{"id":93072,"date":"2022-02-18T17:09:02","date_gmt":"2022-02-18T15:09:02","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=93072"},"modified":"2022-02-17T11:26:41","modified_gmt":"2022-02-17T09:26:41","slug":"17-09-60","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=93072","title":{"rendered":"Miko\u0142aj Grynberg: By\u0142em przekonany, \u017ce ka\u017cdy musi i\u015b\u0107 do Auschwitz i na mnie te\u017c przyjdzie pora"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Miko\u0142aj Grynberg: By\u0142em przekonany, \u017ce ka\u017cdy musi i\u015b\u0107 do Auschwitz i na mnie te\u017c przyjdzie pora<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Emilia D\u0142u\u017cewska<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Miko\u0142aj Grynberg (Fot. Tomek Sikora)<\/em><\/span><\/p>\n

Kiedy s\u0142ysz\u0119, jak moje dzieci m\u00f3wi\u0105 dowcipy, kt\u00f3re s\u0142ysza\u0142em od mojego dziadka, i u\u017cywaj\u0105 ich celnie, my\u015bl\u0119: OK, uda\u0142o si\u0119.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

OPOWIADANIA<\/i>
\nPoufne<\/i><\/b>
\nMiko\u0142aj Grynberg<\/i>
\nCzarne, Wo\u0142owiec<\/i><\/p>\n

Emilia D\u0142u\u017cewska: \u201eRozejrzyj si\u0119 i wyrzu\u0107 rzeczy, kt\u00f3rych twoje dzieci nie b\u0119d\u0105 chcia\u0142y odziedziczy\u0107\u201d \u2013 pisze pan na pocz\u0105tku \u201ePoufnych\u201d.<\/strong><\/h5>\n

Miko\u0142aj Grynberg:<\/b> Nie chcia\u0142bym dodatkowo obci\u0105\u017ca\u0107 swoich dzieci. Odchodzenie rodzic\u00f3w samo w sobie jest wystarczaj\u0105cym prze\u017cyciem, dlatego lepiej posprz\u0105ta\u0107 zawczasu. To taki model idealny, bo przecie\u017c nie mog\u0119 obieca\u0107, \u017ce nie zostawi\u0119 po sobie ba\u0142aganu.<\/span><\/p>\n

Da si\u0119 wraz z tymi niechcianymi rzeczami wyrzuci\u0107 traum\u0119?<\/strong><\/h5>\n
\n

Tak, i nawet wiadomo, kiedy to nast\u0119puje \u2013 traum\u0119 przestaje si\u0119 dziedziczy\u0107 w czwartym pokoleniu. Czyli Zag\u0142ada nie kieruje w spos\u00f3b niekontrolowalny dopiero \u017cyciem praprawnuk\u00f3w tych, kt\u00f3rzy j\u0105 prze\u017cyli. W skr\u00f3cie znaczy to tyle, \u017ce ci, kt\u00f3rzy nie poznali bezpo\u015brednich \u015bwiadk\u00f3w Zag\u0142ady, s\u0105 od niej wolni.<\/span><\/p>\n

Czytaj\u0105c \u201ePoufne\u201d, z\u0142apa\u0142am si\u0119 na tym, \u017ce my\u015bla\u0142am o rodzinie z traum\u0105 i rodzinie z mi\u0142o\u015bci\u0105 jako przeciwstawnych biegunach.<\/strong><\/h5>\n

A tymczasem to kontinuum.<\/span><\/p>\n

Albo supe\u0142. Pana bohaterowie przekazuj\u0105 dzieciom traum\u0119 w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce je kochaj\u0105. Wiedz\u0105, \u017ce \u201emi\u0119dzywojnia nie trwaj\u0105 wiecznie\u201d, i chc\u0105, by by\u0142y gotowe.<\/strong><\/h5>\n

To przygotowywanie przebiega na kilku poziomach. Werbalny to jeszcze \u0142atwizna, bo oni w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu kontroluj\u0105, co m\u00f3wi\u0105. Dopiero ten niewerbalny to jest co\u015b. Z jednej strony te wszystkie nadopieku\u0144czo\u015bci, z drugiej zimny wych\u00f3w, dziecko musi sobie samo da\u0107 rad\u0119.<\/span><\/p>\n

Spos\u00f3b, w jaki niekt\u00f3rzy \u015bwiadkowie Zag\u0142ady traktowali swoje dzieci, w dzisiejszych kategoriach by\u0142by postrzegany jako porzucenie. A jednocze\u015bnie rozumiem, dlaczego si\u0119 tak zachowywali: wiedzieli, \u017ce kt\u00f3rego\u015b dnia ich dziecko mo\u017ce zosta\u0107 samo i niekoniecznie b\u0119dzie wtedy doros\u0142e.<\/span><\/p>\n

