{"id":92444,"date":"2022-01-23T17:09:35","date_gmt":"2022-01-23T15:09:35","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=92444"},"modified":"2022-01-15T15:18:47","modified_gmt":"2022-01-15T13:18:47","slug":"23-09-69","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=92444","title":{"rendered":"Komunizm zawiesi\u0142 si\u0119 w Nowym S\u0105czu. Efekty by\u0142y za dobre"},"content":{"rendered":"

Premier J\u00f3zef Cyrankiewicz przy rz\u0105dowej limuzynie na odnowionym rynku w Nowym S\u0105czu r. ‘Rynek-cudo, Rynek-bajka, wypieszczone i wychuchane, przemy\u015blane w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach, kolorowe cacko’ – zachwyca\u0142 si\u0119 ‘Dziennik Polski’ (FOT. WOJTEK \u0141ASKI\/EAST NEWS, DOMENA PUBLICZNA)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Komunizm zawiesi\u0142 si\u0119 w Nowym S\u0105czu. Efekty by\u0142y za dobre<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Leszek Kostrzewski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Tu\u017c po Pa\u017adzierniku ’56 partia pozwoli\u0142a w\u0142adzom Nowego S\u0105cza na samodzielno\u015b\u0107 i przyzna\u0142a specjalne przywileje. Eksperyment s\u0105decki podwa\u017cy\u0142 sens gospodarki planowej.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

21 pa\u017adziernika 1956 r., Dom Kultury Kolejarz w Nowym S\u0105czu, sesja Miejskiej Rady Narodowej (MRN). Na sali 300 mieszka\u0144c\u00f3w. Wrze, ludziom pu\u015bci\u0142y hamulce, wykrzykuj\u0105 do w\u0142odarzy: \u201eZ\u0142odzieje, bandyci, k\u0142amcy”. Obrady trwaj\u0105 12 godzin \u2013 od 11 do 23, w kolejnym dniu ko\u0144cz\u0105 si\u0119 o 1.30 w nocy.<\/span><\/p>\n

\u2013 Ile wzi\u0119li\u015bcie \u0142ap\u00f3wek za przydzia\u0142y lokali? To, co si\u0119 wyprawia w kwaterunku, wo\u0142a o pomst\u0119 do nieba! \u2013 s\u0142ycha\u0107 g\u0142os z sali.<\/span><\/p>\n

\u2013 Poobsadzali\u015bcie co lepsze posady rodzinami. A cz\u0142owiek z wykszta\u0142ceniem i wiedz\u0105, na prac\u0119 nie ma co liczy\u0107!<\/span><\/p>\n

\n

\u2013 Wierchuszka rozbija si\u0119 po pracy s\u0142u\u017cbowymi samochodami, je\u017cd\u017c\u0105 do w\u00f3d, na zakupy. I to ma by\u0107 Polska Ludowa? To ma by\u0107 socjalizm?<\/span><\/p>\n

\u2013 Patrzycie tylko, jak si\u0119 nachapa\u0107, siedzicie przy korycie i za nic macie rolnika i robotnika. Wasz czas si\u0119 sko\u0144czy\u0142. Albo sami odejdziecie, albo was wywieziemy.<\/span><\/p>\n

Mieszka\u0144cy \u017c\u0105daj\u0105 zmian. Cel osi\u0105gaj\u0105. Ca\u0142e Prezydium MRN zostaje odwo\u0142ane, ze sk\u0142adu Rady wylatuje I sekretarz Komitetu Miejskiego PZPR. Dr Felicja Groniowa na nowego przewodnicz\u0105cego prezydium zg\u0142asza Janusza Pieczkowskiego. Ten odmawia. Ale ludzie nie ust\u0119puj\u0105: \u201eStary, zg\u00f3d\u017a si\u0119, kto jak nie ty”.<\/span><\/p>\n

Zgadza si\u0119, jednak ju\u017c na starcie przyp\u0142aca to zdrowiem. Z domu karetka zabiera go w stanie przedzawa\u0142owym. Ale po dw\u00f3ch miesi\u0105cach wychodzi ze szpitala pe\u0142en energii do pracy.<\/span><\/p>\n

Lotnik u steru miasta<\/strong><\/h5>\n

We wspomnieniach Pieczkowski pisa\u0142: \u201eBrudne, odrapane, z odpadaj\u0105cymi tynkami i dziurawymi rynnami budynki, ogromne wysypisko \u015bmieci niemal w centrum miasta (\u2026). U podn\u00f3\u017ca zniszczonego zamku Jagiellon\u00f3w stercza\u0142y resztki rozwalonego budynku starej \u0142a\u017ani, ca\u0142y plac zamkowy przypomina\u0142 ksi\u0119\u017cycowy krajobraz. Plac przed ratuszem s\u0142u\u017cy\u0142, cho\u0107 tylko umownie, jako \u00bbdworzec autobusowy\u00ab. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 lokali sklepowych w p\u00f3\u0142nocnej i zachodniej pierzei Rynku by\u0142a pozamykana na g\u0142ucho, jako \u017ce mie\u015bci\u0142y si\u0119 tam najrozmaitsze magazyny PZGS i GS. Op\u0142akany by\u0142 stan nawierzchni ulic, przewa\u017ca\u0142y t\u0142uczniowe i gruntowe, co latem powodowa\u0142o ogromne zapylenie. R\u00f3wnie op\u0142akany by\u0142 stan zieleni miejskiej, chwastami i wysok\u0105 traw\u0105 porasta\u0142 zapomniany Park Strzelecki”.<\/span><\/p>\n

