{"id":92944,"date":"2022-02-08T17:09:09","date_gmt":"2022-02-08T15:09:09","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=92944"},"modified":"2022-02-07T16:50:06","modified_gmt":"2022-02-07T14:50:06","slug":"13-09-52","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=92944","title":{"rendered":"Kiedy w Polsce sko\u0144czy si\u0119 antysemityzm? Odpowiadam: kiedy wyjad\u0105 st\u0105d wszyscy antysemici"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Kiedy w Polsce sko\u0144czy si\u0119 antysemityzm? Odpowiadam: kiedy wyjad\u0105 st\u0105d wszyscy antysemici<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

J\u0119drzej S\u0142odkowski, Tadeusz Sobolewski
\n<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Miko\u0142aj Grynberg – pisarz dokumentalista, prozaik, fotograf. Jego film ‘Dow\u00f3d to\u017csamo\u015bci’ mo\u017cna zobaczy\u0107 na TVN24 GO (Jacek Poremba)<\/em><\/span><\/p>\n

– Polska potrafi cyklicznie po\u015bwi\u0119ca\u0107 jak\u0105\u015b grup\u0119 swoich obywateli, bo akurat kto\u015b u w\u0142adzy ma tak\u0105 potrzeb\u0119. Mo\u017ce wy dwaj b\u0119dziecie nast\u0119pni?<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

J\u0119drzej S\u0142odkowski: A ty jak si\u0119 dowiedzia\u0142e\u015b<\/b>?<\/b><\/p>\n

Miko\u0142aj Grynberg*:<\/b> \u2013 Rodzice, dziadkowie nigdy nie ukrywali, kim jeste\u015bmy. Jako dziecko my\u015bla\u0142em, \u017ce wszyscy starzy ludzie maj\u0105 numery telefonu wytatuowane na r\u0119kach i w ka\u017cdym domu m\u00f3wi si\u0119 o \u017bydach.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: M\u0142odziutka polska \u017byd<\/b>\u00f3<\/b>wka stwierdza w twoim nowym filmie \u201eDow\u00f3d to\u017csamo\u015bci”: \u201eGeneralnie z historii wynika, \u017ce lepiej jest nie by\u0107 \u017bydem”.<\/b><\/p>\n

\u2013 A potem m\u00f3wi: \u201eAle nie \u017ca\u0142uj\u0119”. Tylko \u017ce ma 14 lat, wi\u0119c jest na pocz\u0105tku.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: Pytasz j\u0105, co jej da\u0142o bycie \u017byd<\/b>\u00f3wk\u0105. Odpowiada, \u017ce dzi\u0119<\/b>ki temu wie, czym jest antysemityzm. Wspania<\/b>\u0142<\/b>e wzbogacenie czternastolatki!<\/b> A ciebie antysemityzm <\/b>zd\u0105\u017cy\u0142<\/b> w jej wieku <\/b>wzbogaci\u0107<\/b>?<\/b><\/p>\n

\u2013 Tak, nawet zmieni\u0142em szko\u0142\u0119\u2026 Zacz\u0119\u0142o si\u0119 od tego, \u017ce nie poszed\u0142em do komunii. Na szkolnym korytarzu znale\u017ali si\u0119 entuzja\u015bci \u201epolowania na \u017byda”. Mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce spieprzam przed ca\u0142\u0105 szko\u0142\u0105. Nie pami\u0119tam, by kto\u015b wtedy stan\u0105\u0142 po mojej stronie.<\/span><\/p>\n

\n

Kopali w dup\u0119. Czasami fanga w nos. To si\u0119 zdarzy\u0142o kilka razy, ale mocno zapad\u0142o mi w pami\u0119\u0107. Mo\u017ce to by\u0142 moment, kiedy sta\u0142em si\u0119 \u017bydem.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Po pokazaniu \u201eDowodu to\u017csamo\u015bci” w TVN 24 kolega z klasy napisa\u0142, \u017ce to nieprawda. \u017be nie polowali na \u017byda i s\u0105 oburzeni moimi s\u0142owami. Rozumiem ich, ale ka\u017cde z nas ma swoj\u0105 pami\u0119\u0107. Ciekawe, czy pami\u0119taj\u0105, jak dwaj koledzy ze starszej klasy zamkn\u0119li mnie w szkolnej toalecie i pozwolili wyj\u015b\u0107 dopiero, gdy wyrecytowa\u0142em \u201ewierszyk”: Jestem synem Dawida, \u0142ysego \u017byda, matki perliczki? \u0179le bym si\u0119 czu\u0142, gdybym straci\u0142 prawo do w\u0142asnych wspomnie\u0144. Przepraszam tych, kt\u00f3rzy nie brali w tym udzia\u0142u.<\/span><\/p>\n

<\/div>\n

J<\/b>.S.: To by\u0142<\/b>a okrutna za<\/b>bawa czy \u015b<\/b>wiadomy antysemityzm?<\/b><\/p>\n

\u2013 Dzieci nie maj\u0105 nienawi\u015bci do jakiego\u015b s\u0142owa. Przecie\u017c \u201e\u017byd” to dla dziecka abstrakcja. Sta\u0142em si\u0119 dla cz\u0119\u015bci z nich inny, kiedy nie poszed\u0142em do komunii. W domach weryfikowali, co to oznacza, no bo gdzie?<\/span><\/p>\n

