{"id":92806,"date":"2022-02-22T17:09:48","date_gmt":"2022-02-22T15:09:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=92806"},"modified":"2022-02-21T08:29:29","modified_gmt":"2022-02-21T06:29:29","slug":"07-09-65","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=92806","title":{"rendered":"Che\u0142mno, zapomniany wst\u0119p do Zag\u0142ady"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Che\u0142mno, zapomniany wst\u0119p do Zag\u0142ady<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

J\u0119drzej S\u0142odkowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Ci\u0119\u017car\u00f3wka Magirus-Deutz odnaleziona w 1945 roku niedaleko obozu w Che\u0142mnie. W takich samochodach gazowano wi\u0119\u017ani\u00f3w spalinami (Fot. domena publiczna)<\/em><\/span><\/p>\n

Chudzi, starzy, s\u0142abi mieli wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia. Doba, dwie i do piachu. Silni i zdrowi \u017cyli na tyle d\u0142ugo, \u017ceby wrzuca\u0107 w ogie\u0144 rodzic\u00f3w, \u017cony, dzieci. – Zasadniczo panowa\u0142 w\u015br\u00f3d nas dobry nastr\u00f3j – wspomina\u0142 cz\u0142onek za\u0142ogi obozu \u015bmierci w Che\u0142mnie nad Nerem.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

S\u0105dny dzie\u0144 w Brzezinach nadszed\u0142 15 maja 1942 roku. Do getta przyjechali z \u0141odzi policjanci i lekarze. Likwidacja. Zacz\u0119li od tych, z kt\u00f3rych nie by\u0142o wiele po\u017cytku. Kobiety z dzie\u0107mi do dziesi\u0105tego roku \u017cycia zebrali w jednym domu.<\/span><\/p>\n

W nocy przyjecha\u0142 z kompanami szef Hans Biebow, kierownik zarz\u0105du getta w \u0141odzi. Byli pijani i weseli. Wybili okna, wyci\u0105gn\u0119li pejcze. Ci\u0119\u017cko pobitym kobietom odebrali dzieci i wpakowali je na wozy.<\/span><\/p>\n

O \u015bwicie transport przyjecha\u0142 na stacj\u0119 w Ga\u0142kowie. Biebow kaza\u0142 zatrzyma\u0107 wozy 10 m od tor\u00f3w i og\u0142osi\u0142 zawody w rzucaniu dzie\u0107mi do wagon\u00f3w. Znam t\u0119 stacj\u0119 – to rodzinna wie\u015b mojej mamy, tory biegn\u0105 na nasypie. Jeden ze zmuszonych do roz\u0142adunku \u017cydowskich policjant\u00f3w wspomina\u0142: “Wkr\u00f3tce zm\u0119czyli\u015bmy si\u0119 i nie byli\u015bmy ju\u017c w stanie rzuca\u0107 tak daleko. Dlatego te\u017c cz\u0119\u015b\u0107 dzieci upad\u0142a na tward\u0105 ziemi\u0119 mi\u0119dzy wozami a wagonami i widzia\u0142em, \u017ce g\u0142\u00f3wki niekt\u00f3rych rozbija\u0142y si\u0119 przy uderzeniu. Biebow i towarzysz\u0105ce mu Niemki [sze\u015b\u0107 SS-manek] p\u0119kali ze \u015bmiechu”.<\/span><\/p>\n

Niemcy w\u0142\u0105czyli si\u0119 do zabawy, a nawet j\u0105 urozmaicili: najpierw rozrywali dzieci i dopiero potem rzucali szcz\u0105tkami. Na koniec wok\u00f3\u0142 tor\u00f3w le\u017ca\u0142o ponad 40 martwych lub po\u0142amanych cia\u0142ek.<\/span><\/p>\n

<\/div>\n

Ale te dzieci, kt\u00f3re prze\u017cy\u0142y, mia\u0142y mniej szcz\u0119\u015bcia. Pojecha\u0142y do Che\u0142mna.<\/span><\/p>\n