Ja jeszcze na pocz\u0105tku szko\u0142y podstawowej by\u0142em przekonany, \u017ce ka\u017cdy musi i\u015b\u0107 do Auschwitz<\/a> i na mnie te\u017c przyjdzie pora. Wszyscy znani mi ludzie byli w Auschwitz albo w gettach, wi\u0119c traktowa\u0142em to jako normaln\u0105 drog\u0119 cz\u0142owieka, \u017ce si\u0119 w kt\u00f3rym\u015b momencie w takim miejscu l\u0105duje. Potem niekt\u00f3rzy szcz\u0119\u015bciarze wychodz\u0105.<\/span><\/p>\n

Rodzice si\u0119 zorientowali?<\/strong><\/h5>\n

Nie wiem, nie gadali\u015bmy o tym. Pewnie nie m\u00f3wi\u0142em im tego, \u017ceby ich nie martwi\u0107, albo po prostu nie widzia\u0142em powodu, by rozmawia\u0107 o oczywisto\u015bciach. Wiele lat temu powiedzia\u0142em za to w wywiadzie Magdzie Kici\u0144skiej i te\u017c na mnie spojrza\u0142a tak jak pani przed chwil\u0105. W ka\u017cdym razie to by\u0142a wielka ulga, jak si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce jednak nie b\u0119d\u0119 wi\u0119\u017aniem Auschwitz.<\/span><\/p>\n

Wiem, \u017ce si\u0119 pan stara\u0142 napisa\u0107 zabawniejsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119. Ale humor w \u201ePoufnych\u201d wydaje mi si\u0119 zdradliwy.<\/strong><\/h5>\n

Bo taki jest najlepszy. Dowcip, kt\u00f3ry sprawia, \u017ce kto\u015b wybucha \u015bmiechem, kt\u00f3ry za chwil\u0119 wi\u0119\u017anie mu w gardle, bo co\u015b zrozumia\u0142, nabawi\u0142 si\u0119 jakiej\u015b refleksji na temat \u017cycia.<\/span><\/p>\n

\u017bydowskie dowcipy to edukacja. \u015amiesznie nie jest po to, \u017ceby sobie by\u0142o, tylko \u017ceby co\u015b zapami\u0119ta\u0107, zrozumie\u0107. Taki humor wynios\u0142em z domu. M\u00f3j ojciec dosta\u0142 go od swojego ojca, a teraz moje dzieci m\u00f3wi\u0105 te same dowcipy w tych samych sytuacjach, bo si\u0119 sprawdzaj\u0105. Ma\u0142o tego, natykam si\u0119 na nie r\u00f3wnie\u017c w innych miejscach. Wyje\u017cd\u017cam na drugi koniec \u015bwiata, s\u0142ysz\u0119, jak kto\u015b opowiada dowcip, i my\u015bl\u0119 sobie: ju\u017c ja wiem, kto ci to opowiedzia\u0142!<\/span><\/p>\n

Mo\u017ce niech pan tego nie m\u00f3wi publicznie. Zaraz si\u0119 znajd\u0105 tacy, co b\u0119d\u0105 tropi\u0107 \u017cydostwo po dowcipach.<\/strong><\/h5>\n

To nie ma znaczenia, i tak b\u0119d\u0105 tropi\u0107. Z \u017cydowskich rodzin wychodzi si\u0119 z wielkim zapleczem historii, z kt\u00f3rych p\u0142ynie m\u0105dro\u015b\u0107 \u2013 nie \u017cydowska, ludzka. Wiele z tych historii jest bardzo kr\u00f3tkich i roboczo nazywamy je dowcipami. To dlatego \u017bydzi nie opowiadaj\u0105 dowcip\u00f3w jeden za drugim. W Polsce ludzie siadaj\u0105 przy stole, kto\u015b opowie dowcip, zaraz leci nast\u0119pny i nast\u0119pny. Przecie\u017c to nie dzia\u0142a! Dowcip si\u0119 m\u00f3wi a propos czego\u015b, a nie dlatego, \u017ce si\u0119 go zna. To co\u015b, co daje si\u0119 komu\u015b pod refleksj\u0119. W \u201ePoufnych\u201d jest co prawda doktor, kt\u00f3ry zbywa wszystko dowcipami, ale on ma taki mechanizm obronny. Nie pozwala si\u0119 do siebie zbli\u017cy\u0107, zamyka ludziom dzi\u00f3b w sekund\u0119. Butuje ich tymi \u017cartami.<\/span><\/p>\n

Bo humor mo\u017ce pom\u00f3c nam co\u015b zrozumie\u0107, ale r\u00f3wnie dobrze co\u015b zby\u0107.<\/strong><\/h5>\n

To zale\u017cy od s\u0142uchacza. W co jest wyposa\u017cony, jak zareaguje: podejmie czy nie podejmie. We\u017amy taki: na linie rozpi\u0119tej mi\u0119dzy wie\u017c\u0105 ko\u015bcio\u0142a a ratusza chodzi linoskoczek i gra na skrzypcach. Ca\u0142e miasteczko podekscytowane, a stoj\u0105cy nieopodal \u017byd m\u00f3wi do drugiego \u017byda: \u201eNo, Paganini to on nie jest\u201d. I to jest zamkni\u0119cie historii, kt\u00f3re jednocze\u015bnie co\u015b nam otwiera w g\u0142owie.<\/span><\/p>\n

