie wiedzieli ju\u017c, co zrobi\u0107 z pieni\u0119dzmi. Po s\u0142u\u017cbie nie trze\u017awieli, a na szyjach prostytutek wieszali z\u0142ote kolie.<\/span><\/p>\n

Opowiedzmy jeszcze: sk\u0105d prostytutki w podlaskiej g\u0142uszy?<\/span><\/p>\n

J\u00f3zef G\u00f3rski, ziemianin z odleg\u0142ego o 10 km Ceranowa, dzia\u0142acz Narodowej Demokracji, napisa\u0142 we wspomnieniach:<\/span><\/p>\n

“Gospodarze tej wsi [W\u00f3lki] wysy\u0142ali swe \u017cony i c\u00f3rki do ukrai\u0144skich stra\u017cnik\u00f3w zatrudnionych w obozie i nie posiadali si\u0119 z oburzenia, gdy te kobiety przynosi\u0142y za ma\u0142o pier\u015bcionk\u00f3w i innych kosztowno\u015bci po\u017cydowskich, uzyskanych w zap\u0142at\u0119 za osobiste us\u0142ugi (…). Strzechy znik\u0142y zast\u0105pione blach\u0105, a ca\u0142a wie\u015b robi\u0142a wra\u017cenie Europy przeniesionej do tego zapad\u0142ego zak\u0105tka Podlasia”.<\/span><\/p>\n

Pr\u00f3cz bab cichodajek zjawi\u0142y si\u0119 i prostytutki profesjonalistki. Te przyje\u017cd\u017ca\u0142y do W\u00f3lki, Poniatowa, Gr\u0105d\u00f3w i Prostynia a\u017c ze stolicy.<\/span><\/p>\n

– Wynajmowa\u0142y pokoje, mieszkaj\u0105c nieraz po dwie. I trzy dni z rz\u0119du przyjmowa\u0142y Ukrai\u0144c\u00f3w, a na trzy dni jecha\u0142y do Warszawy odpocz\u0105\u0107 – z Tadeuszem Kirylukiem rozmawiamy w jego domu, w W\u00f3lce. Gospodarz pochodzi z Mazowsza, kierownikiem i lokatorem obozu-muzeum by\u0142 od 1963 do 1996 roku. Po przej\u015bciu na emerytur\u0119 zosta\u0142 na wsi.<\/span><\/p>\n

– Warszawianki musia\u0142y ostro konkurowa\u0107 z miejscowymi kobietami. Musia\u0142a w cha\u0142upie by\u0107 i mocna gorza\u0142a, i dobra dziewucha, bo inaczej taki ukrai\u0144ski wachman nie zaszed\u0142. Niekt\u00f3ra przy okazji w ci\u0105\u017c\u0119 zasz\u0142a – opowiada Kiryluk. – A jedna mia\u0142a dziecko z tym s\u0142ynnym Demianiukiem.<\/span><\/p>\n

Ludzie szli po z\u0142oto jak na wykopki<\/strong><\/h5>\n

Iwan Demianiuk, domniemany operator komory gazowej w Treblince, po wojnie ukry\u0142 si\u0119 w USA. Deportowany w 1986 roku do Jerozolimy dosta\u0142 – w pierwszym procesie – kar\u0119 \u015bmierci. W 1993 roku uniewinni\u0142 go izraelski S\u0105d Najwy\u017cszy, ale dla w\u0142asnego bezpiecze\u0144stwa pozosta\u0142 w wi\u0119zieniu. Nie wiadomo, czy to on gazowa\u0142 ludzi spalinami, ale nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce by\u0142 obozowym stra\u017cnikiem.<\/span><\/p>\n

– Babka, do kt\u00f3rej zagl\u0105da\u0142, nie tylko jego przyjmowa\u0142a – m\u00f3wi Kiryluk. – Po wojnie do Zwi\u0105zku Radzieckiego je\u017adzi\u0142a na procesy wachman\u00f3w. Mia\u0142a ich po tatua\u017cach i szczeg\u00f3\u0142ach na ciele rozpoznawa\u0107. Trzy lata temu umar\u0142a. W og\u00f3le to musicie i\u015b\u0107 do Genka Goski co tu mieszka we W\u00f3lce – on ich wszystkich pami\u0119ta, bo tam s\u0142u\u017cy\u0142.<\/span><\/p>\n

– W obozie?<\/span><\/p>\n

– Nie… p\u00f3\u017aniej. Jak zlikwidowali ob\u00f3z, dw\u00f3ch Ukrai\u0144c\u00f3w zostawili do pilnowania. Z cegie\u0142 po krematorium wi\u0119\u017aniowie im gospodarstwo pobudowali. Dom, obora, krowy, \u017ceby by\u0142o jak w normalnej gospodarce. Niemcy kazali, \u017ceby obaj – Saszka i Streibel ich tu ludzie nazywali – pilnowali terenu. Nikt si\u0119 nie mia\u0142 kr\u0119ci\u0107. Ukrai\u0144cy w czterdziestym czwartym ziemi\u0119 orali, kartofle sadzili, jakby nigdy tu nic nie by\u0142o. A\u017c jesieni\u0105 uciekli przed Armi\u0105 Radzieck\u0105. To Genek Goska im w tej gospodarce pomaga\u0142, w tym pilnowaniu. Ale gdzie tam upilnowa\u0107? Jak uchowasz 16 hektar\u00f3w, kiedy z\u0142oto na g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 r\u0119ki nieraz by\u0142o? Od razu zacz\u0119\u0142o si\u0119 wielkie kopanie. Najpierw po nocy ryli, potem to ju\u017c jawnie: szli niby na wykopki ziemniak\u00f3w – ca\u0142e rodziny z wid\u0142ami, \u0142opatami, koszami, jedzeniem na obiad.<\/span><\/p>\n