Manufakturka<\/strong><\/h5>\n

W nocy z 17 na 18 stycznia 1945 roku Niemcy zlikwidowali ob\u00f3z zag\u0142ady w Kulmhof. Rano opu\u015bcili wie\u015b, kt\u00f3ra znowu sta\u0142a si\u0119 Che\u0142mnem nad Nerem. 70. rocznica tego wydarzenia przesz\u0142a kompletnie niezauwa\u017cona. W samym Che\u0142mnie odby\u0142a si\u0119 jedynie skromna uroczysto\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Zaskakuj\u0105ce, bo przecie\u017c SS-Sonderkommando Kulmhof by\u0142o pierwszym obozem utworzonym przez nazist\u00f3w wy\u0142\u0105cznie po to, by mordowa\u0107 ludzi. Jedynym, kt\u00f3ry zosta\u0142 zamkni\u0119ty i ponownie otwarty. Jedynym, w kt\u00f3rym gazowano w samochodach.<\/span><\/p>\n

<\/div>\n

Od innych oboz\u00f3w \u015bmierci r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 tak\u017ce tym, \u017ce powsta\u0142 z lokalnej inicjatywy, aby zlikwidowa\u0107 lokalny “problem”. Byli nim \u017bydzi mieszkaj\u0105cy w tzw. Kraju Warty, czyli na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy: w \u0141\u00f3dzkiem, w Wielkopolsce i na Kujawach. Kulmhof sta\u0142 si\u0119 laboratorium, w kt\u00f3rym nazi\u015bci testowali i doskonalili metody mordowania na przemys\u0142ow\u0105 skal\u0119.<\/span><\/p>\n

W dokumencie “Shoah” Claude’a Lanzmanna Franz Suchomel, cz\u0142onek za\u0142ogi obozu w Treblince, m\u00f3wi: “Auschwitz by\u0142o fabryk\u0105! A Treblinka – prymitywn\u0105, ale wydajn\u0105 lini\u0105 produkcyjn\u0105 \u015bmierci”. I dodaje, \u017ce jednego dnia w Treblince “przerabiali” od 12 do 15 tys. \u017byd\u00f3w. Jak wobec tego nazwa\u0142by Che\u0142mno, kt\u00f3rego za\u0142oga mawia\u0142a: “Ein Tag – ein Tausend” (jeden dzie\u0144 – jeden tysi\u0105c)? Manufakturk\u0105?<\/span><\/p>\n

Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce ob\u00f3z w Che\u0142mnie mia\u0142 stosunkowo niewielk\u0105 “moc przerobow\u0105” oraz stosowano w nim metody pionierskie i nierzadko zawodne, a za\u0142oga mia\u0142a spor\u0105 swobod\u0119 dzia\u0142ania, przemys\u0142 \u015bmierci przybra\u0142 tu posta\u0107 wyj\u0105tkowo bestialsk\u0105, niczym z najkoszmarniejszych horror\u00f3w gore pe\u0142nych krwi, mi\u0119sa i wn\u0119trzno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Kawa z gazem<\/strong><\/h5>\n

Preludium Kulmhof – i Zag\u0142ady – by\u0142 program wymordowania niepe\u0142nosprawnych umys\u0142owo, chorych nerwowo i niedo\u0142\u0119\u017cnych. Nazi\u015bci pracowali nad nim ju\u017c od 1933 roku, ale dopiero po napa\u015bci na Polsk\u0119 rozpocz\u0119li tajn\u0105 akcj\u0119 pod kryptonimem “T4”. Zabijali w sze\u015bciu o\u015brodkach r\u00f3\u017cnymi metodami. Na prze\u0142omie lat 1939 i 1940 przeprowadzili pokazowy test. Jednej grupie pacjent\u00f3w podano zastrzyki, drug\u0105 zagazowano czadem. Wygra\u0142o gazowanie.<\/span><\/p>\n

W tym czasie gazu u\u017cywa\u0142a ju\u017c specjalna jednostka SS, Sonderkommando Lange – od nazwiska jej szefa, 30-letniego Herberta Langego – przeprowadzaj\u0105ca akcj\u0119 “T4” w Kraju Warty. Chorzy ze szpitala psychiatrycznego w podpozna\u0144skich Owi\u0144skach zostali zagazowani w wi\u0119zieniu gestapo w Poznaniu. W grudniu 1939 roku Lange zastosowa\u0142 innowacj\u0119: gazuj\u0105cy samoch\u00f3d, kt\u00f3ry u\u0142atwia\u0142 mordowanie ludzi na wi\u0119kszym obszarze. Zagazowanie oko\u0142o stu ludzi zajmowa\u0142o kilkana\u015bcie minut. Z pojazdu wysypywa\u0142y si\u0119 powykr\u0119cane, sczepione ze sob\u0105 cia\u0142a umazane ekskrementami i wymiocinami. Ludzie deptali si\u0119 i mia\u017cd\u017cyli nawzajem, odgryzali sobie uszy, nosy. Na pudle ci\u0119\u017car\u00f3wki widnia\u0142o logo Kaiser’s Kaffee Gesch\u00e4ft, przedwojennego niemieckiego odpowiednika Starbucksa.<\/span><\/p>\n