Dowcip powinien le\u017ce\u0107 na czarnym. Dopiero wtedy co\u015b roz\u015bwietla, daje szans\u0119 na zrozumienie, zatrzymanie si\u0119, je\u015bli interlokutorzy zrozumiej\u0105. A potem ruszenie dalej, ju\u017c z nast\u0119pnego schodka. Kiedy leci lawina dowcip\u00f3w, przestaj\u0119 s\u0142ucha\u0107. Wiem, \u017ce nie pogadamy. Za to kiedy s\u0142ysz\u0119, jak moje dzieci m\u00f3wi\u0105 dowcipy, kt\u00f3re s\u0142ysza\u0142em od mojego dziadka, i u\u017cywaj\u0105 ich celnie, my\u015bl\u0119: OK, uda\u0142o si\u0119. Na tym polega wychowywanie: daje si\u0119 narz\u0119dzia do analizy \u015bwiata.<\/span><\/p>\n

I ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra jest wa\u017cna.<\/strong><\/h5>\n

Zw\u0142aszcza w rodzinach, w kt\u00f3rych ta ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 znikn\u0119\u0142a. A ci, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali j\u0105 odbudowywa\u0107, musieli sobie radzi\u0107 z traum\u0105. Wie pani, mam takie \u0107wiczenie intelektualne: jak bym si\u0119 zachowywa\u0142, gdybym prze\u017cy\u0142 Holocaust? R\u00f3\u017cnie sobie o tym my\u015bl\u0119, ale wiem, \u017ce nigdy tego nie wymy\u015bl\u0119.<\/span><\/p>\n

Tego si\u0119 przecie\u017c nie da wiedzie\u0107.<\/strong><\/h5>\n

Ale to nie znaczy, \u017ce nie nale\u017cy si\u0119 nad tym zastanawia\u0107. Trzeba uwa\u017ca\u0107, bo jak si\u0119 cz\u0142owiek w por\u0119 nie zatrzyma, to mo\u017ce spotka\u0107 na swojej drodze powa\u017cne problemy psychiczne, ale taka intelektualna konfrontacja dzia\u0142a bardzo cuc\u0105co. A poza tym to jest po prostu ciekawe. Zastanawiam si\u0119, w kt\u00f3r\u0105 stron\u0119 bym szed\u0142. Czy opowiada\u0142bym dowcipy? A mo\u017ce rzuci\u0142bym si\u0119 w to, co prof. G\u0142owi\u0144sk<\/strong><\/span>i<\/a> nazywa witalno\u015bci\u0105 postholocaustow\u0105, jak doktor z \u201ePoufnych\u201d, kt\u00f3ry ma mn\u00f3stwo partnerek, bo musi ca\u0142y czas czu\u0107, \u017ce \u017cyje? A mo\u017ce bym si\u0119 zapad\u0142? Nie daj Bo\u017ce zrobi\u0142 dzieci i zosta\u0142 ojcem, kt\u00f3ry nie potrafi da\u0107 im minimum, kt\u00f3re jest potrzebne ka\u017cdemu cz\u0142owiekowi na starcie: mi\u0142o\u015bci, ciep\u0142a, akceptacji, oparcia. Czy umia\u0142bym pokaza\u0107 perspektyw\u0119, dla kt\u00f3rej warto \u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

Dzi\u015b rozmawiamy o tym, \u017ce nie trzeba mie\u0107 dzieci za wszelk\u0105 cen\u0119, \u017ce s\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy s\u0105 rodzicami s\u0142abymi albo po prostu niewystarczaj\u0105cymi. Wcze\u015bniej tak si\u0119 o tym nie my\u015bla\u0142o. Ludzie \u0142\u0105czyli si\u0119 w pary, \u017ceby nie by\u0107 samemu. Szukali kogo\u015b, kto by ich rozumia\u0142, nawet je\u015bli o tym temacie w og\u00f3le nie rozmawiali. Mia\u0142em takich bohater\u00f3w w \u201eOcalonych z XX wieku\u201d<\/strong><\/span><\/a>. Rozmawia\u0142em z nimi w 2010 r. i dopiero wtedy, ju\u017c jako mocno starsi pa\u0144stwo, po raz pierwszy s\u0142yszeli swoje historie. Tu\u017c po wojnie by\u0142o tak trudno, \u017ce nie da\u0142o si\u0119 opowiedzie\u0107, a potem sta\u0142o si\u0119 oczywiste, \u017ce o tym si\u0119 nie m\u00f3wi. Nie twierdz\u0119, \u017ce to co\u015b z\u0142ego, taki sobie po prostu wypracowali spos\u00f3b na \u017cycie. Ale 65 lat p\u00f3\u017aniej sta\u0142em si\u0119 katalizatorem tego, \u017ce w ko\u0144cu wzajemnie wys\u0142uchali swoich historii, byli nimi bardzo zaciekawieni, zadawali sobie pytania.<\/span><\/p>\n