Tadeusz Sobolews<\/b>ki: Sta\u0142e\u015b si\u0119 obcy, a wobec obcego wolno wi\u0119<\/b>cej.<\/b><\/p>\n

\u2013 Tak. A skoro mo\u017cna to robi\u0107 publicznie, znaczy, \u017ce wolno.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.<\/b>: A nauczyciele?<\/b><\/p>\n

\u2013 Gdy zaczyna\u0142em pierwsz\u0105 klas\u0119, tata zapyta\u0142 wychowawczyni, czy b\u0119d\u0105 problemy. Powiedzia\u0142a: do komunii nie b\u0119dzie. I tak by\u0142o.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: Zmieni\u0142e\u015b szko\u0142\u0119 \u2013 i?<\/b><\/p>\n

\u2013 I wci\u0105\u017c czeka\u0142em, a\u017c kto\u015b krzyknie: \u201ePolowanie na \u017byda!”; zreszt\u0105 do dzi\u015b m\u00f3j radar jest na to wyczulony. Nic si\u0119 nie dzia\u0142o, ale czu\u0142em ten strach.<\/span><\/p>\n

W 1980 r. wyjechali\u015bmy z rodzicami i bratem na rok do Francji<\/a>. Tata obiecywa\u0142, \u017ce tam nie b\u0119dzie problemu z antysemityzmem, \u017ce tam jest on \u201emniej otwarty, bardziej podsk\u00f3rny”. I po dw\u00f3ch miesi\u0105cach naszego pobytu dosz\u0142o do zamachu na synagog\u0119 w Pary\u017cu przy ulicy Kopernika. A po zamachu premier Raymond Barre powiedzia\u0142\u2026<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: \u2026\u201eten haniebny zamach mia\u0142 by\u0107<\/b> wymierzony w Izraelit<\/b>\u00f3w zmierzaj\u0105cych do synagogi, a uderzy\u0142 w niewinnych Francuz\u00f3w przechodz\u0105cych ulic\u0105<\/b> Kopernika”.<\/b><\/p>\n

\u2013 Tata powiedzia\u0142 tylko: \u201eNo, przykro mi”. Francuscy koledzy nie byli wrogo nastawieni, tam po prostu m\u00f3wi\u0142 to premier.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.<\/b>: Poczu\u0142e\u015b si\u0119<\/b> oszukany?<\/b><\/p>\n

\u2013 Nie, pomy\u015bla\u0142em, \u017ce tata si\u0119 pomyli\u0142, i \u017cy\u0142em dalej. Nie mia\u0142em w tym wieku jakich\u015b wielkich refleksji.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: Z \u201eDowodu to\u017csamo\u015bci” wynika, \u017ce bycie \u017bydem w Polsce jest potwornym problemem.<\/b><\/p>\n

\u2013 Mam ma\u0142\u0105 skal\u0119 por\u00f3wnawcz\u0105, poza tym rokiem we Francji nie by\u0142em \u017bydem gdzie indziej.<\/span><\/p>\n

\n

Ale tak, bycie \u017bydem w Polsce jest problemem \u2013 i dla \u017byd\u00f3w, i dla nie-\u017byd\u00f3w<\/strong>.<\/p>\n<\/blockquote>\n

Wi\u0119c to jest dobre, \u017ce to jest nasza wsp\u00f3lna sprawa, bo polski antysemityzm jest wielkim problemem Polak\u00f3w bez \u017cydowskich korzeni.<\/span><\/p>\n

Nawet kiedy nas zabraknie, nie zniknie. Jest tak siln\u0105 figur\u0105, \u017ce trzeba b\u0119dzie kogo\u015b mianowa\u0107 na miejsce \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

T.S.: To jak z grzybni\u0105. Ukryta pod ziemi\u0105<\/b> czeka, by <\/b>wybi\u0107<\/b>. Jak w ’68, a potem zn<\/b>\u00f3w czeka\u0142<\/b>a po<\/b>d ziemi\u0105 na awantur\u0119 wok\u00f3\u0142 nowelizacji ustawy o <\/b>IPN-ie<\/b>. Wr\u00f3ci\u0142y tamte has\u0142<\/b>a, powiedzenia, dowcipy.<\/b><\/p>\n

\u2013 Za mojego \u017cycia wysypywa\u0142o ju\u017c tyle razy, \u017ce nie mam z\u0142udze\u0144.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: \u201eS\u0142uchaj, ja ju\u017c wiedzia\u0142am, \u017ce co dziesi\u0119\u0107 lat powtarza si\u0119<\/b> n<\/b>agonka na \u017byd\u00f3w” \u2013 m\u00f3wi Flora Fejgin, jedna z bohaterek twojej \u201eKsi\u0119gi wyj\u015bcia”, w kt\u00f3<\/b>rej rozmawiasz z emigrantami z 1968 r.<\/b><\/p>\n