<\/div>\n

Pieczkowski by\u0142 cz\u0142onkiem Stronnictwa Demokratycznego (satelicka partia PZPR), z wykszta\u0142cenia prawnikiem, z zami\u0142owania lotnikiem. Uko\u0144czy\u0142 Szko\u0142\u0119 Pilot\u00f3w i Obserwator\u00f3w w Stanis\u0142awowie, a po wojnie by\u0142 dwukrotnym prezesem Aeroklubu Podhala\u0144skiego. Pracowa\u0142 w wydziale przemys\u0142u krakowskiego magistratu, ale gdy jego stanowisko zlikwidowano, przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Nowego S\u0105cza.<\/span><\/p>\n

Jako przewodnicz\u0105cy MRN zacz\u0105\u0142 od przewietrzenia kadr. Z pracy wylecia\u0142 kierownik wydzia\u0142u bud\u017cetowo-gospodarczego, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej za defraudacj\u0119 dosta\u0142 trzy lata. A kolejny zwolniony dyrektor zbudowa\u0142 sobie dom z \u201epublicznych” cegie\u0142, wykorzystuj\u0105c \u201epublicznych” budowla\u0144c\u00f3w. W ich miejsca zatrudni\u0142 fachowc\u00f3w \u2013 speca od wodoci\u0105g\u00f3w in\u017c. Walentego Cy\u0142\u0119, a tak\u017ce architekt\u00f3w \u2013 Wojciecha Szczyg\u0142a i Jerzego Kumora. Dyrektorem Nowos\u0105deckich Zak\u0142ad\u00f3w Gastronomicznych zosta\u0142 J\u00f3zef Nodzy\u0144ski.<\/span><\/p>\n

\"NowyNowy S\u0105cz, 1976 r. Zabytkowe kamienice przy Rynku. Z prawej samoch\u00f3d syrena 105, obok motorower Komar i po\u015brodku samoch\u00f3d gaz-24 wo\u0142ga<\/span>\u00a0Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Pieczkowski rozdziela\u0142 podw\u0142adnym prac\u0119, ale lubi\u0142 sprawdza\u0107, czy i jak jest wykonywana. Jego c\u00f3rka Zofia Pieczkowska w ksi\u0105\u017cce \u201eMiasto Archipelag” wspomina: \u201eMia\u0142 fisia na punkcie punktualno\u015bci. Dzie\u0144 pracy zaczyna\u0142 o si\u00f3dmej od obchodu miasta razem z kierownikami wydzia\u0142\u00f3w. Na nikogo nie czeka\u0142, jak kto\u015b si\u0119 sp\u00f3\u017ani\u0142, musia\u0142 ich na miejscu szuka\u0107. A nigdy nie by\u0142o wiadomo, dok\u0105d p\u00f3jd\u0105. Wi\u0119c czasem mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 kierownika jednego czy drugiego wydzia\u0142u, jak biega przera\u017cony po rynku i pr\u00f3buje ich znale\u017a\u0107”.<\/span><\/p>\n

\n

Pieczkowski szybko dostrzeg\u0142, \u017ce cho\u0107by tyra\u0142 24 godziny na dob\u0119, to bez zmiany prawa wielu rzeczy nie zmieni.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Dla przeforsowania nowego programu dla miasta i regionu postanowi\u0142 wykorzysta\u0107 popa\u017adziernikow\u0105 odwil\u017c i zmiany na szczytach w\u0142adzy, gdzie ster przej\u0105\u0142 W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka. Poszuka\u0142 te\u017c sprzymierze\u0144c\u00f3w \u2013 do pracy nad programem wci\u0105gn\u0105\u0142 licznych specjalist\u00f3w i zainteresowa\u0142 nim dziennikarzy zwi\u0105zanych z Nowym S\u0105czem. Zas\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 zw\u0142aszcza W\u0142adys\u0142aw Godek, kt\u00f3ry jeszcze w 1955 r. w tygodniku \u201ePo Prostu” opublikowa\u0142 artyku\u0142 \u201eS\u0105decki tor przeszk\u00f3d”. Napisa\u0142, \u017ce s\u0105deczanie maj\u0105 znikomy wp\u0142yw na sprawy lokalne, bo o wszystkim decyduje Warszawa i przywiezieni w teczkach partyjni aparatczycy. Nic si\u0119 nie zmienia, a zamiast rozwoju jest apatia.<\/span><\/p>\n

Wariacki plan<\/strong><\/h5>\n

Wkr\u00f3tce do Pieczkowskiego do\u0142\u0105czy\u0142 Kazimierz W\u0119glarski, przewodnicz\u0105cy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej (w innej wersji to W\u0119glarski znalaz\u0142 Pieczkowskiego).<\/span><\/p>\n

W\u0119glarski te\u017c nie potrafi\u0142 siedzie\u0107 bezczynnie, chcia\u0142 zmienia\u0107, ulepsza\u0107, poprawia\u0107. Przed wojn\u0105 uko\u0144czy\u0142 seminarium nauczycielskie, uczy\u0142 geografii, fizyki i rachunk\u00f3w w szkole w Str\u00f3\u017cy k. Dobrej, a p\u00f3\u017aniej w Tymbarku. We wrze\u015bniu 1939 r. s\u0142u\u017cy\u0142 w 1. Pu\u0142ku Strzelc\u00f3w Podhala\u0144skich. Po wojnie zosta\u0142 instruktorem do spraw o\u015bwiaty, w ramach walki z analfabetyzmem uczy\u0142 po cha\u0142upach pisa\u0107 i czyta\u0107 doros\u0142ych. W 1948 r. zosta\u0142 szefem Inspektoratu Szkolnego w Nowym S\u0105czu.<\/span><\/p>\n