Du\u017co jest takiego milczenia w pana ksi\u0105\u017ckach.<\/strong><\/h5>\n

Bo punktem wyj\u015bcia do pisania jest ciekawo\u015b\u0107. Nie szed\u0142em wi\u0119c do takich rodzin jak moja, gdzie o Holocau\u015bcie si\u0119 gada\u0142o, tylko do tych innych, kt\u00f3re chcia\u0142em zrozumie\u0107. Prze\u017cywa\u0142em takie samo zdziwienie, jak p\u00f3\u017aniej m\u00f3j czytelnik, tylko u mnie dochodzi\u0142o do niego co\u015b jeszcze. Jako kto\u015b zbieraj\u0105cy historie czu\u0142em, \u017ce co\u015b b\u0119dzie dobr\u0105 histori\u0105: b\u0119dzie si\u0119 czyta\u0107, poka\u017ce kawa\u0142ek \u015bwiata, kt\u00f3rego dotychczas nie rozumieli\u015bmy. Ale jednocze\u015bnie dla mnie to by\u0142a moja alternatywna historia. My\u015bla\u0142em sobie: przecie\u017c ja si\u0119 mog\u0142em urodzi\u0107 w takiej rodzinie, gdzie rodzice nie m\u00f3wi\u0105 do siebie ani s\u0142owa, tylko jedz\u0105 razem posi\u0142ki i czasem matka m\u00f3wi: \u201eSko\u0144czy\u0142y si\u0119 pieni\u0105dze\u201d. A ojciec wstaje bez s\u0142owa, idzie do drugiego pokoju, k\u0142adzie pieni\u0105dze na szafce, wraca i w milczeniu jedz\u0105 dalej.<\/span><\/p>\n

Rodzina z \u201ePoufnych\u201d to pana rodzina?<\/strong><\/h5>\n

Powiedzmy, \u017ce gdybym mia\u0142 inn\u0105 rodzin\u0119, napisa\u0142bym inn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119. Dla w\u0142asnego komfortu nazywam ich bohaterami, bo nie m\u00f3g\u0142bym powiedzie\u0107, \u017ce to s\u0105 oni. Moi bohaterowie to tylko jaki\u015b wycinek, sp\u0142aszczenie prawdziwych os\u00f3b. Ale opisane w \u201ePoufnych\u201d historie albo si\u0119 wydarzy\u0142y, albo s\u0105 podobne do tych, kt\u00f3re mia\u0142y miejsce, tylko tak zosta\u0142y zmienione, \u017ceby si\u0119 dobrze skleja\u0142y w ca\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Oni prze\u0142amuj\u0105 milczenie. Doros\u0142y syn po \u015bmierci matki zaczyna zadawa\u0107 ojcu pytania. Dlaczego?<\/h5>\n

Bo wie, \u017ce teraz albo nigdy. Wcze\u015bniej tego nie czu\u0142, bo przecie\u017c wszyscy bliscy mieli by\u0107 nie\u015bmiertelni. Dopiero gdy umiera matka, syn u\u015bwiadamia sobie, \u017ce umrze te\u017c ojciec, wielu rzeczy trzeba si\u0119 teraz dowiedzie\u0107. Wje\u017cd\u017ca wi\u0119c na grubo, z pytaniami z r\u00f3\u017cnych poziom\u00f3w: o relacje mi\u0119dzy rodzicami, o ich \u017cycie przedtem, o wszystko, co przychodzi mu do g\u0142owy. Ale to dzia\u0142a w obie strony, bo ojciec te\u017c pyta \u2013 i s\u0105 to pytania, kt\u00f3rych nie zadawa\u0142 swojemu ojcu. Z nim rozmawia\u0142 du\u017co mniej. Na przyk\u0142ad o tym, \u017ceby si\u0119 przesta\u0142 wydziera\u0107 z balkonu, bo \u017cona ju\u017c nie wytrzymuje i wi\u0119cej do niego nie przyjd\u0105. Przy czym te krzyki z balkonu nie s\u0105 same w sobie jakim\u015b wielkim problemem, ale zmy\u015blny czytelnik domy\u015bli si\u0119, \u017ce to wierzcho\u0142ek g\u00f3ry lodowej.<\/span><\/p>\n

Albo nie musi si\u0119 domy\u015bla\u0107. Moja babcia nie krzyczy, ale te\u017c si\u0119 nie mo\u017cna sp\u00f3\u017ani\u0107, bo ju\u017c p\u00f3\u0142 godziny wcze\u015bniej stoi w oknie i si\u0119 niepokoi.<\/strong><\/h5>\n