Akcja “T4” przynios\u0142a Rzeszy, jak wyliczy\u0142 skrupulatny urz\u0119dnik, 880 mln marek; pozwoli\u0142a np. zaoszcz\u0119dzi\u0107 13,5 mln kg mi\u0119sa, kt\u00f3rym nie trzeba by\u0142o karmi\u0107 chorych. Ale tajemnicy nie da\u0142o si\u0119 utrzyma\u0107, oburzenie rodzin i protesty niemieckich Ko\u015bcio\u0142\u00f3w by\u0142y tak wielkie, \u017ce Hitler musia\u0142 formalnie przerwa\u0107 program.<\/span><\/p>\n

\u017beby nie umierali z g\u0142odu<\/strong><\/h5>\n

Sonderkommando Lange kr\u00f3tko odpoczywa\u0142o od “przerabiania” ludzi.<\/span><\/p>\n

Arthur Greiser, namiestnik Kraju Warty, postawi\u0142 sobie ambitne zadanie uczynienia z jego prowincji “wzorowego okr\u0119gu Wielkiej Rzeszy Niemieckiej”. Problem w tym, \u017ce Niemcy stanowili tam kilka procent populacji. Trzeba by\u0142o wi\u0119c pozby\u0107 si\u0119 Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w, by zrobi\u0107 miejsce dla osadnik\u00f3w. Polak\u00f3w zamierzano wysiedli\u0107 do Generalnej Guberni, ale wyrzucenie 4 mln ludzi okaza\u0142o si\u0119 operacj\u0105 zbyt skomplikowan\u0105. Zorientowano si\u0119 te\u017c, \u017ce bez polskiej si\u0142y roboczej za\u0142ama\u0142aby si\u0119 lokalna gospodarka.<\/span><\/p>\n

\u017byd\u00f3w Greiser zamkn\u0105\u0142 w gettach, kt\u00f3re w Kraju Warty tworzono nawet we wsiach. Nast\u0119pnie zamierza\u0142 skoncentrowa\u0107 wszystkich zdrowych doros\u0142ych w jednym wielkim obozie pracy (sta\u0142o si\u0119 nim getto w \u0141odzi), kobiety – wysterylizowa\u0107, a reszt\u0119 – wymordowa\u0107. “Istnieje ryzyko, \u017ce nadchodz\u0105cej zimy nie wszystkich \u017byd\u00f3w uda si\u0119 wykarmi\u0107. Nale\u017cy uczciwie rozs\u0105dzi\u0107, czy nie bardziej humanitarnie by\u0142oby usun\u0105\u0107 niezdolnych do pracy \u017byd\u00f3w za pomoc\u0105 jakiego\u015b szybko dzia\u0142aj\u0105cego urz\u0105dzenia. By\u0142oby to w ka\u017cdym razie mniej nieprzyjemne ni\u017c dopuszczenie, by konali z g\u0142odu” – pisa\u0142 w lipcu 1941 roku Rolf-Heinz H\u00f6ppner, szef G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Migracji w Poznaniu, do Adolfa Eichmanna z G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy.<\/span><\/p>\n

Adolf Hitler zezwoli\u0142 Greiserowi na wcielenie tego humanitarnego planu mi\u0119dzy lipcem a wrze\u015bniem 1941 roku, czyli dobrych kilka miesi\u0119cy przed konferencj\u0105 w Wannsee. 20 stycznia w tej rozkosznej berli\u0144skiej dzielnicy, w willi z widokiem na jezioro Gro\u00dfer Wannsee, nazistowscy dygnitarze podj\u0119li decyzj\u0119 o “ostatecznym rozwi\u0105zaniu europejskiej kwestii \u017cydowskiej”.<\/span><\/p>\n

W tym czasie 400 km na wsch\u00f3d pe\u0142n\u0105 par\u0105 dzia\u0142a\u0142 ju\u017c pierwszy ob\u00f3z zag\u0142ady.<\/span><\/p>\n