Pieczkowski i W\u0119glarski wpadli na wariacki plan \u2013 postanowili wywalczy\u0107 dla regionu troch\u0119 niezale\u017cno\u015bci. Wspar\u0142 ich Witold Adamuszek, I sekretarz Komitetu Powiatowego PZPR. Ale jak do pomys\u0142u przekona\u0107 Warszaw\u0119? Petycja z urz\u0119dow\u0105 piecz\u0105tk\u0105: \u201eMy, ni\u017cej podpisani, prosimy o wi\u0119cej swobody w gospodarowaniu regionem”, nic by nie da\u0142a. A jeszcze mog\u0142aby \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 kary za rozbijanie socjalizmu i szerzenie kapitalistycznych b\u0142\u0119d\u00f3w i wypacze\u0144.<\/span><\/p>\n

Trzeba by\u0142o dzia\u0142a\u0107 p\u00f3\u0142oficjalnie. Pierwsza okazja nadarzy\u0142a si\u0119 w marcu 1957 r., gdy do nieodleg\u0142ej Krynicy na leczenie przyjecha\u0142 Gomu\u0142ka. Kiedy Pieczkowski i W\u0119glarski spotkali si\u0119 z nim, nie przekazali \u017cadnych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, na to jeszcze by\u0142o za wcze\u015bnie, wystarczy\u0142a im deklaracja, \u017ce \u201epierwszy” rozwojowi regionu si\u0119 nie sprzeciwia.<\/span><\/p>\n

Premier J\u00f3zef Cyrankiewicz, kt\u00f3ry pod Grabowem ko\u0142o Nowego S\u0105cza cz\u0119sto odwiedza\u0142 babci\u0119, w drodze powrotnej lubi\u0142 wpa\u015b\u0107 do s\u0105deckiego lokalu Stryszek. A \u017ce nie gardzi\u0142 dobrym jedzeniem i alkoholem, zabrali ze sob\u0105 kilka butelek \u0142\u0105ckiej \u015bliwowicy. Jak ju\u017c popili z premierem, wy\u0142o\u017cyli karty na st\u00f3\u0142 i przedstawili mu trzy cele. Po pierwsze, podstaw\u0105 rozkwitu ziemi s\u0105deckiej powinien by\u0107 rozw\u00f3j uzdrowiskowo-letniskowy i turystyczny. Po drugie, wa\u017cne jest pobudzenie przemys\u0142u i rzemios\u0142a z wykorzystaniem miejscowych rezerw surowcowych i ludzkich z naciskiem na powi\u0105zany z turystyk\u0105 przemys\u0142 ludowo-artystyczny. Po trzecie, trzeba polepszy\u0107 warunki do rozwoju sadownictwa i przetw\u00f3rstwa owocowo-warzywnego.<\/span><\/p>\n

Dzi\u015b takie postulaty to co\u015b normalnego dla ka\u017cdego samorz\u0105du. Jednak w warunkach gospodarki centralnie planowanej, nieuwzgl\u0119dniaj\u0105cej specyfiki region\u00f3w to by\u0142a rewolucja. W \u015brodku komunizmu jeden region mia\u0142by uzyska\u0107 niezale\u017cno\u015b\u0107. M\u00f3g\u0142by bez ogl\u0105dania si\u0119 na partyjnych biurokrat\u00f3w decydowa\u0107, co dla niego jest dobre, a co z\u0142e.<\/span><\/p>\n

To by\u0142 niesamowity czas<\/strong><\/h5>\n

3 listopada 1957 r. ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eTrybunie Ludu” apel \u201eDo\u00a0Sejmu<\/a> PRL i wszystkich, kt\u00f3rzy chc\u0105 odwa\u017cnie my\u015ble\u0107 i zdecydowanie dzia\u0142a\u0107”, pod kt\u00f3rym podpisa\u0142o si\u0119 18 inicjator\u00f3w s\u0105deckiego eksperymentu. A 3 stycznia 1958 r. dw\u00f3ch jego g\u0142\u00f3wnych inicjator\u00f3w spotka\u0142o si\u0119 w Warszawie z Cyrankiewiczem, kt\u00f3remu pokazali szczeg\u00f3\u0142owe plany. Przewidywa\u0142 on przyznanie znacznej samodzielno\u015bci w\u0142adzom powiatu.<\/span><\/p>\n

\"OdOd lewej stoj\u0105: J\u00f3zef Cyrankiewicz, Piotr Jaroszewicz i W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)<\/span>\u00a0(fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Pieczkowski: \u201eObecny przy rozmowach prof. Kazimierz Secomski stwierdzi\u0142, \u017ce Komisja Planowania pozytywnie oceni\u0142a s\u0105deckie propozycje i \u017ce jej zdaniem inicjator\u00f3w nie nale\u017cy zbyt kr\u0119powa\u0107 w dalszych decyzjach i planach”.<\/span><\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c Cyrankiewicz zgodzi\u0142 si\u0119, \u017ce konieczne jest wi\u0119ksze usamodzielnienie w\u0142adz powiatu. Rada Ministr\u00f3w zatwierdzi\u0142a eksperyment uchwa\u0142\u0105 z 9 maja 1958 r.<\/span><\/p>\n