Kiedy wyda\u0142em \u201eOskar\u017cam Auschwitz\u201d, odezwa\u0142o si\u0119 do mnie wiele os\u00f3b, kt\u00f3re nie mia\u0142y \u017cydowskich korzeni, za to pochodzi\u0142y z rodzin z problemem alkoholowym. By\u0142y poruszone, m\u00f3wi\u0142y, \u017ce to ksi\u0105\u017cka o nich, o konflikcie pokole\u0144. W pierwszej chwili mnie to zaskoczy\u0142o, ale potem zrozumia\u0142em: to jest po prostu historia o niewydolnych rodzicach i bardzo trudnych relacjach mi\u0119dzy rodzicami a dzie\u0107mi. \u201ePoufne\u201d wysz\u0142y tydzie\u0144 temu, a ja ju\u017c dostaj\u0119 mejle: \u201eTo jest o mojej rodzinie, dziadek by\u0142 taki i taki, a matka taka\u201d. To nie jest ksi\u0105\u017cka o \u017bydach, o \u017bydach jest kawa\u0142eczek. Mo\u017cna go przegapi\u0107, a opowie\u015b\u0107 nadal b\u0119dzie si\u0119 nadawa\u0142a do czytania.<\/span><\/p>\n

Cieszy mnie to, bo nie chcia\u0142em, by to by\u0142a stricte \u017cydowska ksi\u0105\u017cka. Tamte poprzednie zreszt\u0105 te\u017c nie. \u201eKsi\u0119ga wyj\u015bcia\u201d wysz\u0142a w czasie, gdy parlament przeg\u0142osowa\u0142 nowel\u0119 ustawy o IPN, wi\u0119c dziennikarze notorycznie mnie pytali: \u201eJak si\u0119 pan teraz czuje w Polsce?\u201d. Odpowiada\u0142em: \u201eMam nadziej\u0119, \u017ce tak samo jak pan\u201d. I nie zawsze si\u0119 rozumieli\u015bmy. Czasem wychodzi\u0142o, \u017ce to jest jednak bardziej moja sprawa ni\u017c wszystkich innych.<\/span><\/p>\n

Szczucie na \u017byd\u00f3w, uchod\u017ac\u00f3w, osoby LGBT dotyczy mnie jako obywatelki, ale to nie ja jestem atakowana. Skupianie si\u0119 na tym, jak ja si\u0119 czuj\u0119, by\u0142oby zaw\u0142aszczaniem cudzego b\u00f3lu.<\/strong><\/h5>\n

Mia\u0142em kiedy\u015b w szkole \u015bwietn\u0105 rusycystk\u0119. By\u0142em bardzo z\u0142ym uczniem, wi\u0119c co p\u00f3\u0142 roku musia\u0142em zdawa\u0107 ze wszystkich przedmiot\u00f3w egzaminy, u niej te\u017c. Co semestr pyta\u0142a, kto chce poprawia\u0107 ocen\u0119. Zg\u0142aszali si\u0119 ci wszyscy, co chcieli poprawia\u0107 z tr\u00f3jek na czw\u00f3rki i z czw\u00f3rek na pi\u0105tki, a ona wtedy m\u00f3wi\u0142a: \u201eTo s\u0105 k\u0142opoty bogatych, najpierw Grynberg!\u201d.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119c trzeba my\u015ble\u0107, w jaki spos\u00f3b si\u0119 odzywa\u0107, ale odzywa\u0107 si\u0119 trzeba. Bo w takiej sytuacji niezabieranie g\u0142osu jest czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko milczeniem. I zwi\u0105zane z nim dylematy intelektualne \u2013 nic pani nie ujmuj\u0105c \u2013 s\u0105 dla mnie na drugim planie. S\u0105 rzeczy bardziej podstawowe.<\/span><\/p>\n

Przyda\u0142yby si\u0119 lekcje z asertywno\u015bci i z empatii. Gdy kto\u015b opowiada o stracie \u2013 najcz\u0119\u015bciej jest tak, \u017ce rozm\u00f3wca w odpowiedzi chce dzieli\u0107 si\u0119 swoj\u0105 strat\u0105. Bo po pierwsze, nie jest w stanie tego znie\u015b\u0107, a po drugie, nigdy nie mia\u0142 komu tego opowiedzie\u0107 \u2013 sam nie zosta\u0142 wys\u0142uchany.<\/span><\/p>\n

Kiedy pan zrozumia\u0142, \u017ce ma do\u015b\u0107 \u201eniezam\u00f3wionych \u017cydowskich historii\u201d?<\/h5>\n

Kiedy poczu\u0142em, \u017ce ko\u0144czy mi si\u0119 wyporno\u015b\u0107. Po prostu przesta\u0142y mi si\u0119 zapisywa\u0107 w rozumie. Kto\u015b opowiada\u0142 histori\u0119, w kt\u00f3rej wyst\u0119powa\u0142o kilkoro bohater\u00f3w, a ja nie by\u0142em w stanie zrozumie\u0107, kto jest matk\u0105, kto babk\u0105, kto by\u0142 gdzie. Zabrak\u0142o pami\u0119ci operacyjnej, hipokamp si\u0119 sko\u0144czy\u0142. Nawet zd\u0105\u017cy\u0142em pomy\u015ble\u0107, \u017ce mam alzheimera.<\/span><\/p>\n

Bo przecie\u017c nie traum\u0119.<\/strong><\/h5>\n

Ale zorientowa\u0142em si\u0119, \u017ce inne rzeczy zapami\u0119tuj\u0119, tylko akurat tych nie. A przecie\u017c wcze\u015bniej porusza\u0142em si\u0119 po nich swobodnie i pami\u0119ta\u0142em wszystkie.<\/span><\/p>\n