– Jak to mo\u017cliwe, \u017ce w ziemi pozosta\u0142o tyle skarb\u00f3w, skoro ofiary Treblinki by\u0142y rozbierane i palone, a ich rzeczy przeszukiwane? – pytamy Tadeusza Kiryluka.<\/span><\/p>\n

– W czterdziestym drugim zagazowanych jeszcze nie palili, tylko zakopywali. Tych, co zmarli w wagonach, w podr\u00f3\u017cy, co ich stratowali po drodze wsp\u00f3\u0142pasa\u017cerowie, to, bywa\u0142o, zakopali jak leci. Kto\u015b, dusz\u0105c si\u0119 w komorze, zacisn\u0105\u0142 z\u0119by tak, \u017ce nie sz\u0142o trupowi szcz\u0119ki rozewrze\u0107, i z\u0105b zosta\u0142. Kobieta mia\u0142a kolczyki w uchu, nie wyj\u0119li jej przed komor\u0105, \u017ceby nie robi\u0107 paniki, bo przecie\u017c oni niby do \u0142a\u017ani szli. Komu innemu utkwi\u0142 pier\u015bcionek na palcu. Cia\u0142o st\u0119\u017ca\u0142o, ci\u0119\u017cko zdj\u0105\u0107, trzeba r\u0119k\u0119 odpi\u0142owa\u0107… Wi\u0119\u017aniowie z Sonderkommanda ukrywali te\u017c z\u0142oto dla siebie. Do latryny wrzucali, do studni. \u017be mo\u017ce si\u0119 uda prze\u017cy\u0107, wr\u00f3ci\u0107, \u017ce b\u0119dzie na po wojnie.<\/span><\/p>\n

– Jak si\u0119 morduje 900 tysi\u0119cy ludzi, i to w po\u015bpiechu, zawsze mo\u017cna co\u015b przeoczy\u0107 – dodaje Edward Kop\u00f3wka, obecny szef muzeum.<\/span><\/p>\n

Ogl\u0105daj\u0105c z nim wystaw\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 historii obozu, zastanawiamy si\u0119 nad t\u0105 liczb\u0105. Gdyby zagazowani wstali z grobu i wzi\u0119li si\u0119 za r\u0119ce, ludzki \u0142a\u0144cuch si\u0119gn\u0105\u0142by z Treblinki do Stambu\u0142u.<\/span><\/p>\n

Zostali na miejscu ci, co od \u015bwiata nie chcieli ju\u017c nic<\/strong><\/h5>\n

Na wystawie s\u0105 fotogramy, kilka eksponat\u00f3w (niemieckie obwieszczenia, cynowe miski wi\u0119\u017ani\u00f3w) i du\u017cy plan obozu, kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci oddzielonych lasem.<\/span><\/p>\n

Arbeitslager Treblinka I by\u0142 jawny: wizytowa\u0142 go nawet Czerwony Krzy\u017c, dwa razy w roku osadzeni dostawali paczki, na Bo\u017ce Narodzenie – \u015bwi\u0119te obrazki. Dwa z nich le\u017c\u0105 przed nami w gablocie.<\/span><\/p>\n

Vernichtungslager Treblinka II oficjalnie nie istnia\u0142, cho\u0107 to w\u0142a\u015bnie tu sko\u0144czy\u0142a si\u0119 gwa\u0142townie 500-letnia historia \u017byd\u00f3w Warszawy. Przez ca\u0142y czas specjalne komando zajmowa\u0142o si\u0119 zas\u0142anianiem fabryki \u015bmierci sztucznym lasem; wyci\u0119te opodal drzewa by\u0142y ustawiane jedno przy drugim, w druty ogrodzenia wplatano trzy razy w miesi\u0105cu \u015bwie\u017ce ga\u0142\u0119zie, by zamaskowa\u0107 wszystko od strony drogi i linii kolejowej.<\/span><\/p>\n

Przy eksterminacji pracowa\u0142o ok. 800 \u017byd\u00f3w podzielonych na komanda: witaj\u0105ce ludzi na rampie, odbieraj\u0105ce ofiarom baga\u017ce i ubrania, wyci\u0105gaj\u0105ce cia\u0142a z komory gazowej, przeszukuj\u0105ce trupy, zakopuj\u0105ce, a od 1943 roku pal\u0105ce zw\u0142oki. Wreszcie komando sortuj\u0105ce odzie\u017c i ostatnie: segreguj\u0105ce kosztowno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Wszystkich razem nadzorowa\u0142o oko\u0142o stu wachman\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci by\u0142ych \u017co\u0142nierzy Armii Czerwonej, teraz na us\u0142ugach Rzeszy.<\/span><\/p>\n

Wachman\u00f3w nadzorowa\u0142a dwudziestka esesman\u00f3w: Niemc\u00f3w i Austriak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