\u2013 Jest tam te\u017c rozmowa z moim ojcem. Zapyta\u0142em go, kiedy dla niego sko\u0144czy\u0142 si\u0119 Marzec ’68. Powiedzia\u0142: \u201eNigdy”. Bo po takim do\u015bwiadczeniu wiedzia\u0142, do czego s\u0105 zdolni ludzie, co potrafi zrobi\u0107 z tob\u0105 w\u0142asne pa\u0144stwo. Kraj, kt\u00f3rego tylu obywateli jest zgodnych co do tego, \u017ce \u017bydzi maj\u0105 w\u0142asne pa\u0144stwo i powinni tam mieszka\u0107.<\/i><\/span><\/p>\n

Polska bywa skora do atakowania mniejszo\u015bci. Oferta jest szeroka \u2013 s\u0105 \u015brodowiska LGBTQ+, feministki itd.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: Uchod\u017a<\/b>cy.<\/b><\/p>\n

\u2013 Te\u017c, ale mam na my\u015bli ataki na wewn\u0119trznych wrog\u00f3w. Polska potrafi cyklicznie po\u015bwi\u0119ca\u0107 jak\u0105\u015b grup\u0119 swoich obywateli, bo akurat kto\u015b u w\u0142adzy ma tak\u0105 potrzeb\u0119. I nigdy nie wiesz, czy nie b\u0119dziesz w kolejnej grupie. Mo\u017ce wy dwaj b\u0119dziecie nast\u0119pni?<\/span><\/p>\n

T.S.: By\u0142 taki moment, \u017ce my\u015bla\u0142e\u015b, \u017ce ta antysemicka grzybnia jednak obumar\u0142<\/b>a?<\/b><\/p>\n

\u2013 Tak, pod koniec lat 90. Pomy\u015bla\u0142em: \u201eKurcz\u0119, to chyba jest przesz\u0142o\u015b\u0107”.<\/span><\/p>\n

Co ogl\u0105da\u0107 i czyta\u0107, czego s\u0142ucha\u0107? Podpowiadamy i inspirujemy. Zapisz si\u0119 na nasz kulturalny newsletter<\/a>.<\/i><\/span><\/p>\n

T.S.: A w czasach \u201eSolidarno\u015bci”, kiedy ten polski kompleks ni\u017cszo\u015b<\/b>ci, kt<\/b>\u00f3ry jest jedn\u0105 z przyczyn antysemityzmu, wyparowa\u0142? Kompleks nie tylko wobec \u017byd\u00f3w, bo \u2013 jak pisa\u0142 Mi\u0142osz w \u201eTraktacie poetyckim” \u2013 \u201eGdzie\u017c<\/b> nam do<\/b> pa\u0144skiej, \u017cydowskiej nauki. Za p\u0142ugiem, bron\u0105 tylko\u015b<\/b>my chodzili”.<\/b><\/p>\n

\u2013 Tadeusz, czy ty uto\u017csamiasz Polsk\u0119 ze swoj\u0105 inteligenck\u0105 ba\u0144k\u0105 z czas\u00f3w karnawa\u0142u \u201eSolidarno\u015bci”? Czy\u017cby\u015b zapomnia\u0142 o tzw. prawdziwkach \u2013 \u201eprawdziwych Polakach” \u2013 w \u201eSolidarno\u015bci”? O Zjednoczeniu Patriotycznym \u201eGrunwald”?<\/a><\/span><\/p>\n

T.S.: Mo\u017ce i masz racj\u0119, ale… W g\u0142\u00f3wnym nurcie warszawskiej \u201eSolidarno\u015bci” antysemityzmu nie by\u0142o, wr\u0119cz przeciwnie. Kto\u015b raportowa\u0142: \u201ew Warszawie \u017byd\u00f3w nosz\u0105 na r\u0119kach”. Zapanowa\u0142a wr\u0119cz moda na p\u0142yty z muzyk\u0105 synagogaln\u0105, menory w oknach\u2026<\/b><\/p>\n

\u2013 Uwa\u017cam to samo co Ilja Erenburg, autor \u201eBurzliwego \u017cycia Lejzorka Rojtszwa\u0144ca”, <\/a>kt\u00f3ry m\u00f3wi\u0142: \u201eWypuszczaj\u0105 z wi\u0119zie\u0144. Niedobrze! B\u0119d\u0105 zamyka\u0107”. Jak za bardzo kochaj\u0105 \u017byd\u00f3w, to niedobrze. Kiedy na spotkaniach autorskich s\u0142ysz\u0119: \u201ePanie Miko\u0142aju, ja jestem filosemitk\u0105\u2026”, to zapala mi si\u0119 lampka ostrzegawcza, wi\u0119c pytam: \u201eAle co to znaczy, kocha pani wszystkich \u017byd\u00f3w? Bo ja nie”.<\/span><\/p>\n

W swojej pracy nie zajmuj\u0119 si\u0119 tym, co Polacy zrobili \u017bydom i czyja to jest wina, ale tym, jak si\u0119 czuje cz\u0142owiek, kiedy jest obiektem polowania, kiedy jest wykluczony. I moj\u0105 grup\u0105 badawcz\u0105, na kt\u00f3rej to robi\u0119, s\u0105 \u017bydzi, bo mam dost\u0119p do ich opowie\u015bci.<\/span><\/p>\n