Krzysztof Paw\u0142owski, tw\u00f3rca Wy\u017cszej Szko\u0142y Biznesu \u2013 National-Louis University w Nowym S\u0105czu, ocenia, \u017ce nast\u0105pi\u0142o czasowe zawieszenie komunizmu w powiecie: \u2013 To by\u0142 niesamowity czas. W mie\u015bcie i okolicach (Nowy S\u0105cz nie mia\u0142 wtedy wi\u0119cej ni\u017c 30 tys. mieszka\u0144c\u00f3w) nagle mo\u017cna by\u0142o bez problem\u00f3w zak\u0142ada\u0107 stowarzyszenia, sp\u00f3\u0142dzielnie. Lokalne w\u0142adze mocno postawi\u0142y na turystyk\u0119 i rzemios\u0142o, bo co\u015b turystom trzeba by\u0142o sprzedawa\u0107. No i sadownictwo, \u017ceby ich nakarmi\u0107.<\/span><\/p>\n

\n

Pa\u0144stwo da\u0142o na to kredyty. Ludzie poczuli si\u0119 gospodarzami na swoim terenie, rozwin\u0119\u0142a si\u0119 prywatna inicjatywa.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Sukces tego przedsi\u0119wzi\u0119cia by\u0142 tak du\u017cy \u017ce w\u0142adza musia\u0142a si\u0119 z tego projektu rakiem wycofywa\u0107.<\/span><\/p>\n

\u2013 Bo?<\/span><\/p>\n

\u2013 Bo podwa\u017ca\u0142 sens gospodarki planowej. Ale ludzie dalej robili swoje. W tym samym czasie, podczas wybor\u00f3w dosz\u0142o do tego, \u017ce mieszka\u0144cy S\u0105decczyzny jako jedyni nie wybrali oficjalnego kandydata do Sejmu wystawionego przez w\u0142adze \u2013 oddawali niewa\u017cne g\u0142osy. Co wi\u0119cej, nie mo\u017cna by\u0142o sfa\u0142szowa\u0107 wybor\u00f3w, bo cz\u0142onkowie komisji wyborczej powiedzieli \u201edo\u015b\u0107!”. Wybory trzeba by\u0142o powt\u00f3rzy\u0107 i pozwolono w nich na wystawienie niezale\u017cnego kandydata. Nazywa\u0142 si\u0119 Hodakowski i by\u0142 dyrektorem liceum ekonomicznego. Pami\u0119tam taki napis, wysmarowany smo\u0142\u0105: \u201eChcesz poprawi\u0107 Nowego S\u0105cza los, oddaj na Hodakowskiego g\u0142os”. Hodakowski wybory wygra\u0142. W ca\u0142ym \u015bwiecie socjalistycznym, a\u017c do W\u0142adywostoku nie by\u0142o powt\u00f3rzonych wybor\u00f3w. Poza tymi w Nowym S\u0105czu.<\/span><\/p>\n

\u2013 Dlaczego akurat S\u0105decczyzn\u0119 wybrano na miejsce tego eksperymentu?<\/span><\/p>\n

\u2013 Bo w Nowym S\u0105czu dobra\u0142o si\u0119 kilka os\u00f3b, kt\u00f3re liczy\u0142y si\u0119 w \u00f3wczesnych czasach i chcia\u0142y co\u015b zmieni\u0107. To jest ich osobisty sukces \u2013 m\u00f3wi Paw\u0142owski.<\/span><\/p>\n

Turystyczne eldorado<\/strong><\/h5>\n

Dzi\u0119ki kredytom i utworzeniu Funduszu Rozwoju Ziemi S\u0105deckiej region rozkwit\u0142. W kilka lat powsta\u0142o kilkadziesi\u0105t most\u00f3w, remiz i dom\u00f3w kultury, a tak\u017ce stadion lodowy w Krynicy, o\u015brodki zdrowia w Paszynie i Jazowsku. Jak grzyby po deszczu wyrasta\u0142y gospodarstwa z pokojami go\u015bcinnymi. Powsta\u0142o a\u017c 156 tzw. dobrych wsi turystycznych, przypominaj\u0105cych dzisiejsze gospodarstwa agroturystyczne.<\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bciciele miejsc noclegowych dostawali po\u017cyczki, aby dostosowa\u0107 dom do wymog\u00f3w turyst\u00f3w, i przechodzili obowi\u0105zkowe szkolenia, jak czysto i zdrowo \u017cywi\u0107 turyst\u0119. Rozwin\u0119\u0142a si\u0119 gastronomia, kt\u00f3rej obroty w ci\u0105gu trzech lat wzros\u0142y z 1 mln do 180 mln z\u0142otych. Powsta\u0142y kultowe restauracje: Relaks w Gr\u00f3dku nad Dunajcem, Kaskada w Grybowie, Pod Jod\u0142ami w Kosarzyskach, Hawana w Krynicy.<\/span><\/p>\n