– W Treblince nie by\u0142o pasiak\u00f3w ani zupy z brukwi – m\u00f3wi kierownik, gdy wychodzimy przed jego przylegaj\u0105cy do obozu domek-biuro.<\/span><\/p>\n

Ocalony Samuel Willenberg wspomina, \u017ce wi\u0119\u017aniowie chodzili w garniturach ofiar przywiezionych do gazu, palili papierosy, pili drogie alkohole, jedli sardynki wyj\u0119te z walizek zamordowanych. Mo\u017ce dlatego mieli si\u0142\u0119, by zorganizowa\u0107 powstanie. Dorobionym kluczem otworzyli magazyn broni, rozdzielili karabiny mi\u0119dzy wtajemniczonych, podpalili baraki i zacz\u0119li strzela\u0107 do stra\u017cnik\u00f3w. Gdy ci odpowiedzieli ogniem, zacz\u0119\u0142a si\u0119 jatka. Oko\u0142o 700 \u017byd\u00f3w zosta\u0142o zabitych na miejscu, dwie setki wyrwa\u0142y si\u0119 jednak poza druty. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 szybko wy\u0142apali \u015bci\u0105gni\u0119ci z ca\u0142ej okolicy policjanci i \u017candarmi. Przesz\u0142o stu wi\u0119\u017ani\u00f3w zosta\u0142o na miejscu, chocia\u017c by\u0142 moment, \u017ce mogli po prostu wyj\u015b\u0107 przez wyrw\u0119 w drutach.<\/span><\/p>\n

– Nie uciekali przede wszystkim cz\u0142onkowie komanda pracuj\u0105cego w strefie zag\u0142ady – opowiada Edward Kop\u00f3wka. – Oni nie chcieli ju\u017c od \u015bwiata niczego. Wszyscy zostali zreszt\u0105 zastrzeleni jeszcze tego samego dnia. Nazajutrz zacz\u0119\u0142a si\u0119 likwidacja obozu. Na rozkaz lubelskiego szefa SS Odilo Globocnika powsta\u0142o w tym miejscu gospodarstwo rolne – tak samo jak w Be\u0142\u017ccu i Sobiborze.<\/span><\/p>\n

To, co si\u0119 wykopa\u0142o, bandy zabiera\u0142y i teraz nic nie ma<\/strong><\/h5>\n

82-letni dzi\u015b Eugeniusz Goska – Genek – jako ch\u0142opak by\u0142 parobkiem w “gospodarstwie Treblinka”. M\u00f3wi, \u017ce sam z\u0142ota nie wykopywa\u0142, ale zna kopaczy ze wsi a\u017c za dobrze. Gdy Ukrai\u0144cy uciekli na zach\u00f3d, miejscowi poszukiwacze st\u0142ukli Genka, by wyci\u0105gn\u0105\u0107 informacje, gdzie le\u017cy najwi\u0119cej bogactw.<\/span><\/p>\n

– Bili mnie pa\u0142ami po dupie – opowiada, siedz\u0105c na \u0142\u00f3\u017cku.<\/span><\/p>\n

– Dawaj z\u0142oto, z\u0142oto dawaj – kiwa g\u0142ow\u0105 jego korpulentna \u017cona. – My\u015bleli, \u017ce m\u0105\u017c wie, gdzie to wszystko pochowane. A co my tam wiedzieli? Tyle co ka\u017cdy.<\/span><\/p>\n

– Kto we wsi najwi\u0119cej wykopa\u0142? – pytamy pana Eugeniusza.<\/span><\/p>\n

– Ja nic nie powiem!<\/span><\/p>\n

Idziemy pyta\u0107. Pada \u015bnieg. W\u00f3lka jest niedu\u017ca, po\u0142o\u017cona przy jednej w\u0105skiej ulicy wiod\u0105cej od Ostrowi Mazowieckiej do Soko\u0142owa Podlaskiego. Wie\u015b mog\u0142a robi\u0107 wra\u017cenie pod koniec lat 40., gdy pojawi\u0142y si\u0119 tu pierwsze eternity w pokrytym pap\u0105 i strzech\u0105 powiecie. Dzi\u015b dawne bogactwo nie rzuca si\u0119 w oczy. Ale jedno wida\u0107: znakomit\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 dom\u00f3w postawiono 50-60 lat temu i by\u0142y to domy solidne. Przetrwa\u0142y do dzi\u015b w niezmienionym stanie – tu i \u00f3wdzie wyr\u00f3s\u0142 tylko talerz satelity albo dobud\u00f3wka z suporeksu.<\/span><\/p>\n

Wchodzimy do drewnianej parter\u00f3wki ze sko\u015bnym obitym blach\u0105 dachem. W pokoju brunatna wyk\u0142adzina, telewizor w\u0142\u0105czony na ca\u0142y regulator. Gospodarz niedos\u0142yszy, wi\u0119c porozumiewamy si\u0119 prawie krzycz\u0105c.<\/span><\/p>\n

– M\u00f3wi\u0105, \u017ce panu si\u0119 du\u017co z\u0142ota uda\u0142o wykopa\u0107!<\/span><\/p>\n