Trudno odm\u00f3wi\u0107 wys\u0142uchania czyjej\u015b historii?<\/strong><\/h5>\n

Przeciwnie, to bardzo satysfakcjonuj\u0105ce. Czuj\u0119, \u017ce mam kontrol\u0119 nad swoim \u017cyciem. Zbieranie i opowiadanie historii to symbioza. Kto\u015b mnie u\u017cywa, \u017cebym upubliczni\u0142 histori\u0119, a ja jego, \u017ceby j\u0105 dosta\u0107. Tak jak my teraz: ja chc\u0119 i pani chce. Ale to musi by\u0107 uczciwa wymiana. A jak ja mog\u0142em si\u0119 uczciwie zachowa\u0107, nie rozumiej\u0105c, co do mnie m\u00f3wi\u0105?<\/span><\/p>\n

Jestem do\u015b\u0107 asertywny, ale przez lata wypracowa\u0142em sobie wizerunek osoby, kt\u00f3ra chce pozna\u0107 te wszystkie historie. I przez jaki\u015b czas uwa\u017ca\u0142em, \u017ce to mi s\u0142u\u017cy. A potem przyszed\u0142 moment, w kt\u00f3rym zrozumia\u0142em, \u017ce dalej si\u0119 tak nie da \u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

Pan jest inteligentnym cz\u0142owiekiem po psychologii. Naprawd\u0119 to pana zaskoczy\u0142o?<\/strong><\/h5>\n

Zna pani przys\u0142owie o szewcu i butach? Ale dochodzenie do tego punktu by\u0142o ciekaw\u0105, cho\u0107 nie darmow\u0105 nauk\u0105 o \u017cyciu. \u017beby komu\u015b powiedzie\u0107: \u201eS\u0142uchaj, ja tego nie chc\u0119\u201d, trzeba si\u0119 najpierw dogada\u0107 ze sob\u0105 dlaczego. Ale jak ju\u017c si\u0119 cz\u0142owiek z tym pouk\u0142ada, to zyskuje wgl\u0105d, czyli w skr\u00f3cie rozw\u00f3j. Dochodzi do tego, \u017ce nie da si\u0119 i\u015b\u0107 do przodu, nie dbaj\u0105c o siebie.<\/span><\/p>\n

To rodzinne zagmatwanie \u2013 kto jest ojcem, kto dziadkiem, a kto synem \u2013 celowo odtworzy\u0142 pan w \u201ePoufnych\u201d?<\/strong><\/h5>\n

Nie, po prostu nie pisa\u0142em tego zbioru jako ca\u0142o\u015bci. To mia\u0142y by\u0107 z za\u0142o\u017cenia oddzielne opowiadania. Dopiero w kt\u00f3rym\u015b momencie zrozumia\u0142em, \u017ce czytelnik powinien ju\u017c zna\u0107 bohater\u00f3w na tyle, \u017ce mo\u017ce si\u0119 do tej wiedzy odwo\u0142ywa\u0107.<\/span><\/p>\n

Du\u017co jest w tej ksi\u0105\u017cce grepsu, kt\u00f3ry trzeba rozkodowa\u0107. Rozumie\u0107, dlaczego na grobie ciotki po\u0142owa informacji by\u0142a nieprawdziwa. Albo co to znaczy, \u017ce kto\u015b przej\u015bciowo nazywa\u0142 si\u0119 Ski.<\/strong><\/h5>\n

Ale jak to opowiedzie\u0107 inaczej? Musia\u0142bym t\u0142umaczy\u0107 czytelnikowi jak debilowi: to jest ten, tak wygl\u0105da, z t\u0105 mia\u0142 dziecko. Zapami\u0119ta\u0142e\u015b? Nie? To jeszcze raz. Ja tak nie dzia\u0142am, nawet nie jako autor, ale przede wszystkim jako czytelnik. Dlatego nie lubi\u0119, jak w ksi\u0105\u017cce jest du\u017co imion, postaci, bo przestaj\u0119 ogarnia\u0107 i wszystko mi si\u0119 pieprzy. Czyta\u0142a pani \u201ePary\u201d Johna Updike\u2019a? Ja si\u0119 do po\u0142owy ksi\u0105\u017cki nie zorientowa\u0142em, \u017ce ci ludzie si\u0119 zdradzaj\u0105! My\u015bla\u0142em sobie: OK, no tu pojechali, teraz tam le\u017c\u0105 w \u0142\u00f3\u017cku. Dopiero w kt\u00f3rym\u015b momencie dotar\u0142o do mnie, \u017ce co\u015b jest nie tak. Musia\u0142em sobie zrobi\u0107 \u015bci\u0105gawk\u0119, kto z kim \u015bpi, a z kim powinien.<\/span><\/p>\n

