{"id":93301,"date":"2022-03-04T17:09:46","date_gmt":"2022-03-04T15:09:46","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=93301"},"modified":"2022-02-27T11:18:36","modified_gmt":"2022-02-27T09:18:36","slug":"27-09-71","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=93301","title":{"rendered":"Duby smalone i koperczaki, czyli j\u0119zykowa rupieciarnia"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Duby smalone i koperczaki, czyli j\u0119zykowa rupieciarnia<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Agnieszka Warnke<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\"Pontyfika\u0142Pontyfika\u0142 P\u0142ocki, czyli \u015bredniowieczna ksi\u0119ga liturgiczna, zaprezentowana w Opactwie Pobenedykty\u0144skim w P\u0142ocku, fot. Marcin Bednarski \/PAP<\/em><\/span><\/p>\n

S\u0142owa si\u0119 starzej\u0105, ale potrafi\u0105 to robi\u0107 z wdzi\u0119kiem. W dodatku staropolszczyzna zna odpowiedzi na fundamentalne pytania o mi\u0142o\u015b\u0107, pi\u0119kno, strach, prac\u0119 czy szcz\u0119\u015bcie.<\/strong><\/span><\/h4>\n

Jak (prze)\u017cy\u0107?<\/span><\/strong><\/p>\n

\""Day<\/p>\n

“Day ut ia pobrusa, a ti poziwai” \u2013 pierwsze zdanie zapisane w j\u0119zyku polskim w Ksi\u0119dze henrykowskiej ok. 1270 roku, fot. Wikimedia\/CC<\/span><\/p>\n

Pochodzi z Dolnego \u015al\u0105ska, ma polsko-czeskich rodzic\u00f3w, \u0142aci\u0144skich s\u0105siad\u00f3w, liczy mniej wi\u0119cej 750 lat i brzmi tak: “Day ut ia pobrusa, a ti poziwai”. Najstarsze zapisane w j\u0119zyku polskim zdanie wypowiedzia\u0142 Czech Boguchwa\u0142 do swojej \u017cony \u015al\u0105zaczki. Zanotowa\u0142 je opat klasztoru cysters\u00f3w w Henrykowie ok. 1270 roku. Kronika zwana “Ksi\u0119g\u0105 henrykowsk\u0105” zosta\u0142a sporz\u0105dzona po \u0142acinie, a w 2015 roku wpisano j\u0105 na list\u0119 UNESCO “Pami\u0119\u0107 \u015awiata”. Jak propozycja Boguchwa\u0142a brzmia\u0142aby dzisiaj? Kobieta me\u0142\u0142a zbo\u017ce na r\u0119cznych \u017carnach, a m\u0119\u017cczyzna prawdopodobnie chcia\u0142 j\u0105 zast\u0105pi\u0107 w ci\u0119\u017ckiej pracy, co mo\u017cna wywnioskowa\u0107 z d\u0142u\u017cszego fragmentu ksi\u0119gi. Jednak niekt\u00f3rzy j\u0119zykoznawcy zwracaj\u0105 uwag\u0119, \u017ce “brusi\u0107” oznacza “ostrzy\u0107 ose\u0142k\u0105, brusem”, a w s\u0142owie “poziwai” widz\u0105 nie “poczywaj” (odpocznij), lecz “podziwiaj”, co w wolnym t\u0142umaczeniu brzmia\u0142oby: “Patrz, kobieto, jak to si\u0119 robi”. Bez wzgl\u0119du na intencje, oferta Boguchwa\u0142a przesz\u0142a do historii j\u0119zyka.<\/span><\/p>\n

Takich pami\u0105tek z przesz\u0142o\u015bci mamy w polszczy\u017anie znacznie wi\u0119cej. Niekt\u00f3re si\u0119 nie starzej\u0105 i ca\u0142kiem nie\u017ale radz\u0105 sobie we wsp\u00f3\u0142czesnej mowie, inne podda\u0142y si\u0119 liftingowi i przetrwa\u0142y w zmienionej formie. Przyjrzyjmy si\u0119 jednak tym, z kt\u00f3rymi czas nie obszed\u0142 si\u0119 tak \u0142agodnie. Do nich zaliczymy wyrazy, kt\u00f3re wysz\u0142y z u\u017cycia i spoczywaj\u0105 w staropolskich tekstach literackich. Micha\u0142 Og\u00f3rek w antologii “Zapomniane s\u0142owa” przekonywa\u0142:<\/span><\/p>\n