– Dzieeee tam… du\u017co!? Przygar\u015b\u0107… To\u0107 co si\u0119 wykopa\u0142o, zaraz bandy r\u00f3\u017cne zabiera\u0142y. Nie oddasz – kula w \u0142eb! Nogi do pieca potrafili w\u0142o\u017cy\u0107 – i gadaj, gdzie to masz. Jak mnie jeden kolb\u0105 od karabina jebn\u0105\u0142, to pami\u0119\u0107 straci\u0142em…<\/span><\/p>\n

Dotarli\u015bmy do “Kalendarium dzia\u0142a\u0144 oddzia\u0142u siedleckiego Pogotowia Akcji Specjalnej NSZ” z 1946 roku.<\/span><\/p>\n

Pod dat\u0105 26 lutego czytamy: “Akcja \u015bci\u0105gania kontrybucji od ludzi zajmuj\u0105cych si\u0119 profanacj\u0105 grob\u00f3w w Treblince przeprowadzona wsp\u00f3lnie z lud\u017ami z oddzia\u0142u “W\u0142adka”, komendanta rejonowego PAS w powiecie soko\u0142owskim”.<\/span><\/p>\n

27 lutego: “\u015aci\u0105ganie kontrybucji po raz drugi wsp\u00f3lnie z lud\u017ami “W\u0142adka” od ludzi profanuj\u0105cych groby w Treblince zamieszka\u0142ych na wsiach w okolicach Kosowa Lackiego. Za kole\u017ce\u0144sk\u0105 pomoc grupa “Zycha” otrzyma\u0142a 30 tys. z\u0142otych na zakup broni”.<\/span><\/p>\n

– A co si\u0119 panu najlepszego uda\u0142o wykopa\u0107!?<\/span><\/p>\n

– Id\u017ata do tych… – gospodarz t\u0142umaczy nam, jak doj\u015b\u0107 do kolejnego s\u0105siada. – Un wam o skarbach opowie, najwi\u0119cej nazbiera\u0142.<\/span><\/p>\n

– Najwi\u0119cej czego?<\/span><\/p>\n

– Per\u0142y, szofer, wszystko mia\u0142.<\/span><\/p>\n

– Jaki szofer?<\/span><\/p>\n

– Szofer, m\u00f3wi\u0119! Kami\u0144 taki! I drugi: szmarad. Zielone, niebieskie, wielkie jak \u015bliwka, ca\u0142y w\u0119ze\u0142 tego by\u0142o. Tam mia\u0142 stodo\u0142\u0119 pobudowan\u0105, kumbajn. Id\u017a, zapytaj, jak przyje\u017cd\u017cali jubilery z Warszawy, na podw\u00f3rku diamenta wyceniali. U mnie nic nie ma!<\/span><\/p>\n

Szakale w ludzkiej postaci wierc\u0105 dziury w \u015bwi\u0119tej ziemi<\/strong><\/h5>\n

Jesieni\u0105 1944 roku w Treblince zn\u00f3w pojawili si\u0119 ukrai\u0144scy i rosyjscy stra\u017cnicy – tylko \u017ce tym razem na s\u0142u\u017cbie Stalina. Wraz z ich przybyciem ch\u0142opskie kopanie zamieni\u0142o si\u0119 w przemys\u0142. Sowieci przywozili z lotniska po\u0142o\u017conego w odleg\u0142ym o 10 km Ceranowie miny i niewypa\u0142y. Wkopywano \u0142adunek w masowy gr\u00f3b, Sowiet detonowa\u0142, \u017cydowskie zw\u0142oki wylatywa\u0142y w powietrze.<\/span><\/p>\n

Gdy trzy lata p\u00f3\u017aniej w by\u0142ym obozie pojawili si\u0119 przedstawiciele G\u0142\u00f3wnej Komisji Bada\u0144 Zbrodni Hitlerowskich, proceder trwa\u0142 w najlepsze. Cz\u0142onkini komisji Rachela Auer-bach zanotowa\u0142a:<\/span><\/p>\n

“Z \u0142opatami i innym sprz\u0119tem szabrownicy i maruderzy kopi\u0105, szukaj\u0105, ryj\u0105 (…) nie spalone kule armatnie i bomby taszcz\u0105 tutaj – szakale i hieny w ludzkiej postaci. Wierc\u0105 dziury w przesi\u0105kni\u0119tej krwi\u0105, z popio\u0142em spalonych \u017byd\u00f3w zmieszanej ziemi…”<\/span><\/p>\n

Auerbach – ze wzgl\u0119du na cenzur\u0119 – nie mog\u0142a oczywi\u015bcie napisa\u0107, \u017ce proceder wsp\u00f3\u0142organizuj\u0105 i nadzoruj\u0105 Sowieci. Nie wyja\u015bni\u0142a, kim s\u0105 “maruderzy”. Skal\u0119 dokonanych przez nich wykopk\u00f3w opisuje jednak dok\u0142adnie uczestnik innej delegacji z Warszawy Karol Ogrodowczyk:<\/span><\/p>\n