Dla mnie greps zaczyna si\u0119, gdy zaczynam powa\u017cnie traktowa\u0107 czytelnika. M\u00f3wi\u0119 sobie: nie jest debilem, mamy taki sam poziom intelektualny, a mo\u017ce jest m\u0105drzejszy. Inaczej moje pisanie by\u0142oby wy\u017cszo\u015bciowe, to by\u0142by akt agresji w stosunku do czytelnika.<\/span><\/p>\n

Historia literatury zna takie przypadki.<\/strong><\/h5>\n

Historia \u015bwiata je zna. Ale ja w tym nie bior\u0119 udzia\u0142u.<\/span><\/p>\n

W ca\u0142ym zbiorze tylko jedno opowiadanie pisane jest w pierwszej osobie \u2013 o notesie z numerami telefon\u00f3w, kt\u00f3re trzeba wykr\u0119ci\u0107 po \u015bmierci rodzica.<\/strong><\/h5>\n

Nie umia\u0142em napisa\u0107 tego w trzeciej osobie. Do\u015b\u0107 p\u00f3\u017ano si\u0119 zorientowa\u0142em, \u017ce b\u0119dzie jedyne, i pr\u00f3bowa\u0142em to zmieni\u0107, ale czu\u0142em, \u017ce czego\u015b zabraknie. Odebra\u0142bym mu si\u0142\u0119. Pomy\u015bla\u0142em wtedy, \u017ce to moja ksi\u0105\u017cka i mog\u0119 zrobi\u0107, co chc\u0119.<\/span><\/p>\n

Zostawi\u0142em te\u017c w \u201ePoufnych\u201d jedno opowiadanie z innego porz\u0105dku, o pods\u0142uchiwaniu. Celowo, \u017ceby czytelnik troch\u0119 odpocz\u0105\u0142, popods\u0142uchiwa\u0142. A jednocze\u015bnie tak donieodpoczywa\u0142 do ko\u0144ca, tylko zastanawia\u0142 si\u0119, o co w tej historii chodzi, dlaczego nagle jeste\u015bmy w jakiej\u015b kafejce. I kiedy wreszcie b\u0119d\u0105 \u017bydzi i kto\u015b umrze.<\/span><\/p>\n

O pods\u0142uchiwaniu pisze pan te\u017c w opowiadaniu opublikowanym w zbiorze \u201eNadzieja\u201d. Co w tej czynno\u015bci takiego poci\u0105gaj\u0105cego?<\/strong><\/h5>\n

Zyskiwanie dost\u0119pu do tego, do czego normalnie dost\u0119pu nie mamy.<\/span><\/p>\n

\n

Nie posun\u0105\u0142bym si\u0119 do u\u017cywania specjalistycznego sprz\u0119tu, ale uwielbiam pods\u0142uchiwa\u0107. Cz\u0119sto siadam w kafejkach sam i czekam: wiem, gdzie ludzie b\u0119d\u0105 m\u00f3wi\u0107 g\u0142o\u015bno, gdzie jest dobra akustyka.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Mam te\u017c partner\u00f3w takich, kt\u00f3rzy zamilkn\u0105, gdy od stolika obok padnie co\u015b ciekawego. Moja c\u00f3rka jest w to idealna. I tak pods\u0142uchuj\u0119 du\u017co kulturalniej ni\u017c m\u00f3j tata, kt\u00f3ry po wej\u015bciu do kawiarni siada\u0142 do nas bokiem i nachyla\u0142 si\u0119 do cudzego stolika. Byli\u015bmy tym potwornie za\u017cenowani.<\/span><\/p>\n

To trafia potem do ksi\u0105\u017cek?<\/h4>\n

Tak, cho\u0107 w przetworzonej formie. Z jednego pods\u0142uchanego zdania czy urywka rozmowy mo\u017ce si\u0119 rozwin\u0105\u0107 ca\u0142e opowiadanie. Ca\u0142y \u201eRejwach\u201d<\/a> tak napisa\u0142em. Notuj\u0119 sobie takie drobiazgi. Tuwim nazywa\u0142 je \u201erodnikami\u201d.<\/span><\/p>\n

Przede wszystkim jednak ucz\u0119 si\u0119 du\u017co o \u015bwiecie. By\u0142 taki moment na pocz\u0105tku tego wieku, kiedy na stronach gazet by\u0142y otwarte fora internetowe. Ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 do nich do\u0142\u0105czy\u0107, wi\u0119c wchodzi\u0142em na te kobiece. Miesi\u0105cami to czyta\u0142em, bo pierwszy raz w \u017cyciu do\u015bwiadczy\u0142em, jak kobiety rozmawiaj\u0105, gdy nie ma m\u0119\u017cczyzn. Nigdy si\u0119 w \u017cyciu tyle nie nauczy\u0142em, ani na studiach, ani z ksi\u0105\u017cek.<\/span><\/p>\n