Prosz\u0119 pa\u0144stwa do wapna<\/strong><\/h5>\n

Sonderkommando Lange grasowa\u0142o po Kraju Warty od sierpnia 1941 roku. Tym razem mia\u0142o do czynienia z lud\u017ami w pe\u0142ni w\u0142adz umys\u0142owych, kt\u00f3rzy mogliby si\u0119 buntowa\u0107. Lange musia\u0142 si\u0119 dopiero nauczy\u0107 manipulowania \u017bydami w taki spos\u00f3b, by sami potulnie weszli do grob\u00f3w. I tak \u017bydom z gett w powiecie koni\u0144skim opowiadano, \u017ce jad\u0105 pracowa\u0107 na roli nad Morze Czarne. Musieli nawet zap\u0142aci\u0107 za badania lekarskie stwierdzaj\u0105ce zdolno\u015b\u0107 do pracy. W transporcie Niemcy traktowali ich uprzejmie – po czym gazowali w lesie.<\/span><\/p>\n

Lange sprawdza\u0142 efektywno\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych metod masowego mordowania. W getcie w Zag\u00f3rowie wypr\u00f3bowa\u0142 metod\u0119, przy kt\u00f3rej gazowanie rzeczywi\u015bcie wydaje si\u0119 humanitarne: gotowanie.<\/span><\/p>\n

Nadzy \u017bydzi musieli wskoczy\u0107 do do\u0142u z niegaszonym wapnem, do kt\u00f3rego wlano wod\u0119. Widzia\u0142 to Mieczys\u0142aw S\u0119kiewicz, zabrany z wi\u0119zienia do pomocy przy zbieraniu ubra\u0144: “Ludzie zacz\u0119li si\u0119 \u017cywcem w dole gotowa\u0107, powsta\u0142 tak niesamowity krzyk, \u017ce my, kt\u00f3rzy siedzieli\u015bmy przy ubraniach, darli\u015bmy szmaty i wtykali\u015bmy sobie w uszy. Do strasznego krzyku gotuj\u0105cych si\u0119 w dole do\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 niesamowity krzyk i lament \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy czekali na swoje stracenie. To trwa\u0142o mo\u017ce dwie godziny, mo\u017ce i d\u0142u\u017cej”.<\/span><\/p>\n

S\u0119kiewicz wspomina\u0142 tak\u017ce o gestapowcu, kt\u00f3ry odebra\u0142 \u017byd\u00f3wce dziecko i roztrzaska\u0142 jego g\u0142\u00f3wk\u0119 o auto, “a gdy matka krzycza\u0142a, cisn\u0105\u0142 w ni\u0105 g\u0142\u00f3wk\u0105 tego dziecka tak, \u017ce m\u00f3zg zalepi\u0142 jej usta, nast\u0119pnie wzi\u0105\u0142 co\u015b jakby wapno czy gips z auta i tym zamaza\u0142 jej usta”. Inny Niemiec zerwa\u0142 z \u017byd\u00f3wki ubranie i nag\u0105 powiesi\u0142 za r\u0119ce na drzewie. Fink\u0105 “poci\u0105\u0142 jej praw\u0105 pier\u015b na plasterki, po czym rozci\u0105\u0142 jej brzuch i grzeba\u0142 si\u0119 we wn\u0119trzno\u015bciach”.<\/span><\/p>\n

Po tej rozgrzewce Lange doszed\u0142 do wniosku, \u017ce naj\u0142atwiej i najpro\u015bciej b\u0119dzie jednak \u017byd\u00f3w mordowa\u0107 w jednym miejscu przy u\u017cyciu samochod\u00f3w, ale truj\u0105cych nie tlenkiem w\u0119gla, kt\u00f3ry wymaga\u0142 ci\u0105g\u0142ych dostaw, lecz spalinami. Na miejsce sta\u0142ego obozu Lange wybra\u0142 Che\u0142mno nad Nerem. Zadecydowa\u0142a dogodna lokalizacja: wie\u015b mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy ma\u0142o ruchliwej, ale wyasfaltowanej szosie i kolejce w\u0105skotorowej. Sonderkommando, licz\u0105ce kilkunastu funkcjonariuszy SS i SD oraz kilkudziesi\u0119ciu policjant\u00f3w z Schutzpolizei, zarekwirowa\u0142o najlepsze domostwa i budynki we wsi, ko\u015bci\u00f3\u0142 i zaniedbany pa\u0142ac.<\/span><\/p>\n