“Pole przekopane i zryte, do\u0142y maj\u0105 po 10 metr\u00f3w g\u0142\u0119boko\u015bci, le\u017c\u0105 ko\u015bci ludzkie i porozrzucane rzeczy, buciki, \u0142y\u017cki, widelce, lichtarze, w\u0142osy z noszonych przez \u017byd\u00f3wki peruk. W powietrzu wisi smr\u00f3d gnij\u0105cych cia\u0142… Od\u00f3r tak nas odurzy\u0142, i\u017c pocz\u0119li\u015bmy z koleg\u0105 wymiotowa\u0107 i uczuli\u015bmy drapanie niesamowite w gardle (…) Pod ka\u017cdym drzewkiem otwory wykopane przez poszukiwaczy z\u0142ota, brylant\u00f3w (…) Mi\u0119dzy drzewami uwijaj\u0105 si\u0119 miejscowe kmiotki \u017c\u0105dne znalezienia skarb\u00f3w. Zapytani przez nas “co wy tu robicie?” nie dali \u017cadnej odpowiedzi”.<\/span><\/p>\n

Przypiekano kobiet\u0119, zmuszaj\u0105c do wydania miejsca przechowywania kosztowno\u015bci<\/strong><\/h5>\n

Dzie\u0144 przed spotkaniem z kierownikiem Kop\u00f3wk\u0105 obeszli\u015bmy przysypane \u015bniegiem lasy i zaro\u015bla wok\u00f3\u0142 centralnego pomnika Treblinki. Do\u0142\u00f3w w ziemi jest du\u017co – maj\u0105 \u015brednic\u0119 od trzech do dziesi\u0119ciu metr\u00f3w. Wygl\u0105daj\u0105 jak leje po bombach albo ma\u0142e kratery. Cz\u0119\u015b\u0107 wykop\u00f3w porastaj\u0105 ca\u0142kiem ju\u017c dorodne drzewa, na oko czterdziestoletnie, cz\u0119\u015b\u0107 obro\u015bni\u0119ta jest m\u0142odymi krzewami.<\/span><\/p>\n

Sam pomnik – o\u015bmiometrowy kamienny obelisk – stoi na wielkiej betonowej p\u0142ycie pokrytej setkami g\u0142az\u00f3w z nazwami rodzinnych miejscowo\u015bci ofiar: Sochaczew, Siedlce, Warszawa, Saloniki. Zdaniem Martyny Rusiniak, autorki pracy o Treblince, autorzy nadali pomnikowi taka form\u0119, by uniemo\u017cliwi\u0107 rozkopywanie terenu. Bo pod koniec lat 40. powsta\u0142o tu ju\u017c co\u015b na kszta\u0142t mafii kopi\u0105cych.<\/span><\/p>\n

W zbiorach IPN zachowa\u0142o si\u0119 sprawozdanie komendanta milicji z Kosowa Lackiego:<\/span><\/p>\n

“Teren by\u0142 strze\u017cony przez nieznane osoby posiadaj\u0105ce bro\u0144, kt\u00f3re zabrania\u0142y wst\u0119pu dla niewtajemniczonych i stanowi\u0142y stra\u017c ochronn\u0105 dla wydobywaj\u0105cych szcz\u0105tki zegark\u00f3w, bi\u017cuterii, pieni\u0119dzy. (…) Stan taki prowadzi\u0142 do zatarcia \u015blad\u00f3w masowej zbrodni niemieckiej i grozi\u0142 wytworzeniem si\u0119 epidemii chor\u00f3b ludzkich (…) Sporz\u0105dzali\u015bmy ob\u0142awy przep\u0119dzaj\u0105c hieny ludzkie, kt\u00f3re uparcie wraca\u0142y, by nadal prowadzi\u0107 przerwane poszukiwania”.<\/span><\/p>\n

Ogrodowczyk – warszawski delegat – zauwa\u017cy\u0142 to samo: aby przekopa\u0107 teren maj\u0105cy prawie 20 hektar\u00f3w i zagospodarowa\u0107 znaleziska, potrzebne by\u0142y tysi\u0105ce ludzi – minerzy, kopacze, ochroniarze, handlarze skupuj\u0105cy z\u0142oto i kamienie, ochrona itd. By “pracowa\u0107” spokojnie ca\u0142e lata, trzeba by\u0142o zapewne da\u0107 niejedn\u0105 \u0142ap\u00f3wk\u0119. Tu\u017c po wojnie skarb\u00f3w nie brakowa\u0142o. Z czasem nale\u017ca\u0142o ry\u0107 coraz g\u0142\u0119biej, a znaleziska trafia\u0142y si\u0119 rzadziej. Wybucha\u0142y wa\u015bnie przy podziale \u0142up\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Wspomina: “W okolicy panuj\u0105 niesamowite stosunki. A mianowicie ludno\u015b\u0107 wzbogacona z\u0142otem wykopanym z grob\u00f3w rabuje, robi\u0105c nocne napady na s\u0105siad\u00f3w, tak \u017ce nocuj\u0105c tam mieli\u015bmy ogromnego stracha, gdy\u017c w jednej cha\u0142upie (…) przypiekano kobiet\u0119 na ogniu zmuszaj\u0105c j\u0105 w ten spos\u00f3b do wydania miejsca przechowywania przez ni\u0105 z\u0142ota i kosztowno\u015bci. S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa w og\u00f3le nigdzie nie ma”.<\/span><\/p>\n