\n

Spo\u015br\u00f3d wszystkich s\u0142\u00f3w archaicznych najgorzej ma samo s\u0142owo \u00bbarchaizm\u00ab. Jest przestarza\u0142e po wielokro\u0107: przez sw\u0105 tre\u015b\u0107 i znaczenie, brzmienie, a nawet kontekst; w jego towarzystwie wszystko od razu si\u0119 starzeje.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Bogu ducha winne s\u0105 historyzmy, zwane archaizmami rzeczowymi \u2013 wygin\u0119\u0142y wraz z przedmiotami, kt\u00f3re nazywa\u0142y. Nieco lepiej maj\u0105 si\u0119 anachronizmy stoj\u0105ce w rozkroku mi\u0119dzy przesz\u0142o\u015bci\u0105 a tera\u017aniejszo\u015bci\u0105, gdy\u017c wyrazy przestarza\u0142e mo\u017cna jeszcze us\u0142ysze\u0107 w mowie najstarszych pokole\u0144.<\/span><\/p>\n

Polszczyzna pe\u0142na jest zwrot\u00f3w skostnia\u0142ych, z kt\u00f3rych obecno\u015bci nawet nie zdajemy sobie sprawy, o czym informuje autorka “S\u0142ownika frazeologizm\u00f3w z archaizmami” Agnieszka Piela. J\u0119zykoznawczyni za motto swojej pracy przyj\u0119\u0142a s\u0142owa Stanis\u0142awa B\u0105by, kt\u00f3ry przekonywa\u0142, \u017ce “dzisiejsza frazeologia to po prostu lamus j\u0119zykowy, swoista rupieciarnia j\u0119zyka, w kt\u00f3rej znalaz\u0142y schronienie wszelkie prze\u017cytki odporne na dokonuj\u0105ce si\u0119 przeobra\u017cenia w strukturze j\u0119zyka [\u2026]”.<\/span><\/p>\n

Ba\u0107 si\u0119 albo nie ba\u0107<\/strong><\/h5>\n

\"TadeuszTadeusz \u0141omnicki i Daniel Olbrychski w “Potopie” Jerzego Hoffmana, fot. Franciszek K\u0105dzio\u0142ka, Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny\/fototeka.fn.org.pl<\/em><\/span><\/p>\n

Wiele staropolskich s\u0142\u00f3w na co dzie\u0144 \u017cyje grzecznie w zwi\u0105zkach frazeologicznych, ale gdy odzyskuj\u0105 wolno\u015b\u0107, mog\u0105 niejednego skonfundowa\u0107<\/span>. To tylko strachy na Lachy? A mo\u017ce “lachy”? To zale\u017cy, czyj punkt widzenia przyjmiemy. Mickiewicz<\/a> ostrzega\u0142: “Pomnij, Ryk\u00f3w kamrat \/ \u017beby\u015b nigdy na Lach\u00f3w nie chodzi\u0142 bez armat!”. Pierwszy biograf j\u0119zyka polskiego Samuel Bogumi\u0142 Linde, podobnie jak autor “Pana Tadeusza”, definiowa\u0142 has\u0142o “Lach” jako “Polak” (odpowiednik \u017ce\u0144ski to “Lachawka”). Jak wiadomo, Polacy to lud odwa\u017cny, wi\u0119c pr\u00f3\u017cno ich straszy\u0107. Sprawa by\u0142aby zako\u0144czona, gdyby weta nie zg\u0142osi\u0142 tw\u00f3rca “Encyklopedii staropolskiej” Zygmunt Gloger. W swoim dziele przekonywa\u0142, \u017ce nazwa “Polak” oznacza “cz\u0142owieka mieszkaj\u0105cego w polach”, a “lachy” to “wielkie, g\u0119ste, ciemne lasy”. Wyra\u017cenie “strachy na lachy” by\u0142o dawniej rodzajem zakl\u0119cia “(niech) strachy id\u0105 na (suche) lasy”, kt\u00f3re mia\u0142o odgoni\u0107 nieszcz\u0119\u015bcie. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie j\u0119zykoznawcy sk\u0142aniaj\u0105 si\u0119 ku pierwszej interpretacji.<\/span><\/p>\n