Pieczkowski wspomina\u0142: \u201eMinistrem handlu wewn\u0119trznego by\u0142 wtedy Edward Sznajder, nader \u017cyczliwie nastawiony do tego, co dzia\u0142o si\u0119 w S\u0105czu. Nasza pro\u015bba o ewentualn\u0105 pomoc w powi\u0119kszeniu sieci gastronomicznej zosta\u0142a przyj\u0119ta przychylnie. Nowos\u0105deckie Zak\u0142ady Gastronomiczne otrzyma\u0142y cz\u0119\u015b\u0107 koniecznych pieni\u0119dzy z Centralnego Funduszu Rozwoju Turystyki i reszt\u0119 ze Zjednoczenia Przedsi\u0119biorstw Gastronomicznych. Stan\u0119\u0142y za nie Bar Turystyczny i W\u0119gierski oraz druga w Nowym S\u0105czu reprezentacyjna restauracja i kawiarnia Panorama. Przebudowano i zmodernizowano zak\u0142ad Stylowa przy ul. Jagiello\u0144skiej 6. Da\u0142o to \u0142\u0105cznie 400 dodatkowych miejsc konsumpcyjnych i poprawi\u0142o (\u2026) obs\u0142ug\u0119 ruchu turystycznego. Nic te\u017c dziwnego, \u017ce Nowos\u0105deckie Zak\u0142ady Gastronomiczne sz\u0142y od sukcesu do sukcesu, zdobywaj\u0105c a\u017c siedmiokrotnie pierwsze miejsce w kraju. S\u0105decka gastronomia sta\u0142a si\u0119 s\u0142ynna, bij\u0105c na g\u0142ow\u0119 konkurencj\u0119 wy\u015bmienit\u0105 kuchni\u0105, grzeczn\u0105 i szybk\u0105 obs\u0142ug\u0105 oraz estetycznym wystrojem wn\u0119trz wszystkich swoich zak\u0142ad\u00f3w. W dodatku zak\u0142ady te dysponowa\u0142y ewidencj\u0105 prywatnych kwater noclegowych i pe\u0142n\u0105 informacj\u0105 turystyczn\u0105, by\u0142y w sta\u0142ym kontakcie z biurami obs\u0142ugi turystycznej”.<\/span><\/p>\n

Modernizacja po s\u0105decku<\/strong><\/h5>\n

To nie koniec sukces\u00f3w. Sp\u00f3\u0142dzielnia Ogrodnicza Ziemi S\u0105deckiej stawiana by\u0142a za wz\u00f3r w kraju. Skup warzyw wyni\u00f3s\u0142 tu astronomiczne 6,5 tys. ton rocznie. Zdecydowano te\u017c, \u017ce w gospodarstwach rolnych trzeba wymieni\u0107 ras\u0119 byd\u0142a na mi\u0119sn\u0105 i bardziej wydajn\u0105, \u017ceby dobrze \u017cywi\u0107 turyst\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W Nowym S\u0105czu przebudowano g\u0142\u00f3wne ulice, zbudowano hotel Orbis-Beskid, zlikwidowano baraki mieszkalne, a ludzi przeniesiono do nowych osiedli. W latach 1956-70 w mie\u015bcie powsta\u0142o ponad 35 km wodoci\u0105g\u00f3w, 49 km sieci kanalizacyjnych i 22,5 km gazowych. A tak\u017ce 58 km trwa\u0142ych nawierzchni ulic oraz 1122 punkt\u00f3w o\u015bwietlenia ulicznego.<\/span><\/p>\n

\"TradycyjnyTradycyjny warsztat tkacki prezentowany podczas nowos\u0105deckiej wystawy rolniczej podczas festynu 22 lipca 1968 r. z okazji \u015bwi\u0119ta odrodzenia Polski. Pobudzenie rzemios\u0142a, w tym ludowego r\u0119kodzie\u0142a, by\u0142o wa\u017cnym elementem planu reformator\u00f3w<\/span>\u00a0Fot. Wojtek Laski\/East News<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Pieczkowski postawi\u0142 te\u017c na m\u0142odych wykwalifikowanych ludzi w kulej\u0105cym Miejskim Przedsi\u0119biorstwie Rob\u00f3t Budowlanych, kt\u00f3rego szefem zosta\u0142 J\u00f3zef Kazuba. Sytuacja szybko si\u0119 poprawi\u0142a. Ju\u017c w 1961 r. przedsi\u0119biorstwo zaj\u0119\u0142o pierwsze miejsce w kraju, powtarzaj\u0105c ten sukces w nast\u0119pnych latach jeszcze trzykrotnie.<\/span><\/p>\n

\u201eUtworzono przyzak\u0142adow\u0105 szko\u0142\u0119 rzemios\u0142 budowlanych, co w po\u0142\u0105czeniu z licznymi kursami kwalifikacyjnymi pokrywa\u0142o potrzeby kadrowe. Moc przerobowa wzros\u0142a z 17 mln z\u0142otych w 1959 r. do 59 mln w 1969 r. Dzi\u0119ki zapobiegliwo\u015bci Kazuby rozbudowano zaplecze magazynowe, produkcyjne i socjalne. Pojawi\u0142 si\u0119 nowoczesny sprz\u0119t \u2013 od koparek mechanicznych i spychaczy po \u0142adowarki, r\u00f3\u017cnego typu betoniarki i ta\u015bmoci\u0105gi. (\u2026) Za\u0142oga otrzyma\u0142a szatnie, natryski, bufet i \u015bwietlic\u0119” \u2013 wspomina\u0142 Pieczkowski.<\/span><\/p>\n

Co ciekawe, mn\u00f3stwo prac wykonywali prywatni rzemie\u015blnicy, poniewa\u017c byli du\u017co ta\u0144si i solidniejsi od pa\u0144stwowych zak\u0142ad\u00f3w remontowo-budowlanych.<\/span><\/p>\n