\u015amier\u0107 za pokwitowaniem<\/strong><\/h5>\n

7 grudnia z getta w Kole przyjechali do Che\u0142mna pierwsi \u017bydzi. W nast\u0119pnych tygodniach przychodzi\u0142y transporty m.in. z K\u0142odawy, Izbicy Kujawskiej, \u0141odzi. Na pocz\u0105tku stycznia z \u0142\u00f3dzkiego getta wys\u0142ano ponad 4 tys. Rom\u00f3w schwytanych wcze\u015bniej w Europie Zachodniej, w maju – 11 tys. \u017byd\u00f3w z Niemiec, Austrii, Luksemburga i Czech. Sonderkommando prowadzi\u0142o z ofiarami psychologiczne gierki. Podczas transportu esesmani g\u0142o\u015bno prosili szofer\u00f3w, by podczas jazdy uwa\u017cali na chorych.<\/span><\/p>\n

Eksterminacja przebiega\u0142a mniej wi\u0119cej tak: kolejne grupy wita\u0142 pod pa\u0142acem oficer, czasem przebrany za lekarza. Zapowiada\u0142 ludziom, \u017ce zostan\u0105 skierowani do pracy, ale musz\u0105 si\u0119 umy\u0107 i odwszy\u0107. W \u015brodku proszono ich o zdj\u0119cie ubra\u0144 i oddanie w depozyt – z pocz\u0105tku za pokwitowaniem! – warto\u015bciowych przedmiot\u00f3w. Nast\u0119pnie pod\u0105\u017cali do \u0142a\u017ani, czyli naczepy gazuj\u0105cego auta sprytnie po\u0142\u0105czonej z pa\u0142acowym korytarzem.<\/span><\/p>\n

Komora na ko\u0142ach wyje\u017cd\u017ca\u0142a na szos\u0119, by po kilku kilometrach skr\u0119ci\u0107 w g\u0119sty las niedaleko wsi Rzuch\u00f3w. Po wszystkim kilku \u017byd\u00f3w wyrzuca\u0142o cia\u0142a z samochodu i uk\u0142ada\u0142o je w mogi\u0142ach “na waleta”. Gdy poskr\u0119canych r\u0105k i n\u00f3g nie da\u0142o si\u0119 u\u0142o\u017cy\u0107, robotnicy musieli je odr\u0105ba\u0107 i upchn\u0105\u0107 w szparach pomi\u0119dzy korpusami. Ka\u017cdego dnia “przerabiano” w ten spos\u00f3b pi\u0119\u0107-dziesi\u0119\u0107 transport\u00f3w po 80-120 os\u00f3b ka\u017cdy.<\/span><\/p>\n

Ci, kt\u00f3rzy nie trafili do \u0142a\u017ani, ryli groby w zmro\u017conej ziemi, sortowali i przeszukiwali ubrania ofiar, robili bicze dla esesman\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Samochody-komory cz\u0119sto si\u0119 psu\u0142y. W relacjach mieszka\u0144c\u00f3w Che\u0142mna pojawiaj\u0105 si\u0119 opowie\u015bci o wrzaskach dobiegaj\u0105cych z pud\u0142a, gdy auto zepsu\u0142o si\u0119 na szosie. Prac\u0119 esesmanom utrudniali te\u017c konaj\u0105cy w m\u0119kach pasa\u017cerowie. Kt\u00f3rego\u015b razu tak rozko\u0142ysali ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119, \u017ce si\u0119 wywr\u00f3ci\u0142a, a z naczepy wylecieli nadzy ludzie. Aby unikn\u0105\u0107 takich k\u0142opot\u00f3w, gazowanie zacz\u0119to przeprowadza\u0107 ju\u017c przy pa\u0142acu.<\/span><\/p>\n