Ale \u017ceby by\u0142a jasno\u015b\u0107 \u2013 kiedy kto\u015b mnie pyta, czy w Polsce jest antysemityzm, to 20 lat temu m\u00f3wi\u0142em: s\u0105 antysemici. Ale dzi\u015b m\u00f3wi\u0119, \u017ce jest antysemityzm, zawsze w gotowo\u015bci czeka na sw\u00f3j moment.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.<\/b>: Tw\u00f3j film ogl\u0105da si\u0119<\/b> jak raport z kraju, w kt<\/b>\u00f3rym zaraz zaczn\u0105 si\u0119<\/b> pogromy.<\/b><\/p>\n

\u2013 To odczucia moich bohater\u00f3w. Kilku z nich ju\u017c zreszt\u0105 wyemigrowa\u0142o. Zadaj\u0119 im proste pytania: \u201eJak si\u0119 masz?”, \u201eJak ci si\u0119 \u017cyje w Polsce?”. \u201eDzi\u0119ki, \u017ce pytasz \u2013 m\u00f3wi moja bohaterka. \u2013 R\u00f3\u017cnie. Kiedy\u015b \u017cy\u0142o mi si\u0119 lepiej. A dzisiaj \u2013 jakby gorzej”.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: M\u00f3wi te\u017c, \u017ce by\u0142y lata \u2013 koniec 90., pierwsza dekada 20 wieku \u2013 kiedy Polska nie rzuca\u0142a jej k\u0142<\/b>\u00f3d pod nogi. Co si\u0119 sta\u0142<\/b>o?<\/b><\/p>\n

\u2013 Koniec lat 90. to gigantyczny wysi\u0142ek organizacji pozarz\u0105dowych na rzecz lokalnej pami\u0119ci i porozumienia polsko-\u017cydowskiego. Najlepszym przyk\u0142adem jest Forum Dialogu, kt\u00f3rego edukatorzy i trenerzy je\u017cd\u017c\u0105 po dawnych \u017cydowskich miasteczkach, edukuj\u0105, opowiadaj\u0105, gadaj\u0105 z uczniami, organizuj\u0105 wycieczki. I to nie jest gwa\u0142t na tej spo\u0142eczno\u015bci, ale odkrycia \u2013 ludzie dowiaduj\u0105 si\u0119, dlaczego tak mieszkaj\u0105, dlaczego tak wygl\u0105da ich miasteczko i jak wygl\u0105da\u0142o kiedy\u015b.<\/span><\/p>\n

Te dzia\u0142ania nie zawsze by\u0142y mile widziane, bo to temat tabu \u2013 dlatego nale\u017ca\u0142o je wreszcie naruszy\u0107. Zamiast po wojnie w ka\u017cdym miasteczku powiesi\u0107 tablic\u0119 z napisem, \u017ce jeste\u015bmy w \u017ca\u0142obie po naszych s\u0105siadach, to zapad\u0142a zmowa milczenia na temat tego, w czyich domach si\u0119 mieszka, z czyich sprz\u0119t\u00f3w korzysta. I przez dekady wisia\u0142 nad tymi miasteczkami strach, \u017ce \u201ewr\u00f3c\u0105 i zabior\u0105”. Tak si\u0119 tworz\u0105 problemy.<\/span><\/p>\n

\n

A przecie\u017c do tych dom\u00f3w w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci i tak nie mia\u0142 si\u0119 kto wr\u00f3ci\u0107, bo prawie wszyscy zostali zamordowani podczas wojny, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 ocala\u0142ych i tak nie chcia\u0142a zosta\u0107.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

J<\/b>.S.<\/b>: Ale czy ta zmiana pod koniec lat 90. nie wynika\u0142a tak\u017ce z tego, \u017ce ludzie po upadku komuny zacz\u0119<\/b>li m<\/b>\u00f3wi\u0107 o swoich \u017cydowskich korzeniach?<\/b><\/p>\n

\u2013 Te\u017c, tylko \u017ce to mikroskopijna liczba w por\u00f3wnaniu z tymi, kt\u00f3rzy mieszkali w po\u017cydowskich domach. A oni m\u00f3wi\u0107 nie zacz\u0119li. Temat podj\u0119li dopiero ich wnukowie.<\/span><\/p>\n

T.S.: Komunizm mia\u0142<\/b> sw<\/b>\u00f3j nurt narodowy, ale teraz my\u015bl narodowa sta\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3<\/b>wnym nurtem. Minister kultury r<\/b>obi z Romana Dmowskiego patrona narodowego instytutu oraz dworca w Warszawie. A moje pokolenie chcia\u0142o by\u0107 normalnym narodem, nie mesjaszem narod\u00f3<\/b>w.<\/b><\/p>\n

\u2013 Tadeusz, zn\u00f3w \u2013 nie \u201etwoje pokolenie”, ale twoje \u015brodowisko warszawskich inteligent\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi, kt\u00f3ra miota dzi\u015b ksenofobiczne has\u0142a, nie jest po lekturze Romana Dmowskiego. Ludzie w Kaliszu kibicuj\u0105cy paleniu \u201eStatutu kaliskiego” nie byli po lekturze Dmowskiego.<\/a><\/span><\/p>\n

T.S.: Ale chc\u0105<\/b> tego samego.<\/b><\/p>\n

\u2013 W kt\u00f3rym\u015b z mazurskich miast by\u0142 taki napis na \u015bcianie: \u201eGdzie s\u0105 \u017bydzi z tamtych lat? Kominami poszli w \u015bwiat”. Latami go mija\u0142em, nie przeszkadza\u0142 miejscowym. Oni te\u017c raczej nie czytali Dmowskiego.<\/span><\/p>\n