Rynek cudo i zbocza sad\u00f3w<\/strong><\/h5>\n

\u201eTo by\u0142 prawdziwy big-beat, uderzenie dostatecznie mocne, by s\u0142ycha\u0107 by\u0142o o nim w ca\u0142ym wojew\u00f3dztwie. W przeddzie\u0144 lipcowego \u015bwi\u0119ta Nowy S\u0105cz otrzyma\u0142 Rynek cudo, Rynek bajk\u0119, wypieszczone i wychuchane, przemy\u015blane w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach kolorowe cacko, w kt\u00f3rym doskonale po\u0142\u0105czone zosta\u0142y estetyka i m\u0105dra funkcjonalno\u015b\u0107. Nawierzchnia z p\u0142yt r\u00f3wnie wspania\u0142ych i trwa\u0142ych jak te spod Sukiennic, fontanna symbolizuj\u0105ca naturalne bogactwo S\u0105decczyzny \u2013 zdroje w\u00f3d mineralnych, pi\u0119knie odnowiony ratusz i wszystkie kamieniczki oraz \u2013 rzecz bardzo wa\u017cna \u2013 sklepy, wszystkie jasne, czyste. O du\u017cych, ba, nawet bardzo du\u017cych oknach wystawowych, dobrze zaopatrzone i zaprojektowane z my\u015bl\u0105 o turystach i wczasowiczach” \u2013 pisa\u0142 25 czerwca 1967 r. \u201eDziennik Polski”.<\/span><\/p>\n

Jerzy Zieli\u0144ski z \u201e\u017bycia i Nowoczesno\u015bci” te\u017c si\u0119 zachwyca\u0142: \u201eJu\u017c od lat po przekroczeniu granicy wida\u0107 by\u0142o, \u017ce jest to troch\u0119 inny powiat. W T\u0119goborzu nad Zalewem Ro\u017cnowskim ca\u0142e zbocza sad\u00f3w porz\u0105dnie utrzymanych; czystsze wody i niebo, czystsze ulice. Tury\u015bci \u0142atwiej tam znajdowali miejsca nie tylko na campingach czy w schroniskach, ale we wsiach, lepiej te\u017c zagospodarowanych ni\u017c w wielu podobnych powiatach; wi\u0119cej kwiat\u00f3w na rynkach miast, kt\u00f3re w konkursach mistrza gospodarno\u015bci nieraz osi\u0105ga\u0142y sukcesy; wi\u0119cej warzyw, mniej dym\u00f3w kominowych. Tak by najkr\u00f3cej mo\u017cna stre\u015bci\u0107 Nowos\u0105deckie, jedyny region, kt\u00f3ry ma nawet sw\u00f3j neon w centrum Warszawy”.<\/span><\/p>\n

O eksperymencie m\u00f3wi\u0142 Jan Nowak Jeziora\u0144ski w Radiu Wolna Europa, pisa\u0142 o nim Jerzy Giedroyc w paryskiej \u201eKulturze”.<\/span><\/p>\n

Cyrankiewicz ch\u0119tnie odwiedza\u0142 s\u0105deckie restauracje, gdzie kaza\u0142 sobie podawa\u0107 ulubione go\u0142\u0105bki z mi\u0119sem i pieczarkami oraz placek po s\u0105decku z ciel\u0119cin\u0105. Gdy miejscowi zapytali go raz, dlaczego nie jada w bardziej wytwornych restauracjach np. w Zakopanem, premier mia\u0142 odpowiedzie\u0107, \u017ce najlepsze jedzenie jest w Nowym S\u0105czu.<\/span><\/p>\n

Powiat ekologiczny<\/strong><\/h5>\n

Kazimierz W\u0119glarski w 1974 r. opowiedzia\u0142 o szczeg\u00f3\u0142ach eksperymentu Jerzemu Zieli\u0144skiemu. Twierdzi\u0142 jednak, \u017ce wielkie przywileje dla powiatu to legenda. \u201eOtrzymali\u015bmy jeden, jedyny szczeg\u00f3lny przywilej: tzw. Fundusz Rozwoju Ziemi S\u0105deckiej, ale mieli\u015bmy go sami wygospodarowa\u0107, bo wedle paragrafu 23 uchwa\u0142y Rady Ministr\u00f3w mia\u0142y si\u0119 na ten fundusz sk\u0142ada\u0107 ponadplanowe dochody bud\u017cetu powiatu nowos\u0105deckiego i miasta Nowy S\u0105cz z przedsi\u0119biorstw terenowych; dobrowolne wp\u0142aty sp\u00f3\u0142dzielni pracy i sp\u00f3\u0142dzielni handlowych (…), dop\u0142aty do rachunk\u00f3w w wysoko\u015bci 10 proc. za spo\u017cyte napoje alkoholowe w lokalach gastronomicznych (\u2026) oraz dobrowolne dop\u0142aty do bilet\u00f3w kinowych i teatralnych i przesy\u0142ek listowych; wreszcie \u2013 \u015brodki przydzielone z Prezydium WRN w Krakowie do dyspozycji Prezydium PRN i MRN w Nowym S\u0105czu na aktywizacj\u0119 miast i miasteczek wykazuj\u0105cych nadwy\u017cki si\u0142y roboczej; no i \u015brodki finansowe przeznaczone przez zak\u0142ady i przedsi\u0119biorstwa z funduszu zak\u0142adowego na zbiorowe inwestycje w zakresie budowy pensjonat\u00f3w, dom\u00f3w wypoczynkowych, letniskowych i innych oraz na budow\u0119 wsp\u00f3lnych obiekt\u00f3w us\u0142ugowych, takich jak \u0142a\u017anie, pralnie, centralne kot\u0142ownie itp. w o\u015brodkach uzdrowiskowych. Ponadto w 1958 r. otrzymali\u015bmy 5 mln z\u0142 kredyt\u00f3w bankowych, a w latach 1959 i 1960 po 10 mln na rozw\u00f3j przemys\u0142u terenowego, sadownictwa, warzywnictwa, hodowli i zagospodarowania teren\u00f3w rolniczych w powiecie. Jak wiadomo, kredyty to nie darowizna: trzeba sp\u0142aca\u0107… Sp\u0142acali\u015bmy” \u2013 opowiada\u0142 W\u0119glarski.<\/span><\/p>\n