Ja tu tylko pilnuj\u0119<\/strong><\/h5>\n

Za trudne warunki pracy nale\u017ca\u0142a si\u0119 rekompensata. Cz\u0142onkom Sonderkommando przys\u0142ugiwa\u0142y dodatkowe porcje alkoholu i papieros\u00f3w. Zm\u0119czony funkcjonariusz musia\u0142 odreagowa\u0107, przymykano wi\u0119c oczy na huczne zabawy i lej\u0105c\u0105 si\u0119 strumieniami w\u00f3dk\u0119. Na libacje sprowadzano piel\u0119gniarki z Ko\u0142a, kt\u00f3re nad ranem kompletnie pijane wyrzucano na szos\u0119. “Zasadniczo panowa\u0142 w\u015br\u00f3d nas dobry nastr\u00f3j” – zeznawa\u0142 potem jeden z esesman\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Wp\u0142yw na rozrywkow\u0105 atmosfer\u0119 mia\u0142a zmiana kierownictwa: Langego zast\u0105pi\u0142 30-letni Hans Bothmann. Awans na szefa Sonderkommando Kulmhof zbieg\u0142 si\u0119 z innym radosnym wydarzeniem w jego \u017cyciu: narodzinami drugiego dziecka. Po przyjed\u017acie do Che\u0142mna Bothmann pi\u0142 na um\u00f3r przez trzy dni.<\/span><\/p>\n

M\u0142ody ojciec lubi\u0142 si\u0119 bawi\u0107 z podw\u0142adnymi w “polowanie”. Niemcy kazali biega\u0107 wi\u0119\u017aniom, a z podw\u0142adnymi umawiali si\u0119, w kt\u00f3r\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cia\u0142a musz\u0105 trafi\u0107. Pewnego dnia Bothmann pochwali\u0142 si\u0119, \u017ce ju\u017c przed \u015bniadaniem odstrzeli\u0142 nosy trzem \u017bydom. Adiutant i szofer komendanta Walter Burmeister tak\u017ce szlifowa\u0142 umiej\u0119tno\u015bci strzeleckie: zmusza\u0142 wi\u0119\u017ani\u00f3w, by trzymali przy czo\u0142ach lusterka, i usi\u0142owa\u0142 w nie trafi\u0107 z 50 m.<\/span><\/p>\n

Pewien ocalony wspomina\u0142, \u017ce spo\u015br\u00f3d niemieckich funkcjonariuszy tylko jeden wykonywa\u0142 swoj\u0105 prac\u0119 bez entuzjazmu. Inni zanotowali, \u017ce dobrych by\u0142o trzech Niemc\u00f3w. Jeden z policjant\u00f3w pozwala\u0142 nawet wychodzi\u0107 wi\u0119\u017aniom do ogrodu i zbiera\u0107 maliny, gdy w pobli\u017cu nie by\u0142o esesman\u00f3w, dawa\u0142 im chleb, gazety, a nawet odm\u00f3wi\u0142 egzekucji, argumentuj\u0105c, \u017ce jest tylko stra\u017cnikiem.<\/span><\/p>\n

Premia w naturze<\/strong><\/h5>\n

Sonderkommando mia\u0142o tyle obowi\u0105zk\u00f3w, \u017ce do najgorszej roboty musia\u0142o znale\u017a\u0107 sobie pomocnik\u00f3w. Ju\u017c na pocz\u0105tku istnienia jednostki Lange zgarn\u0105\u0142 z pozna\u0144skiego wi\u0119zienia kilku Polak\u00f3w; podczas akcji “T4” kopali w lasach groby dla umys\u0142owo chorych. Pocz\u0105tkowo robili to tak\u017ce w Che\u0142mnie, jednak z czasem dostali bardziej odpowiedzialne zadania: rekwirowali przyjezdnym warto\u015bciowe rzeczy, eskortowali robotnik\u00f3w, t\u0142umaczyli przem\u00f3wienia esesman\u00f3w, tankowali samochody. Niemcy darzyli ich zaufaniem: mogli si\u0119 swobodnie porusza\u0107 po Che\u0142mnie i okolicy, we wsi mieli dziewczyny. Wynagradzano ich w\u00f3dk\u0105. Podkradali te\u017c drobne kosztowno\u015bci i pieni\u0105dze z po\u017cydowskiego mienia. Czasem w nagrod\u0119 pozwalano im wybra\u0107 \u017byd\u00f3wk\u0119 z transportu i zabawi\u0107 si\u0119 z ni\u0105 w pa\u0142acowej komnacie.<\/span><\/p>\n