Le\u015bny rodow\u00f3d ma za to inny frazeologizm \u2013 duby smalone. Dawniej wi\u0119kszo\u015b\u0107 sprz\u0119t\u00f3w domowych wyplatano z ga\u0142\u0119zi, ale nie wszystkie gatunki drzew si\u0119 do tego nadawa\u0142y. Kije d\u0119bu (dubu) pr\u00f3bowano opala\u0107 (smali\u0107) nad p\u0142omieniem, aby sta\u0142y si\u0119 bardziej wiotkie. Bezskutecznie. Dlatego te\u017c “ple\u015b\u0107 duby smalone” oficjalnie t\u0142umaczono jako “wykonywa\u0107 bezowocn\u0105 prac\u0119”. O wiele ciekawsza jest wersja nieoficjalna, czyli taka, kt\u00f3r\u0105 Mickiewicz przemyci\u0142 do “Romantyczno\u015bci”:<\/span><\/p>\n

\n

Ufajcie memu oku i szkie\u0142ku,<\/strong>
\nNic tu nie widz\u0119 doko\u0142a. [\u2026]<\/strong>
\nDziewczyna duby smalone bredzi,<\/strong>
\nA gmin rozumowi blu\u017ani.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Archaizm ten upowszechni\u0142 si\u0119 w znaczeniu “g\u0142upstwa, bzdury, rzeczy zmy\u015blone”.<\/span><\/p>\n

Ile wa\u017cy szcz\u0119\u015bcie?<\/strong><\/h5>\n

\"KadrKadr z filmu “Sanatorium pod klepsydr\u0105” Wojciecha Jerzego Hasa, 1973. Na zdj\u0119ciu: Jan Nowicki (J\u00f3zef) i Ludwik Benoit (Szloma), fot. Janusz Kalici\u0144ski\/ WFDIF\/ po Studiu Filmowym “Kadr”\/ Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny\/fototeka.fn.org.pl<\/em><\/p>\n

Odrobina szcz\u0119\u015bcia to 1\/32 funta, czyli oko\u0142o 12,8 g. W\u0142a\u015bnie tyle wynosi jeden \u0142ut \u2013 jednostka masy u\u017cywana od \u015bredniowiecza do XX wieku w Europie. Nawet dzisiaj niekt\u00f3rzy twierdz\u0105, \u017ce lepiej mie\u0107 troch\u0119 szcz\u0119\u015bcia ni\u017c by\u0107 bardzo m\u0105drym, o czym \u015bwiadczy zachowane przys\u0142owie: “Lepszy \u0142ut szcz\u0119\u015bcia ni\u017c cetnar rozumu”. W Polsce cetnar lub centnar r\u00f3wny by\u0142 stu kilogramom, o po\u0142ow\u0119 mniej wa\u017cy\u0142 w Ameryce, Niemczech i Danii. Czy mo\u017cna okre\u015bli\u0107 r\u00f3wnie\u017c ci\u0119\u017car nudy? Skoro m\u00f3wi si\u0119 “nudy na pudy”, to stan oboj\u0119tno\u015bci i braku zainteresowania wa\u017cy wielokrotno\u015b\u0107 jednego puda, czyli 16,38 kg. Przymiotnik “nudny” zachowany w wyra\u017ceniu “nudny jak flaki z olejem” dawniej oznacza\u0142 “sprawiaj\u0105cy nudno\u015bci, md\u0142y, ckliwy”. Spo\u017cywano “nudne potrawy”, czyli niesmaczne. Staropolanie mieli swoje sposoby na nud\u0119 \u2013 uprawiali hazard. Najpopularniejsza by\u0142a gra w cetno i licho, kt\u00f3ra polega\u0142a na zgadywaniu, czy przeciwnik chowa w d\u0142oniach parzyst\u0105 (cetno) b\u0105d\u017a nieparzyst\u0105 (licho) liczb\u0119 przedmiot\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Czas zatrzyma\u0142 si\u0119 w sformu\u0142owaniach typu “przed laty” (zgodnie z dzisiejsz\u0105 fleksj\u0105 powinno by\u0107 “przed latami”), “we dnie i w nocy” (zamiast “w dniu”), “ze wszech miar” i “po wsze czasy” (skostnia\u0142e formy s\u0142owa “wszy[stek]”, kt\u00f3re pochodzi od niezachowanego zaimka rodzajowego *wiesz, wsza, wsze<\/em>). Czytaj\u0105c staropolskie teksty nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce wyraz “miesi\u0105c” by\u0142 okre\u015bleniem ksi\u0119\u017cyca, na listopad wo\u0142ano “grudzie\u0144”, “zaraz” t\u0142umaczono jako “naraz, jednocze\u015bnie”, a samo s\u0142owo “zapami\u0119ta\u0107” dawniej znaczy\u0142o “zapomnie\u0107”.<\/span><\/p>\n