\n

Eksperyment opiera\u0142 si\u0119 na rozwoju \u201eprzemys\u0142u bez komin\u00f3w”, a wi\u0119c nie budujemy kolejnych dymi\u0105cych fabryk, lecz wykorzystujemy potencja\u0142 regionu. W\u0142adze stawia\u0142y na ekologi\u0119.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Dzi\u015b na taki pomys\u0142y mo\u017cna dosta\u0107 miliony euro z Unii, w PRL-u nastawionym na zak\u0142ady molochy to by\u0142a aberracja, dziwactwo, id\u00e9e fixe.<\/span><\/p>\n

Trzeba wyrzuci\u0107 z\u0142odziei<\/strong><\/h5>\n

W\u0119glarski szczeg\u00f3lnie dumny by\u0142 z rozwoju gastronomii. W 1957 r. wykaza\u0142a ona ponad milion deficytu, a jej dyrektor twierdzi\u0142, \u017ce nic si\u0119 nie da zrobi\u0107. W jego miejsce przyszed\u0142 nowy \u2013 J\u00f3zef Nodzy\u0144ski. \u201eAle postawi\u0142 warunki: po pierwsze, trzeba wyrzuci\u0107 z\u0142odziei, po drugie: trzeba szkoli\u0107 m\u0142odzie\u017c. Wymieni\u0142 po\u0142ow\u0119 kadry, rwetes by\u0142, bo niejeden mia\u0142 dobrze ustawionych pociotk\u00f3w. A szkolenie m\u0142odych? U nas do technikum gastronomicznego t\u0142ok jak na wy\u017csze studia, sze\u015bciu kandydat\u00f3w na jedno miejsce. Jest w czym wybra\u0107” \u2013 chwali\u0142 W\u0119glarski.<\/span><\/p>\n

Opowiada\u0142 o nietuzinkowych ludziach, np. Marianie Zieli\u0144skim, dyrektorze przemys\u0142u terenowego, kt\u00f3ry, jak si\u0119 wyrazi\u0142 \u201ez g… przemys\u0142 zrobi\u0142”: \u201eJakie\u015b prywatne warsztaciki by\u0142y, to wszystko. W 1951 r. mia\u0142 880 tys. z\u0142 przerobu, a teraz zgadnijcie ile? 180 mln z\u0142. Jak to zrobi\u0142? Du\u017co, trzeba przyzna\u0107, chytro\u015bci\u0105. Planowali\u015bmy przebudow\u0119, unowocze\u015bnienie zak\u0142ad\u00f3w, ale kto da 60 mln z\u0142? Wi\u0119c Zieli\u0144ski, byle tylko na teren wej\u015b\u0107, szop\u0119 postawi\u0142, ale s\u0142upy konstrukcyjne ju\u017c jak pod regularn\u0105 hal\u0119 przemys\u0142ow\u0105. I tak po kawa\u0142ku. Rozgl\u0105da\u0142 si\u0119 te\u017c za produkcj\u0105 poszukiwan\u0105: nie by\u0142o ceglarek, z\u0142apali wz\u00f3r u\u017cytkowy i \u2013 na ca\u0142y kraj. No i tu te\u017c \u2013 sta\u0142e podnoszenie kwalifikacji; je\u017celi ju\u017c w latach 1965-1966 mogli wykona\u0107 pe\u0142ne wyposa\u017cenie dla Akademii G\u00f3rniczo-Hutniczej, to co\u015b si\u0119 tu zmieni\u0142o” \u2013 wspomina\u0142 W\u0119glarski.<\/span><\/p>\n

Twierdzi\u0142 jednak, \u017ce to nie pieni\u0105dze by\u0142y najwa\u017cniejsze, tylko to, \u017ce inicjatywa by\u0142a oddolna: \u201eTo od nas samych wysz\u0142o i wszyscy ludzie czuli \u2013 na stanowiskach, nie na stanowiskach, a\u017c do pojedynczego gospodarza na wsi, \u017ce od nas samych zale\u017cy, czy to si\u0119 uda. Nie dyrygowa\u0142a tym grupka ludzi, wszyscy byli wci\u0105gni\u0119ci”.<\/span><\/p>\n

\"NowyNowy S\u0105cz, 1976 r. Blok mieszkalny i skwer<\/span>\u00a0Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Wprowadzono te\u017c zwyczaj rozliczania si\u0119 przed lud\u017ami. Co roku w\u0142adza \u2013 od powiatowej do so\u0142tysa \u2013 spotyka\u0142a si\u0119 z mieszka\u0144cami i dyskutowa\u0142a o tym, co we wsi, w gminie, w powiecie si\u0119 zrobi\u0142o i co jest do zrobienia.<\/span><\/p>\n