By\u0142 taki moment \u2013 w\u0142a\u015bnie troch\u0119 ponad 20 lat temu \u2013 \u017ce niekt\u00f3rych rzeczy nie wypada\u0142o g\u0142o\u015bno m\u00f3wi\u0107, nawet je\u015bli tak my\u015blano. \u017be \u017cydki nami rz\u0105dz\u0105, \u017ce nam odbior\u0105 kamienice, \u017ce powinni wyjecha\u0107 do swojego kraju itd. A teraz ta blokada znowu zosta\u0142a zwolniona.<\/span><\/p>\n

Ty m\u00f3wisz o idei narodowej. Ale antysemityzm nie jest \u017cadn\u0105 ide\u0105! Zdarzy\u0142o mi si\u0119 raz pytanie na spotkaniu autorskim: \u201ePanie Miko\u0142aju, a mo\u017ce s\u0105 jednak jakie\u015b dobre strony antysemityzmu?”. Nie! Antysemityzm to dewiacja, obsesja.<\/span><\/p>\n

T.S.: Temat dla terapeuty.<\/b><\/p>\n

\u2013 Tak. I ten temat, m\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem terapeut\u00f3w, nie zosta\u0142 przerobiony.<\/span><\/p>\n

Polska nie umie rozmawia\u0107 o \u017bydach. W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym prze\u015bladowa\u0142a \u017byd\u00f3w. Podczas II wojny Polacy ratowali \u017byd\u00f3w i wydawali \u017byd\u00f3w. Najgorszymi wrogami tych Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy ratowali \u017byd\u00f3w, byli ich s\u0105siedzi Polacy. I nigdy nie odby\u0142a si\u0119 na ten temat powa\u017cna dyskusja.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: To czym by\u0142a dyskusja o Jedwabnem \u2013 w\u0142a\u015b<\/b>nie sprzed 20 lat?<\/b><\/p>\n

\u2013 Pr\u00f3b\u0105 terapii. Ale sko\u0144czy\u0142a si\u0119 piek\u0142em.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.<\/b>: Pacjent uciek\u0142<\/b> z kozetki?<\/b><\/p>\n

\u2013 Gdy mowa o polskim udziale w Zag\u0142adzie czy o \u201e\u017cydokomunie”, do g\u0142osu dochodz\u0105 ogromne emocje, kt\u00f3re uniemo\u017cliwiaj\u0105 dyskusj\u0119.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna by o tym normalnie pogada\u0107, tylko \u017ce polskie spo\u0142ecze\u0144stwo jest niedojrza\u0142e jak nastolatek, kt\u00f3ry nie umie bra\u0107 odpowiedzialno\u015bci za innych. Buntuje si\u0119, k\u0142\u00f3ci, pluje. Ma by\u0107 tak, jak on chce, i koniec. Tak by\u0142o od odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n

\n

W mi\u0119dzywojniu szybko okaza\u0142o si\u0119, w jaki spos\u00f3b Polacy od\u017cywaj\u0105 we w\u0142asnym pa\u0144stwie. Opowie\u015bci o wspania\u0142ej koabitacji maj\u0105 sporo sple\u015bnia\u0142ych plam.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

T.S.: Getta \u0142awkowe, numerus clausus, bicie \u017byd<\/b>\u00f3w na uniwersytetach i ulicach\u2026<\/b><\/p>\n

\u2013 No w\u0142a\u015bnie. A je\u015bli z ka\u017cdym kryzysem \u2013 kolejnym powstaniem, wojn\u0105, zagro\u017ceniem, stanem wojennym \u2013 wyje\u017cd\u017ca \u015bmietanka intelektualna tego kraju, warstwa inteligencka, kt\u00f3ra jest szans\u0105 dla wszystkich obywateli, by trawi\u0107 tematy zepchni\u0119te do sfery tabu, to zostajemy bez rozumu, niedojrzali. I znowu zachowujemy si\u0119 jak nastolatki. A najwra\u017cliwsi, najdojrzalsi nie chc\u0105 traci\u0107 \u017cycia na kopanie si\u0119 z koniem. I tak w k\u00f3\u0142ko.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: A co my\u015b<\/b>lisz o takim terapeucie, kt<\/b>\u00f3ry troch\u0119 podst\u0119pem zagania pacjenta na kozetk\u0119 i serwuje mu terapi\u0119 szokow\u0105<\/b> \u2013 jak Smarzowski w \u201eWeselu”<\/b>?<\/b><\/p>\n

\u2013 Pokazanie sceny ze stodo\u0142\u0105, w kt\u00f3rej p\u0142on\u0105 \u017bydzi, jest nies\u0142ychanym aktem odwagi. I ma ogromn\u0105 si\u0142\u0119; ogl\u0105daj\u0105c j\u0105, my\u015bla\u0142em: tak to musia\u0142o wygl\u0105da\u0107. Jakbym ogl\u0105da\u0142 dokument, a nie fabu\u0142\u0119. Kto\u015b nam to nareszcie pokaza\u0142, zmusi\u0142 do konfrontacji, nie da si\u0119 tego odzobaczy\u0107.<\/a> Polska nie lubi, gdy si\u0119 j\u0105 stawia przed lustrem.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.<\/b>: <\/b>J<\/b>a <\/b>zastanawia\u0142em si\u0119<\/b> w kinie na \u201eWeselu<\/b>“, czy m<\/b>\u00f3g\u0142bym by\u0107 wtedy jednym z Polak\u00f3w z pochodniami. A czy ty my\u015bla\u0142e\u015b, \u017ce m\u00f3g\u0142by\u015b by\u0107 w \u015b<\/b>rodku?<\/b><\/p>\n