Do archaizm\u00f3w fleksyjnych zalicza si\u0119 dawna forma rzeczownika “deszcz”. W staropolszczy\u017anie jego mianownik brzmia\u0142 “de\u017cd\u017c” i odmienia\u0142 si\u0119 “d\u017cd\u017cu”, “d\u017cd\u017cem”, “d\u017cd\u017ce” itd. Dzi\u015b mo\u017cna wygl\u0105da\u0107, \u0142akn\u0105\u0107 lub pragn\u0105\u0107 czego\u015b jak kania d\u017cd\u017cu, czyli bardzo, niecierpliwie. Chocia\u017c “kania” kojarzy si\u0119 dzi\u015b g\u0142\u00f3wnie z gatunkiem grzyba, to r\u00f3wnie prawdopodobna wydaje si\u0119 etymologia ptasia \u2013 wed\u0142ug poda\u0144 ludowych ptak zwany kani\u0105 pojawia\u0142 si\u0119 tu\u017c przed deszczem i kwil\u0105c, domaga\u0142 si\u0119 picia. Deszczowym robakiem jest z kolei d\u017cd\u017cownica, kt\u00f3ra w nazwie zachowa\u0142a cz\u0105stk\u0119 “d\u017cd\u017c-“. Kiedy\u015b “deszczy\u0142o”, czyli pada\u0142o, dzi\u015b cz\u0119\u015bciej “leje” lub “m\u017cy”. Jednak gdy S\u0142owacki<\/a> w “Beniowskim” pisa\u0142 o Kochanowskim<\/a>: “Potem by, cicho m\u017c\u0105c, rozwa\u017ca\u0142 w sobie, \/ \u017be nie zapomnia\u0142 mowy polskiej w grobie”, mia\u0142 na my\u015bli “\u015bni\u0107, marzy\u0107 we \u015bnie”.<\/span><\/p>\n

Jak dawniej kochano?<\/strong><\/h5>\n

\"Stanis\u0142awStanis\u0142aw Wokulski (Mariusz Dmochowski) i Izabela \u0141\u0119cka (Beata Tyszkiewicz) w filmie “Lalka” w re\u017cyserii Wojciecha Jerzego Hasa, 1968, fot. Stefan Kurzyp\/Studio Filmowe “Kadr”\/Filmoteka Narodowa\u2013 Instytut Audiowizualny\/fototeka.fn.org.pl<\/em><\/span><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce staropolska mi\u0142o\u015b\u0107 by\u0142a bardziej skomplikowana, zw\u0142aszcza je\u015bli chodzi o j\u0119zyk. Wyobra\u017amy sobie tak\u0105 sytuacj\u0119: tani galopant, nie bacz\u0105c na impedimenta, stroi koperczaki do herytiery, lecz dostaje arbuza. Z kontekstu nietrudno wywnioskowa\u0107, \u017ce m\u0119\u017cczyzna dosta\u0142 kosza, ale co konkretnie oznaczaj\u0105 poszczeg\u00f3lne s\u0142owa?<\/span><\/p>\n