Na twarzach nie wida\u0107 przera\u017cenia<\/strong><\/h5>\n

Po wizycie obu delegacji – Auerbach i Ogrodowczyka – w\u0142adza postanowi\u0142a co\u015b zrobi\u0107. Stacjonuj\u0105ca w Ostrowi Mazowieckiej jednostka pojecha\u0142a pod broni\u0105, by wy\u0142apa\u0107 kopaczy. Ob\u0142aw\u0119 zorganizowano profesjonalnie – cz\u0119\u015b\u0107 terenu zaminowano, by uniemo\u017cliwi\u0107 ucieczk\u0119 kopi\u0105cym i ich ochronie, tyraliera wojskowych nadesz\u0142a z drugiej strony. Trzech okr\u0105\u017conych wylecia\u0142o w powietrze na minach, kilkadziesi\u0105t kobiet i m\u0119\u017cczyzn zatrzymano.<\/span><\/p>\n

Dostali\u015bmy w jednej z cha\u0142up w W\u00f3lce unikalne – by\u0107 mo\u017ce jedyne zachowane – zdj\u0119cie z tej akcji. Nikt go dot\u0105d nie publikowa\u0142. Scena w szczerym polu: uzbrojeni w r\u0119czne karabiny maszynowe \u017co\u0142nierze otaczaj\u0105 grup\u0119 wie\u015bniak\u00f3w. Kobiety ubrane w chusty i d\u0142ugie sp\u00f3dnice, jak do \u017cniw. Tylko w r\u0119kach – zamiast sierp\u00f3w – \u0142opaty. M\u0119\u017cczy\u017ani w czapkach i marynarkach, ze szpadlami. Przed nimi u\u0142o\u017cone w stosy wykopane czaszki i piszczele. Na twarzach nie wida\u0107 przera\u017cenia. Zatrzymani wiedz\u0105, \u017ce nic im nie grozi.<\/span><\/p>\n

Zastanawiamy si\u0119, ilu mieszka\u0144c\u00f3w W\u00f3lki, Gr\u0105d\u00f3w i Prostynia rozpozna na tym zdj\u0119ciu swoich rodzic\u00f3w i dziadk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Czytamy sprawozdanie z ob\u0142awy, kt\u00f3re dow\u00f3dca jednostki w Ostrowi z\u0142o\u017cy\u0142 zwierzchnikom: “Przy kopi\u0105cych znaleziono z\u0142ote pier\u015bcionki, koronki i porcelanowe z\u0119by w z\u0142otych i srebrnych oprawach”.<\/span><\/p>\n

Brak w archiwach informacji o wytoczeniu komukolwiek procesu za bezczeszczenie zw\u0142ok. Pokazowa akcja zako\u0144czona, zdj\u0119cia zatrzymanych porobione, raport wys\u0142any, wojsko wraca do koszar, kopacze – do Treblinki.<\/span><\/p>\n

Intensywne rycie nie ustaje przez kolejne 15 lat.<\/span><\/p>\n

– Ludzie si\u0119 nauczyli, co brylant, a co amarant – opowiada gospodarz, kt\u00f3remu pokazujemy zdj\u0119cie. D\u0142ugo wpatruje si\u0119 w twarze na fotografii. Nie chce zdradzi\u0107, kogo rozpozna\u0142, ale przyznaje: “Oj, nie s\u0105 to ludzie anonimowi”. Kilka razy powtarza, \u017ce je\u015bli podamy w “Gazecie” jego nazwisko, s\u0105siedzi go spal\u0105.<\/span><\/p>\n

– S\u0142yszeli\u015bmy, \u017ce pa\u0144scy rodzice wykopali najwi\u0119cej kosztowno\u015bci z ca\u0142ej okolicy.<\/span><\/p>\n

– Nieprawda! – nasz rozm\u00f3wca usztywnia si\u0119 gwa\u0142townie.<\/span><\/p>\n

– To kto mia\u0142 najwi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia?<\/span><\/p>\n

– By\u0142 tu taki jeden, m\u00f3wili wuj J\u00f3zef, my\u015bmy, m\u0142odzi ch\u0142opcy, si\u0119 go bali, mia\u0142 wielkie w\u0105sy i wiecznie pod gazem. To on najwi\u0119kszy brylant wykopa\u0142.<\/span><\/p>\n

– A rodzice pana?<\/span><\/p>\n

– Mieli jakie\u015b widelce posrebrzane, jak kto pyta\u0142, m\u00f3wili, \u017ce dostan\u0119… Nie ma o czym m\u00f3wi\u0107.<\/span><\/p>\n

– A kamienie? Zielone, niebieskie, wielkie jak \u015bliwka… pami\u0119ta pan?<\/span><\/p>\n

– Ja mia\u0142em z dziesi\u0119\u0107 lat wtedy czy dwana\u015bcie… I co my\u015blicie? \u017be mi dawali si\u0119 diamentami bawi\u0107?! – gospodarz otwiera drzwi za naszymi plecami.<\/span><\/p>\n

– Do kiedy trwa\u0142y wykopki? – pytamy ju\u017c w progu.<\/span><\/p>\n

– A ja wiem? Ci\u0105gle jeszcze tam jacy\u015b chodz\u0105, ale teraz to ju\u017c chyba hobby\u015bci od skarb\u00f3w tylko…<\/span><\/p>\n