\u2013 Nie. Bo dzi\u0119ki pracy nad ksi\u0105\u017ckami wyleczy\u0142em si\u0119 z takiego nie\u015bwiadomego konfrontowania si\u0119 z przesz\u0142o\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Kiedy zbiera\u0142em materia\u0142 do pierwszej ksi\u0105\u017cki \u2013 \u201eOcaleni z XX wieku” \u2013 rozm\u00f3w z ocalonymi z Zag\u0142ady \u2013 z\u0142apa\u0142em si\u0119 na tym, \u017ce wszystkim zadawa\u0142em te same pytania: \u201eZobacz, czy ja mam dobry wygl\u0105d?”, \u201ePowiedz, czy ja bym prze\u017cy\u0142?”. I ci starsi ludzie m\u00f3wili zazwyczaj: \u201eNie wolno tak my\u015ble\u0107”. Ale tak mocno chcia\u0142em im wej\u015b\u0107 do g\u0142owy, \u017ce obsesyjnie do tych pyta\u0144 wraca\u0142em. A\u017c kiedy\u015b pewna rozm\u00f3wczyni powiedzia\u0142a mi wreszcie: \u201eMasz kartoflany nos, prze\u017cy\u0142by\u015b. Uspok\u00f3j si\u0119”. To mnie ocuci\u0142o. Nie \u017cebym poczu\u0142 si\u0119 nagle bezpiecznie. Ale pomy\u015bla\u0142em sobie: cz\u0142owieku, co ty robisz?! Zbierasz materia\u0142 do ksi\u0105\u017cki czy urz\u0105dzasz swoj\u0105 psychoterapi\u0119 na koszt ocala\u0142ych? Przecie\u017c rozmawiasz z nimi po to, by dowiedzie\u0107 si\u0119 czego\u015b w imieniu czytelnik\u00f3w i czytelniczek, a nie leczy\u0107 w\u0142asne l\u0119ki. I odpu\u015bci\u0142em.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: Re\u017cyser Pawe\u0142 \u0141ozi\u0144ski nie ma kartoflanego nosa, ale poci\u0105g\u0142\u0105 twarz, lekko \u015bniad\u0105 cer\u0119 i kr\u0119cone w\u0142osy. W twoim filmie opowiada, \u017ce gdy pytaj\u0105 go w Polsce, czy jest mo\u017ce W\u0142ochem, to tak naprawd\u0119 pytaj\u0105, czy aby nie \u017bydem. Z kolei ty w odr\u00f3\u017cnieniu od \u0141ozi\u0144skiego masz nazwisko jak znak wypalony na czole: \u201eHej Polaku, jestem \u017bydem!”.<\/b><\/p>\n

\u2013 Tylko \u017ce to nie ja sobie wypalam ten znak, to robi Polska, kt\u00f3ra nie jest w stanie d\u017awign\u0105\u0107 swojej historii. Jeste\u015bmy jedynym narodem na \u015bwiecie sk\u0142adaj\u0105cym si\u0119 z samych anio\u0142\u00f3w. To naprawd\u0119 co\u015b!<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.<\/b>: Bohater twojego filmu <\/b>\u2013 jedyny, kt\u00f3ry \u2013 za spraw\u0105 brody \u2013 wygl\u0105da jak tzw. stereotypowy \u017byd <\/b>\u2013 m<\/b>\u00f3wi, \u017ce Polska to jeden z najlepszych kraj\u00f3w do \u017cycia dla \u017byd\u00f3w. I argumentuje: \u017ce nikt do niego nie strzela, \u017ce \u201e\u017bydzi do gazu” to tylko s\u0142owa, mo\u017ce czasem jaki\u015b \u201er\u0119koczyn” si\u0119 wydarzy. I to ma by\u0107<\/b> ten najlepszy kraj?<\/b><\/p>\n

\u2013 Zwr\u00f3\u0107 uwag\u0119, \u017ce on m\u00f3wi, \u017ce dzisiejsza Polska to \u2013 uwaga! \u2013 w skali por\u00f3wnawczej jeden z najlepszych kraj\u00f3w dla \u017byd\u00f3w. Je\u015bli por\u00f3wnasz dzisiejsz\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 z innymi czasami, to oka\u017ce si\u0119, \u017ce by\u0107 mo\u017ce \u017bydzi w dzisiejszej Polsce maj\u0105 si\u0119 \u015bwietnie. Takie jest jego zdanie.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: Wi\u0119<\/b>c to por<\/b>\u00f3<\/b>wnanie czasowe, a nie geograficzne.<\/b><\/p>\n