Po kolei: “tani”, czyli “ubogi” albo “niegodny szacunku”, natomiast “galopantem” nazywano \u017cartobliwie zalotnika (konkurentem m\u00f3g\u0142 by\u0107 tak\u017ce “epuzer” albo “asystent”). Czasownik “baczy\u0107” t\u0142umaczono tak jak dzisiaj jako “zwraca\u0107 na co\u015b uwag\u0119”, a tak\u017ce “dostrzega\u0107” oraz “pami\u0119ta\u0107”. Cho\u0107 “impedimenta” mog\u0105 kojarzy\u0107 si\u0119 z zakl\u0119ciem spowalniaj\u0105cym ofiar\u0119, kt\u00f3rego u\u017cywa\u0142 Harry Potter, w dawnej polszczy\u017anie okre\u015blano tym mianem przeszkody uniemo\u017cliwiaj\u0105ce zawarcie zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skiego, a nasza “herytiera” by\u0142a bogat\u0105 pann\u0105. Co to s\u0105 te “koperczaki”, kt\u00f3re mo\u017cna nie tylko “stroi\u0107”, lecz tak\u017ce “sadzi\u0107, pali\u0107, ci\u0105\u0107”? Umizgi, zaloty, komplementy. Notowane by\u0142y w s\u0142owniku j\u0119zyka polskiego w XVIII wieku, a przyw\u0119drowa\u0142y albo z W\u0119gier (wg Doroszewskiego to spolszczony “k\u00f3p\u00e9s\u00e1g”, czyli “figiel”), albo z Niemiec (wg S\u0142awskiego pochodz\u0105 od wyrazu “Kratzf\u00fcsse” \u2013 “szura\u0107, szuranie nogami”), albo wywodz\u0105 si\u0119 od dawnego czasownika “koperta\u0107 si\u0119” \u2013 “przewraca\u0107, wywija\u0107 kozio\u0142ki” (Doroszewski i Br\u00fcckner). Ku ostatniej wersji sk\u0142ania si\u0119 te\u017c prof. Miodek, kt\u00f3ry przypomina o jeszcze \u017cywym w polszczy\u017anie s\u0142owie “wykopyrtn\u0105\u0107 si\u0119”, czyli “przewr\u00f3ci\u0107 si\u0119”.<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my do galopanta obdarzonego arbuzem. W “Encyklopedii staropolskiej” mo\u017cemy przeczyta\u0107, \u017ce zaloty odbywa\u0142y si\u0119 najcz\u0119\u015bciej na jesie\u0144 i jako odmow\u0119 o\u015bwiadczyn serwowano dyni\u0119 (stpol. “arbuz \/ harbuz”). Odrzuconego konkurenta mo\u017cna by\u0142o pocz\u0119stowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c czarn\u0105 polewk\u0105, wie\u0144cem grochowym lub szar\u0105 g\u0119si\u0105.<\/span><\/p>\n

Lustereczko, powiedz przecie\u2026<\/strong><\/h5>\n

\"KadrKadr z filmu “Zemsta” w re\u017cyserii Andrzeja Wajdy, 2002, na zdj\u0119ciu: Katarzyna Figura, fot. Vision\/East News<\/em><\/span><\/p>\n

Od dawna wiedziano, jak spodoba\u0107 si\u0119 p\u0142ci przeciwnej. M\u0119\u017cczy\u017ani w\u0105sy i w\u0142osy smarowali fiksatuarem (\u015brodkiem kosmetycznym), kobiety bieliczkowa\u0142y twarz (pudrowa\u0142y bia\u0142\u0105 m\u0105czk\u0105, by rozja\u015bni\u0107 sk\u00f3r\u0119), a usta malowa\u0142y barwiczk\u0105 (szmink\u0105, r\u00f3\u017cem). Wicher we w\u0142osach? U D\u0105browskiej<\/a> nie do pomy\u015blenia, \u017ceby jaki\u015b kosmyk w\u0142os\u00f3w stercza\u0142 na g\u0142owie bohatera, wi\u0119c Tomaszek z “Nocy i dni” “podni\u00f3s\u0142 znienacka g\u0142ow\u0119, odgarniaj\u0105c niesforny wicher w\u0142os\u00f3w znad lewej skroni”. Orzeszkowa<\/a> w “Nad Niemnem” pokusi\u0142a si\u0119 o barwny opis kobiecej fryzury: “Na g\u0142owie jej [Domunt\u00f3wny] pi\u0119trzy\u0142a si\u0119 koafiura od sukni jeszcze niezwyklejsza, wysoka, ko\u0142ysz\u0105ca si\u0119, pomad\u0105 nasi\u0105k\u0142a, jaskrawymi wst\u0105\u017ckami i b\u0142yszcz\u0105cymi szpilkami upstrzona”. Zreszt\u0105 pomady, czyli dzisiejszej od\u017cywki do w\u0142os\u00f3w, u\u017cywa\u0142a te\u017c jedna z bohaterek “Pana Tadeusza”: “Telimena otwiera petersburskie sk\u0142ady, dobywa flaszki perfum, s\u0142oiki pomady, pokrapia Zosi\u0119 wko\u0142o wyborn\u0105 perfum\u0105”. W tego rodzaju literackie pere\u0142ki obfituje “S\u0142ownik wyraz\u00f3w zapomnianych, czyli s\u0142ownictwo naszych lektur” pod redakcj\u0105 Krystyny Holly i Anny \u017b\u00f3\u0142tak. Mo\u017cna tam nawet znale\u017a\u0107 do\u015b\u0107 osobliw\u0105 definicj\u0119 “jagody”: “jedna z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci twarzy po\u0142o\u017conych symetrycznie po obu stronach nosa; policzek”.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli chodzi o ubranie, to widok spaceruj\u0105cej w XIV wieku dziewczyny w bieli\u017anie nikogo nie gorszy\u0142. Rzeczownik utworzony od przymiotnika “bia\u0142y” mia\u0142 o wiele szersze zastosowanie ni\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie i oznacza\u0142 bia\u0142\u0105 sukni\u0119, r\u00f3\u017cnego rodzaju tkaniny w tym kolorze, kto\u015b m\u00f3g\u0142 by\u0107 “bieliznami pokropiony”, czyli pokryty bliznami. Za to ujrzenie kogo\u015b “w dezabilu” mog\u0142o ju\u017c wprawi\u0107 w zak\u0142opotanie. Okre\u015blenie to przywo\u0142uje prof. K\u0142osi\u0144ska w “Zapomnianych s\u0142owach” i t\u0142umaczy:<\/span><\/p>\n