Trwoga przed kapitalizmem<\/strong><\/h5>\n

Uchwa\u0142a Rady Ministr\u00f3w wprowadzaj\u0105ca eksperyment obowi\u0105zywa\u0142a formalnie do 1975 r., czyli do wprowadzenia reformy administracyjnej, w ramach kt\u00f3rej powsta\u0142o m.in. wojew\u00f3dztwo nowos\u0105deckie. Tak naprawd\u0119 jednak program by\u0142 realizowany w pe\u0142ni tylko przez siedem lat (1958-64). P\u00f3\u017aniej stopniowo przywileje regionowi odbierano.<\/span><\/p>\n

\n

Bano si\u0119, \u017ce \u201educh kapitalizmu” rozleje si\u0119 po kraju, lud przejrzy na oczy i zacznie zadawa\u0107 pytania, do czego jest mu potrzebna partia.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Spadkobierc\u0105 eksperymentu by\u0142a S\u0105decka Miejska Strefa Us\u0142ug Publicznych. Powsta\u0142a 1 stycznia 1997 r. jako zlepek 14 s\u0105deckich gmin. Warszawa szykowa\u0142a si\u0119 wtedy do reformy administracyjn\u0105 kraju, zmniejszenia liczby wojew\u00f3dztw z 49 do 16. Nowo\u015bci\u0105 by\u0142y powiaty, \u017ceby sprawdzi\u0107, jak b\u0119d\u0105 si\u0119 funkcjonowa\u0107 w praktyce, do pilota\u017cu wybrano w\u0142a\u015bnie S\u0105decczyzn\u0119, poniewa\u017c ju\u017c wcze\u015bniej mia\u0142a podobn\u0105 autonomi\u0119, kt\u00f3ra si\u0119 sprawdzi\u0142a.<\/span><\/p>\n

\"NowyNowy S\u0105cz, 1976 r. Hotel Orbisu – Beskid<\/span>\u00a0Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

Janusz Pieczkowski w mi\u0119dzyczasie zaocznie sko\u0144czy\u0142 administracj\u0119 na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim (w 1966 r.), pisa\u0142 prac\u0119 magistersk\u0105 o \u017ar\u00f3d\u0142ach finansowania eksperymentu s\u0105deckiego. Po reformie administracyjnej w 1975 r. przez osiem lat by\u0142 wicewojewod\u0105 nowos\u0105deckim. To nie by\u0142 jego \u017cywio\u0142, dawano mu odczu\u0107, \u017ce nie jest od decydowania, ale od realizowania tego co g\u00f3ra wymy\u015bli.<\/span><\/p>\n

W 1992 r., w czasie jubileuszu 700-lecia Nowego S\u0105cza, Pieczkowskiego pomini\u0119to w\u015br\u00f3d go\u015bci honorowych. Nie by\u0142o go na uroczysto\u015bciach w rynku i na mszy koncelebrowanej przez czterech biskup\u00f3w, w obecno\u015bci prezydenta Lecha Wa\u0142\u0119sy. Zmar\u0142 w 1997. Jego c\u00f3rka Zofia Pieczkowska r\u00f3wnie\u017c by\u0142a spo\u0142eczniczk\u0105, wieloletni\u0105 radn\u0105, a w latach 2002-06 wiceprezydentk\u0105 Nowego S\u0105cza. Nie uda\u0142o mi si\u0119 z ni\u0105 porozmawia\u0107, zmar\u0142a 14 stycznia 2021 r.<\/span><\/p>\n

Kazimierz W\u0119glarski przewodniczy\u0142 Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Nowym S\u0105czu od 1958 do 1975 r., w latach 1973-75 by\u0142 naczelnikiem powiatu nowos\u0105deckiego. Zmar\u0142 w 1990 r.<\/span><\/p>\n

\n

Korzysta\u0142em z: Maciej Dulak \u201eEksperyment nowos\u0105decki. Rozw\u00f3j Polski nie musi si\u0119 kr\u0119ci\u0107 wok\u00f3\u0142<\/i>\u00a0Warszawy”, \u00a04 stycznia 2018, Klubjagielo\u0144ski.pl; Jerzy Le\u015bniak \u201eEksperyment s\u0105<\/i>decki\u00a0<\/i>\u2013 p\u00f3\u0142 wieku temu, Nowy S\u0105cz, 2006;\u00a0<\/i>J<\/i>. Le\u015b<\/i>n<\/i>iak \u201e<\/i>Encykl<\/i>opedia s\u0105decka”, Nowy S\u0105cz, 2000; \u201eRoczniki s\u0105deckie”\u00a0<\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Premier J\u00f3zef Cyrankiewicz przy rz\u0105dowej limuzynie na odnowionym rynku w Nowym S\u0105czu r. ‘Rynek-cudo, Rynek-bajka, wypieszczone i wychuchane, przemy\u015blane w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach, kolorowe cacko’ – zachwyca\u0142 si\u0119 ‘Dziennik Polski’ (FOT. WOJTEK \u0141ASKI\/EAST NEWS, DOMENA PUBLICZNA) Komunizm zawiesi\u0142 si\u0119 w Nowym S\u0105czu. Efekty by\u0142y za dobre Leszek Kostrzewski Tu\u017c po Pa\u017adzierniku ’56 partia pozwoli\u0142a w\u0142adzom Nowego […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92444"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=92444"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92444\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":92455,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92444\/revisions\/92455"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=92444"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=92444"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=92444"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}