\u2013 My\u015bl\u0119, \u017ce jedno i drugie.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.: Powiedzia\u0142e\u015b w filmie, \u017ce \u201elubisz Polsk\u0119<\/b>, kt<\/b>\u00f3ra nie zajmuje si\u0119 tym, \u017ce jeste\u015b \u017bydem”. Ale przecie\u017c ca\u0142a twoja praca \u2013 fotografa, autora rozm\u00f3w, prozaika, a teraz filmowca \u2013 wynika st\u0105d, \u017ce jeste\u015b \u017bydem, i to w Polsce.<\/b><\/p>\n

\u2013 Gdy podj\u0105\u0142em decyzj\u0119, \u017ce b\u0119d\u0119 zajmowa\u0142 si\u0119 tematem na \u017b, wiedzia\u0142em, \u017ce b\u0119d\u0119 ponosi\u0142 tego konsekwencje. Jedn\u0105 z nich sta\u0142o si\u0119 uwsp\u00f3lnianie do\u015bwiadczenia, kt\u00f3re z czasem sta\u0142o si\u0119 te\u017c celem mojej pracy. Nie chodzi tylko o moje osobiste i rodzinne do\u015bwiadczenie. Nie chodzi te\u017c o do\u015bwiadczenie \u017cydowskie. Chodzi o polskie.<\/span><\/p>\n

\n

I powiem to wprost: Nie da si\u0119 przerzuca\u0107 na \u017byd\u00f3w konsekwencji wynikaj\u0105cych z polskiego antysemityzmu i kaza\u0107, by si\u0119 z nim borykali.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Antysemityzm to problem spo\u0142eczny, kt\u00f3ry rodzi konsekwencje tak\u017ce dla polskich Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Antysemityzm bywa przekazywany z pokolenia na pokolenie, natomiast poczucie winy mo\u017cna odziedziczy\u0107. Pisz\u0105 do mnie ludzie, kt\u00f3rzy obawiaj\u0105 si\u0119 tkn\u0105\u0107 rodzinn\u0105 histori\u0119, bo nie wiedz\u0105, co tam znajd\u0105. Co w czasie wojny robi\u0142 dziadek, kt\u00f3ry od zawsze wyg\u0142asza antysemickie teksty? Czyj jest pier\u015bcionek, kt\u00f3ry podarowa\u0142a babcia? Babcia m\u00f3wi, \u017ce nie ma o czym gada\u0107, pier\u015bcionek z brylantem jest i tyle… Nad Polsk\u0105 wisi chmura temat\u00f3w, o kt\u00f3rych nie wolno m\u00f3wi\u0107. Jej cie\u0144 ma wp\u0142yw na nasze \u017cycia, jest tu ciemniej i ch\u0142odniej, a mog\u0142oby by\u0107 po prostu mi\u0142o i bezpiecznie.<\/span><\/p>\n

Pisz\u0119 ksi\u0105\u017cki, bo szukam sojusznik\u00f3w, kt\u00f3rzy powiedz\u0105: \u201eNie zdawa\u0142em sobie z tego sprawy”. To nie jest moje niespe\u0142nione marzenie \u2013 dostaj\u0119 mn\u00f3stwo takich maili. Czytelniczki i czytelnicy pisz\u0105, \u017ce po przeczytaniu moich ksi\u0105\u017cek zacz\u0119li zadawa\u0107 pytania swoim rodzicom i dziadkom. To znaczy, \u017ce zaczynaj\u0105 rozmawia\u0107. Nie ma lepszego sposobu na tabu.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119c to nie jest tylko moja sprawa. To nasza sprawa.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.<\/b>: Po latach to wiesz. Ale kiedy zaczyna\u0142e\u015b jako fotograf, to po co to robi\u0142e\u015b<\/b>?<\/b><\/p>\n

\u2013 To si\u0119 zacz\u0119\u0142o od tego, \u017ce przez rok je\u017adzi\u0142em do Muzeum Auschwitz i rozmawia\u0142em z odwiedzaj\u0105cymi to miejsce, o tym, po co tam przyjechali. Fotografowa\u0142em ich i miejsce. Poczu\u0142em, \u017ce fotografi\u0105 nie opowiem historii. Pojecha\u0142em do Izraela i st\u0105d si\u0119 wzi\u0119li \u201eOcaleni z XX wieku”. Zrozumia\u0142em, \u017ce chc\u0119 wi\u0119cej opowie\u015bci.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.<\/b>: Ale po co?<\/b><\/p>\n

\u2013 No \u017ceby cofn\u0105\u0107 czas! Nagle zrozumia\u0142em, \u017ce moich dziadk\u00f3w nie ma, ale ci, co ocaleli i s\u0105 w Izraelu, m\u00f3wi\u0105 niczym dziadkowie, tym samym j\u0119zykiem. Zanurzy\u0142em si\u0119 w ich opowie\u015bciach.<\/span><\/p>\n

Naturaln\u0105 konsekwencj\u0105 tej sytuacji by\u0142a ksi\u0105\u017cka \u201eOskar\u017cam Auschwitz” \u2013 o kolejnym, czyli moim pokoleniu.<\/span><\/p>\n