\n

Powiedzie\u0107, \u017ce kto\u015b jest niekompletnie ubrany, to za ma\u0142o; powiedzie\u0107, \u017ce jest rozebrany albo w negli\u017cu, to za du\u017co. [\u2026] Zapo\u017cyczona z j\u0119zyka francuskiego forma \u00bbdezabil\u00ab ma jakby maskowa\u0107 rzeczywisty stan osoby, kt\u00f3ra nie zd\u0105\u017cy\u0142a si\u0119 ubra\u0107 lub w\u0142a\u015bnie zacz\u0119\u0142a si\u0119 rozbiera\u0107.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

O “nieszcz\u0119snym och\u0119d\u00f3stwie” pisa\u0142 Kochanowski w “Trenach” w kontek\u015bcie \u017ca\u0142obnego stroju ukochanej c\u00f3rki. “Och\u0119d\u00f3stwo” oznacza\u0142o “ubranie, sprz\u0119ty”, ale tak\u017ce “czysto\u015b\u0107, schludno\u015b\u0107, porz\u0105dek”. Dla Krasickiego<\/a> by\u0142o ono nie tylko zewn\u0119trzn\u0105 oznak\u0105 dobrego gospodarowania i rz\u0105dzenia, lecz tak\u017ce charakteryzowa\u0142o wn\u0119trze cz\u0142owieka.<\/span><\/p>\n

Kto ty jeste\u015b?<\/strong><\/h5>\n

\"KazimierzKazimierz Wichniarz w “Potopie” Jerzego Hoffmana, fot. Franciszek K\u0105dzio\u0142ka\/Filmoteka Narodowa\u2013 Instytut Audiowizualny\/fototeka.fn.org.pl<\/em><\/span><\/p>\n

Ekstrawertyk, introwertyk, choleryk i sangwinik? Staropolska mia\u0142a w\u0142asne nazwy typ\u00f3w osobowo\u015bci. Je\u015bli kto\u015b by\u0142 m\u0105dry, uczony, czasem zbyt powa\u017cny albo wr\u0119cz przem\u0105drza\u0142y, to m\u00f3wiono na niego “sensat”. \u0141aci\u0144ska po\u017cyczka “sensatus” okre\u015bla\u0142a osob\u0119 “obdarzon\u0105 rozumem”, dopiero niedawno polscy j\u0119zykoznawcy uznali nowe znaczenie wyrazu \u2013 cz\u0142owieka doszukuj\u0105cego si\u0119 we wszystkim sensacji. Z kolei “dumca” to kto\u015b zarozumia\u0142y, podobnie jak “fanfaron”. Przeciwie\u0144stwem sensata by\u0142 “hebes” \u2013 osoba t\u0119pa, nierozgarni\u0119ta tudzie\u017c nicpo\u0144. Jego semantycznym kuzynem by\u0142 “gu\u0142aj”, czyli “niezdara, gamo\u0144, mazgaj”, jak podaje s\u0142ownik Doroszewskiego.<\/span><\/p>\n