Rozkopane mogi\u0142y wachman\u00f3w<\/strong><\/h5>\n

Tadeusz Kiryluk na co dzie\u0144 poluje. Jako kierownik muzeum-obozu w latach 60. je\u017adzi\u0142 na \u0142owy z ministrami kolejnych rz\u0105d\u00f3w PRL. Opowiada nam, jak zaszed\u0142 kiedy\u015b kopacza ze sztucerem. – “Co pan tu robisz?”, pytam. Ten si\u0119 odwraca, ja patrz\u0119 – s\u0105siad z W\u00f3lki! Potem o nim gadali we wiosce, \u017ce szcz\u0119\u015bcie mia\u0142 niemo\u017cliwe. Co poszed\u0142 – co\u015b znalaz\u0142. M\u00f3wili na niego “z\u0142ota r\u0105czka”. A innym razem te\u017c na kopacza krzycz\u0119 “St\u00f3j!”, a ten pistolet wyci\u0105ga. Ja z flint\u0105, on z gnatem. “I co? – pytam. – Teraz b\u0119dziemy si\u0119 strzela\u0107?”. Zacz\u0105\u0142 si\u0119 t\u0142umaczy\u0107, \u017ce z Warszawy jest, \u017ce pierwszy raz, bo na urlopie przyjecha\u0142 pokopa\u0107, s\u0142ysza\u0142 o po\u017cydowskim z\u0142ocie od kolegi… Takie tam… Legitymacj\u0119 mi pokaza\u0142 milicyjn\u0105. \u017be \u017caden z niego bandyta. Ale ca\u0142y czas mnie obserwowa\u0142 uwa\u017cnie, oka z lufy nie spuszcza\u0142. \u017bart\u00f3w nie by\u0142o. W Prostyni za mej kadencji zabili cz\u0142owieka w porachunkach o z\u0142oto z Treblinki.<\/span><\/p>\n

– Kiedy pan widzia\u0142 ostatnich kopaczy?<\/span><\/p>\n

– Dok\u0142adnie to nie powiem, ale ju\u017c ci, co ostatni chodzili, to w wykrywacz metalu byli zaopatrzeni. Musia\u0142y by\u0107 lata 90. Takiego z aparatem te\u017c raz zaczepi\u0142em kiedy\u015b. Bardzo mi chcia\u0142 pokaza\u0107, jak ten radar dzia\u0142a. Coraz lepsze maj\u0105, skuba\u0144ce. Kiedy\u015b to tylko piszcza\u0142 na metal, teraz s\u0105 takie radary, \u017ce podziemie wida\u0107. Komputerowe s\u0105.<\/span><\/p>\n

Ostatni udokumentowany przypadek wi\u0119kszej profanacji pochodzi z 2002 roku. Kto\u015b rozkopa\u0142 mogi\u0142y wachman\u00f3w, kt\u00f3rych pochowano w Treblince I. – Kopacz musia\u0142 by\u0107 dobrze poinformowany – uwa\u017ca Edward Kop\u00f3wka. – W Treblince II ju\u017c ci\u0119\u017cko co\u015b znale\u017a\u0107, a grob\u00f3w Ukrai\u0144c\u00f3w jeszcze nikt wcze\u015bniej nie ruszy\u0142.<\/span><\/p>\n

– Chodz\u0105c wok\u00f3\u0142 pomnika, trafili\u015bmy na do\u0142y – m\u00f3wimy, \u017cegnaj\u0105c si\u0119 z kierownikiem. – S\u0105dz\u0105c po rosn\u0105cych w nich drzewach, maj\u0105 kilkadziesi\u0105t lat. To po kopaczach te do\u0142y?<\/span><\/p>\n

– Nie… to po armatach. W 1944 na kilka tygodni zatrzyma\u0142 si\u0119 tutaj front.<\/span><\/p>\n

Strach przed “Strachem”<\/strong><\/h5>\n

Martyna Rusiniak jest zdania, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 row\u00f3w jest pami\u0105tk\u0105 po hienach. Szczeg\u00f3lnie z czas\u00f3w, gdy do prac wydobywczych u\u017cywano bomb. M\u0142oda historyczka pokazuje nam zdj\u0119cia najwi\u0119kszych powojennych wykopalisk. Rowy maj\u0105 po dziesi\u0119\u0107 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, jeden wygl\u0105da jak wykop pod kamienic\u0119.<\/span><\/p>\n

G\u0142o\u015bne wykopki trwa\u0142y w najlepsze do ko\u0144ca lat 50. Nikt jednak nie chcia\u0142 s\u0142ysze\u0107 eksplozji w by\u0142ym obozie. Od czasu wydania w 1947 roku ksi\u0105\u017cki Racheli Auerbach oficjalna prasa o gor\u0105czce milcza\u0142a – z jednym wyj\u0105tkiem. “Trybuna Mazowiecka” zamie\u015bci\u0142a w 1957 roku ostry artyku\u0142 pt. “Ha\u0144ba”. Autor, L. Wielu\u0144ski, oburzony profanacjami napisa\u0142 o kopaczach: “\u0141apa zwierz\u0119cia, ubranego w ludzk\u0105 sk\u00f3r\u0119, \u0142apa rozgrzebuj\u0105ca zw\u0142oki ludzi, zw\u0142oki m\u0119czennik\u00f3w, wymierza co dzie\u0144 nam wszystkim policzek. Policzek, kt\u00f3ry ha\u0144bi i boli”.<\/span><\/p>\n