W gruncie rzeczy o to w\u0142a\u015bnie chodzi. Przecie\u017c tych wszystkich moich ksi\u0105\u017cek nie napisa\u0142em dlatego, \u017ce jest mi od tego lepiej, jak my\u015bl\u0105 niekt\u00f3rzy czytelnicy. Nie. Pisanie nie jest lecz\u0105ce, tu nie ma katharsis. Jest dzieleniem si\u0119, po to \u017ceby\u015bmy si\u0119 lepiej rozumieli. Wierz\u0119, \u017ce gdyby ka\u017cdy z nas cho\u0107 odrobin\u0119 uchyli\u0142 drzwi do swojego \u015bwiata, to w ko\u0144cu troch\u0119 by si\u0119 mi\u0119dzy nami przewietrzy\u0142o.<\/span><\/p>\n

\"Ok\u0142adkaOk\u0142adka ksi\u0105\u017cki ‘Poufne’, Miko\u0142aj Grynberg, Czarne, Wo\u0142owiec<\/span> Fot. materia\u0142y prasowe<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n

* * *<\/i><\/h2>\n

Kr\u00f3tko, g\u0119sto, boli<\/strong><\/h4>\n

\u0141ukasz Grzymis\u0142awski<\/span><\/p>\n

Kiedy\u015b zapyta\u0142em Etgara Kereta<\/a>, dla wielu najlepszego dzi\u015b pisarza izraelskiego (ale te\u017c jako\u015b naszego, ma w ko\u0144cu polski paszport), dlaczego nie pisze powie\u015bci, a wy\u0142\u0105cznie opowiadania. Odpar\u0142, \u017ce jedynym wartym uwagi tematem na nienapisan\u0105 dot\u0105d przez nikogo powie\u015b\u0107 jest dla niego historia \u017byd\u00f3w tu\u0142aj\u0105cych si\u0119 od niepami\u0119tnych czas\u00f3w po \u015bwiecie, a na taki totalny projekt nie starczy\u0142oby mu ani si\u0142, ani \u017cycia. Ale w\u0142a\u015bnie okazuje si\u0119, \u017ce to nie ca\u0142kiem niemo\u017cliwe. Przynajmniej je\u015bli chodzi o wycinek tej historii, za to jeden z trudniejszych, od mniej wi\u0119cej po\u0142owy XX w. w Polsce. Grynberg najpierw przygotowywa\u0142 si\u0119 do tego reportersko, kolejnymi tomami rozm\u00f3w z tymi, co widzieli i prze\u017cyli, a ostatnio zacz\u0105\u0142 to rafinowa\u0107 literacko, najpierw w \u201eRejwachu\u201d, teraz w zbiorze \u201ePoufne\u201d. W tym pierwszym destylowa\u0142 jeszcze z relacji cudzych, w drugim ju\u017c raczej z baga\u017cu w\u0142asnej rodziny. Nada\u0142 temu form\u0119 opowiada\u0144, kt\u00f3re czytaj\u0105 si\u0119 ka\u017cde z osobna, ale razem oferuj\u0105 wi\u0119ksz\u0105, sp\u00f3jn\u0105 i intymn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Efekt jest troch\u0119 jak telegraficzni \u201eBuddenbrookowie\u201d \u00e0 rebours, w tym sensie, \u017ce zamiast o rozpadzie wi\u0119z\u00f3w w kulturze obfitej w swoje materialne i wszelkie inne \u015bwiadectwa opowiada o ich rekonstruowaniu ze strz\u0119p\u00f3w, kt\u00f3re ocala\u0142y z katastrofy. To brzmi mgli\u015bcie i nie oddaje klasy tego wysi\u0142ku, ale mo\u017ce do\u015b\u0107 tu powiedzie\u0107, \u017ce gdy Grynberg m\u00f3wi: \u201eKiedy s\u0142ysz\u0119, jak moje dzieci m\u00f3wi\u0105 dowcipy, kt\u00f3re s\u0142ysza\u0142em od mojego dziadka i u\u017cywaj\u0105 ich celnie, my\u015bl\u0119: OK, uda\u0142o si\u0119\u201d, ja po lekturze my\u015bl\u0119: gdyby moje dziecko za jaki\u015b czas przeczyta\u0142o t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 i co\u015b je chwyci\u0142o za gard\u0142o albo rozbawi\u0142o w tych samych momentach co mnie \u2013 to ju\u017c by\u0142oby co\u015b.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miko\u0142aj Grynberg: By\u0142em przekonany, \u017ce ka\u017cdy musi i\u015b\u0107 do Auschwitz i na mnie te\u017c przyjdzie pora Emilia D\u0142u\u017cewska Miko\u0142aj Grynberg (Fot. Tomek Sikora) Kiedy s\u0142ysz\u0119, jak moje dzieci m\u00f3wi\u0105 dowcipy, kt\u00f3re s\u0142ysza\u0142em od mojego dziadka, i u\u017cywaj\u0105 ich celnie, my\u015bl\u0119: OK, uda\u0142o si\u0119. . OPOWIADANIA Poufne Miko\u0142aj Grynberg Czarne, Wo\u0142owiec Emilia D\u0142u\u017cewska: \u201eRozejrzyj si\u0119 i […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93072"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=93072"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93072\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":93271,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93072\/revisions\/93271"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=93072"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=93072"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=93072"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}