Nastoletni w\u00f3wczas Henryk Mania po wojnie twierdzi\u0142, \u017ce on i koledzy nie uciekli obozowej za\u0142ogi w obawie o los bliskich. Ale Henryk Maliczak nie pami\u0119ta, \u017ceby Niemcy komu\u015b grozili. “Obiektywnie stwierdzi\u0107 musz\u0119, \u017ce powodzi\u0142o nam si\u0119 w\u00f3wczas dobrze” – zeznawa\u0142 po wojnie.<\/span><\/p>\n

Na zdj\u0119ciu z 1942 lub 1943 roku niemieccy policjanci i Polacy pij\u0105 pod pa\u0142acem piwo. Pe\u0142na komitywa.<\/span><\/p>\n

W PRL w\u0142adze wszczyna\u0142y dochodzenie przeciwko Mani i Maliczakowi, kt\u00f3rzy prze\u017cyli wojn\u0119 i zostali w kraju, ale nigdy nie postawi\u0142y zarzut\u00f3w. Dopiero w 2001 roku Henryk Mania dosta\u0142 osiem lat za pomoc w ludob\u00f3jstwie.<\/span><\/p>\n

Nadcz\u0142owiek traci nos<\/strong><\/h5>\n

Nieliczni wi\u0119\u017aniowie obozu, kt\u00f3rych Niemcy u\u017cywali jako pomocnik\u00f3w w eksterminacji lub rzemie\u015blnik\u00f3w, mieli na nogach kajdany i byli nieustannie pilnowani, ale pr\u00f3bowali szcz\u0119\u015bcia.<\/span><\/p>\n

Niejaki Finkelsztajn z Pabianic w\u015br\u00f3d zw\u0142ok, kt\u00f3re wrzuca\u0142 do krematorium, rozpozna\u0142 siostr\u0119. Spaliny nie by\u0142y doskona\u0142\u0105 trucizn\u0105, zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce ofiary \u017cy\u0142y, gdy wyci\u0105gano je z samochodu. Krzykn\u0119\u0142a: “Bandyto, ja jeszcze \u017cyj\u0119!”. Wieczorem Finkelsztajn zdj\u0105\u0142 \u0142a\u0144cuch z nogi i uciek\u0142. Pom\u00f3g\u0142 mu w tym jeden z “dobrych” Niemc\u00f3w, ale zauwa\u017cyli go polscy ch\u0142opi. Ten, kt\u00f3ry go z\u0142apa\u0142, dosta\u0142 sto marek.<\/span><\/p>\n

Uciec z Che\u0142mna i prze\u017cy\u0107 uda\u0142o si\u0119 tylko sze\u015bciu wi\u0119\u017aniom.<\/span><\/p>\n

Ostatnim dw\u00f3m – w noc likwidacji. Niemcy wyprowadzali \u017byd\u00f3w ze spichlerza pi\u0105tkami i rozstrzeliwali ich na podw\u00f3rzu. Rze\u017anik Mordechaj \u017burawski rzuci\u0142 si\u0119 do ucieczki, wymachuj\u0105c podw\u0119dzonym z kuchni no\u017cem. Jednemu z Niemc\u00f3w obci\u0105\u0142 nos, drugiemu ucho, przedosta\u0142 si\u0119 do s\u0105siedniej wsi i schowa\u0142 w stodole.<\/span><\/p>\n

Pozostali obezw\u0142adnili jednego z kat\u00f3w, odebrali mu bro\u0144 i zastrzelili go. Zgin\u0105\u0142 tak\u017ce stra\u017cnik. Wtedy Niemcy podpalili spichlerz.<\/span><\/p>\n

Z zamieszania skorzysta\u0142 14-letni Szymon Srebrnik, kt\u00f3ry przetrwa\u0142 rozstrzelanie: kula przesz\u0142a przez szyj\u0119 i wysz\u0142a ustami. By\u0142 faworytem Waltera Burmeistera (tego od strzelania do lusterek), raz us\u0142ysza\u0142 nawet: “Kiedy sko\u0144czy si\u0119 wojna, mo\u017cesz si\u0119 ze mn\u0105 zabra\u0107 do domu. B\u0119dziesz moim synem”. M\u00f3g\u0142 chodzi\u0107 nad rzek\u0119 po wod\u0119 i li\u015bcie dla kr\u00f3lik\u00f3w hodowanych przez Bothmanna, czasem nawet p\u0142ywa\u0142 \u0142odzi\u0105 po Nerze (Lanzmann odtwarza to w pierwszej scenie “Shoah”).<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n