Rusiniak napisa\u0142a prac\u0119 naukow\u0105 o Treblince – w przysz\u0142ym miesi\u0105cu jej “Ob\u00f3z Za-g\u0142ady Treblinka II…” uka\u017ce si\u0119 w wersji ksi\u0105\u017ckowej. Jeszcze szybciej na polski rynek wejdzie nowa ksi\u0105\u017cka prof. Jana Tomasza Grossa “Strach”. W ponad 300-stronicowej publikacji Gross po\u015bwi\u0119ca trebli\u0144skiemu Eldorado kilkana\u015bcie zda\u0144 i przywo\u0142uje relacje Auerbach i G\u00f3rskiego. Ksi\u0105\u017cka wywo\u0142uje emocje ju\u017c od miesi\u0119cy. Ameryka\u0144sk\u0105 premier\u0119 mia\u0142a w czerwcu 2006, wysz\u0142a tam pod tytu\u0142em”Fear: Anti-Semitism in Poland After Auschwitz”.<\/span><\/p>\n

Prelegent Radia Maryja prof. Jerzy Robert Nowak zd\u0105\u017cy\u0142 ju\u017c zrecenzowa\u0107 “Fear” w cyklu 21 artyku\u0142\u00f3w “Naszego Dziennika” pod wsp\u00f3lnym tytu\u0142em “Nowe fa\u0142sze Grossa”.<\/span><\/p>\n

“Szczeg\u00f3lnie obrzydliwy paszkwil”, “kliniczny przejaw antypolonizmu” – ocenia ksi\u0105\u017ck\u0119 Nowak. W pierwszym tek\u015bcie o Grossie pisze: “Pokaza\u0142 bez \u017cenady, jak daleka jest mu jakakolwiek elementarna uczciwo\u015b\u0107 w spojrzeniu na Polsk\u0119 i Polak\u00f3w. Nar\u00f3d Polski, kt\u00f3ry tak bardzo ucierpia\u0142 w czasie wojny, Gross przedstawi\u0142 jako dzikich antysemit\u00f3w, krwio\u017cerc\u00f3w i rabusi\u00f3w”.<\/span><\/p>\n

W sukurs Nowakowi przyszed\u0142 z miejsca prof. Jerzy Bajda, kt\u00f3ry w Radiu Maryja obwie\u015bci\u0142: – Gross w ksi\u0105\u017cce “Strach” oskar\u017ca Polak\u00f3w, \u017ce niszczyli \u017byd\u00f3w, podczas gdy prawda jest odwrotna.<\/span><\/p>\n

Zach\u0119cony Nowak w ostatnim artykule zapyta\u0142: “Czy polskie w\u0142adze w ko\u0144cu zdecyduj\u0105 si\u0119 na wyst\u0105pienie z pozwem s\u0105dowym przeciwko oszczercy Grossowi?”.<\/span><\/p>\n

Pozew mia\u0142by si\u0119 oprze\u0107 na istniej\u0105cym od marca 2007 paragrafie, kt\u00f3ry przewiduje do trzech lat wi\u0119zienia za “publiczne pomawianie narodu polskiego o udzia\u0142, organizowanie lub odpowiedzialno\u015b\u0107 za zbrodnie komunistyczne lub nazistowskie”.<\/span><\/p>\n

Prokurator Jerzy Engelking ju\u017c wcze\u015bniej zapowiedzia\u0142, \u017ce gdy tylko ksi\u0105\u017cka Grossa pojawi si\u0119 w ksi\u0119garniach, “zostan\u0105 podj\u0119te stosowne dzia\u0142ania maj\u0105ce na celu procesowe wyja\u015bnienia, czy zosta\u0142o pope\u0142nione przest\u0119pstwo, a je\u015bli tak, nast\u0105pi skierowanie aktu oskar\u017cenia do s\u0105du”.<\/span><\/p>\n

\n

* Korzystali\u015bmy z prac: “Afn die felder fun Treblinka” Racheli Auerbach<\/strong>, “Na prze\u0142omie dziej\u00f3w” J\u00f3zefa G\u00f3rskiego,<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

“Treblinka – Eldorado Podlasia?” Martyny Rusiniak,<\/strong> pracy zbiorowej “NSZ na Podlasiu”, “Bunt w Treblince” Samuela Willenberga, “Strach. Antysemityzm w Polsce tu\u017c po wojnie. Historia moralnej zapa\u015bci” Jana Tomasza Grossa.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

** Dzi\u0119kujemy Belli Szwarcman-Czarnocie<\/strong> za t\u0142umaczenie tekst\u00f3w z jidysz<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gor\u0105czka z\u0142ota w Treblince Piotr G\u0142uchowski i Marcin Kowalski [ 8 stycznia 2008 ] Kilka lat po likwidacji obozu delegat ze sto\u0142ecznej \u017bydowskiej Komisji Historycznej notuje: ‘Le\u017c\u0105 ko\u015bci ludzkie i porozrzucane rzeczy, w powietrzu wisi od\u00f3r gnij\u0105cych cia\u0142, ludno\u015b\u0107 wzbogacona na handlu z\u0142otem rabuje si\u0119 wzajemnie’ (Fot. Ze zbior\u00f3w Romy Byczuk\/\u017bIH) \u0141apa rozgrzebuj\u0105ca zw\u0142oki ludzi, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92427"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=92427"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92427\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":92628,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92427\/revisions\/92628"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=92427"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=92427"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=92427"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}