My, \u017bydzi, ca\u0142y czas s\u0142yszymy: \u201eNie da si\u0119 z wami gada\u0107, bo wy tylko o tej wojnie. Kurwa, min\u0119\u0142o 80 lat, a wy ci\u0105gle swoje!”. Pomy\u015bla\u0142em: ja wam to wyt\u0142umacz\u0119, przynios\u0119 opowie\u015bci z \u017cydowskich dom\u00f3w, bo w nich ta wojna trwa nadal.<\/span><\/p>\n

Kiedy pisa\u0142em \u201eKsi\u0119g\u0119 wyj\u015bcia”<\/a>, to z my\u015bl\u0105, \u017ce je\u015bli kto\u015b b\u0119dzie chcia\u0142 si\u0119 dowiedzie\u0107, jak si\u0119 czuli ludzie wyrzucani z Polski i gnojeni w 1968 r., to sobie przeczyta.<\/span><\/p>\n

A dzi\u015b? My\u015bl\u0119, \u017ce mam nies\u0142ychany komfort bycia w jednym i drugim \u015bwiecie. Grzechem zaniechania by\u0142oby nie uchyla\u0107 drzwi z jednego do drugiego. Dop\u00f3ki nie skonfrontujesz si\u0119 ze \u015bwiadectwem, a wiedz\u0119 o przesz\u0142o\u015bci b\u0119dziesz czerpa\u0142 tylko z historii przez wielkie H, zrozumiesz tylko, jak si\u0119 przesuwa\u0142 front, ale nie zrozumiesz, co si\u0119 wydarzy\u0142o ludziom.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.<\/b>: No dobrze, ale ledwie rok temu m\u00f3wi\u0142e\u015b, \u017ce masz dosy\u0107 wys\u0142<\/b>uchiwania tych wszyst<\/b>kich strasznych historii \u2013 \u201edalej si\u0119 tak nie da \u017cy\u0107”. Ale nie wytrzyma\u0142e\u015b i zabra\u0142e\u015b si\u0119<\/b> za film.<\/b><\/p>\n

\u2013 Tak, by\u0142em przekonany, \u017ce ju\u017c nie mog\u0119 pomie\u015bci\u0107 kolejnych \u017cydowskich opowie\u015bci, \u017ce od teraz zostan\u0119 prozaikiem.<\/span><\/p>\n

Ale kiedy dosta\u0142em z Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich \u201ePolin” propozycj\u0119 nakr\u0119cenia filmu, kompletnie o tym zapomnia\u0142em. I kiedy si\u0119 zorientowa\u0142em, to sam poczu\u0142em si\u0119 zaskoczony w\u0142asn\u0105 niekonsekwencj\u0105. Ma\u0142o tego, w trakcie zdj\u0119\u0107 przypomnia\u0142o mi si\u0119, dlaczego chcia\u0142em uciec od tych historii \u2013 bo to mnie za du\u017co kosztuje. Ca\u0142y czas chcia\u0142o mi si\u0119 p\u0142aka\u0107.<\/span><\/p>\n

J<\/b>.S.<\/b>: <\/b>W<\/b> filmie cz\u0119sto masz \u0142<\/b>zy w oczach.<\/b><\/p>\n

\u2013 Nie, tylko raz. Musz\u0119 konfrontowa\u0107 si\u0119 z cudzym smutkiem, a przecie\u017c w\u0142asnego mam wystarczaj\u0105co du\u017co. Ludzie z ekipy patrzyli na mnie z trosk\u0105. Pytali: \u201eJak si\u0119 masz?”. M\u00f3wi\u0142em: \u201eJak zaczn\u0119 teraz opowiada\u0107, jak si\u0119 mam, to nigdy nie sko\u0144czymy tego filmu”.<\/span><\/p>\n

T.S.: Kilkuletnia Chana na pytanie, czy jest \u017byd\u00f3wk\u0105, odpowiada ci: \u201eJeszcze nie wiem”. Tw\u00f3j film m\u00f3wi o tym, \u017ce r\u00f3\u017cnie mo\u017cna sobie t\u0119 to\u017csamo\u015b\u0107 u\u0142o\u017cy\u0107. Kto\u015b <\/b>m\u00f3wi, \u017ce jest stuprocentow\u0105 \u017byd\u00f3wk\u0105 i stuprocentow\u0105 Polk\u0105, kto\u015b inny, \u017ce bardziej jedn\u0105 ni\u017c drug\u0105. Jeden rozm\u00f3wca oznajmia najnormalniejsz\u0105 polszczyzn\u0105, \u017ce w og\u00f3<\/b>le nie jest Polakiem.<\/b><\/p>\n

\u2013 Zastanawia\u0142em si\u0119, co by by\u0142o, gdybym zapyta\u0142 moich bohater\u00f3w, co b\u0119dzie z Chan\u0105 i czego si\u0119 w najbli\u017cszym czasie dowie. Bo wszyscy si\u0119 wzruszaj\u0105, my\u015bl\u0105c o tym, co ta dziewczynka ma jeszcze przed sob\u0105, ale niekt\u00f3rzy z nas wiedz\u0105, \u017ce by\u0107 mo\u017ce \u2013 chocia\u017c jej tego nie \u017cyczymy \u2013 nie b\u0119dzie mia\u0142a tak fajnie. Ju\u017c wkr\u00f3tce dowie si\u0119, \u017ce Chana to nie jest polskie imi\u0119. A dalej ju\u017c poleci.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n