Szczeg\u00f3lnie w o\u015bwieceniu bohaterem wielu utwor\u00f3w literackich by\u0142 “\u015bwiszczypa\u0142a”. To z\u0142o\u017cenie czasownika “\u015bwista\u0107” (wydawa\u0107 \u015bwist, np. o wietrze) i “pa\u0142a” (ekspresywna nazwa g\u0142owy). Dzi\u015b powiedzieliby\u015bmy: “lekkoduch, cz\u0142owiek niezr\u00f3wnowa\u017cony”; dawniej r\u00f3wnie\u017c: “wietrznik” lub “letki cz\u0142eczek”. Subtelnie brzmi\u0105ce s\u0142owo “fines” mia\u0142o tyle wsp\u00f3lnego z delikatno\u015bci\u0105, ile z chytro\u015bci\u0105. “Bezczelnik” by\u0142 \u2013 jak sama nazwa wskazuje \u2013 cz\u0142owiekiem bezczelnym, a “gadatywus” \u2013 gadu\u0142\u0105. Osob\u0119, kt\u00f3ra nie lubi\u0142a si\u0119 przepracowywa\u0107 i odk\u0142ada\u0142a wszystko na p\u00f3\u017aniej (co najmniej do nast\u0119pnego dnia), tytu\u0142owano “dojutrkiem”. Leniuchem by\u0142 r\u00f3wnie\u017c “piecuch”. O kim\u015b, kto w og\u00f3le unika\u0142 pracy, m\u00f3wiono “\u0142uszczybochenek” \u2013 darmozjad, a je\u015bli kto\u015b wpad\u0142 w na\u0142\u00f3g pija\u0144stwa by\u0142 “dusikuflem”.<\/span><\/p>\n

Kto pyta, nie b\u0142\u0105dzi<\/strong><\/h5>\n

\"KadrKadr z filmu “Pan Tadeusz”, scena zbiorowa, fot. Mirek Noworyta\/Agencja SE\/East News<\/em><\/span><\/p>\n

Stare s\u0142owa potrafi\u0105 si\u0119 zbuntowa\u0107, czyli “z\u0142\u0105czy\u0107” z nieoczekiwanymi znaczeniami. Kto by pomy\u015bla\u0142, \u017ce “bigosowanie” to nie przyrz\u0105dzanie staropolskiej potrawy, ale “r\u0105banie, siekanie i \u0107wiartowanie” ludzi? “Ros\u00f3\u0142” oznacza\u0142 “k\u0142opoty, tarapaty”. Imprezowanie mia\u0142o dawniej wiele wsp\u00f3lnego z zabaw\u0105 pod warunkiem, \u017ce rozumiemy te s\u0142owa w ich pierwotnym znaczeniu: “impreza” \u2013 wyprawa wojenna, “zabawa” \u2013 zaj\u0119cie, obowi\u0105zek. “Rozrywka” wi\u0105za\u0142a si\u0119 z bystro\u015bci\u0105 umys\u0142u, podobnie jak “dowcip” t\u0142umaczony jako “inteligencja, talent”. Zanim “odmowa” wyspecjalizowa\u0142a si\u0119 w niewyra\u017caniu zgody, by\u0142a ka\u017cd\u0105 “odpowiedzi\u0105”. Gdy kto\u015b “dzi\u0119kowa\u0142”, to chwali\u0142, a gdy “zobaczy\u0142”, to zapomnia\u0142. Czasem wi\u0119c warto zajrze\u0107 do s\u0142ownika, by unikn\u0105\u0107 dekonfitury<\/span>.<\/span><\/p>\n

\n

\"Agnieszka<\/a>Autor: Agnieszka Warnke<\/a><\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

\n

Absolwentka filologii polskiej, dziennikarstwa i Podyplomowych Studi\u00f3w Mened\u017cer\u00f3w Kultury. Mi\u0142o\u015bniczka reporta\u017cu. Niepraktykuj\u0105ca wyznawczyni fotografii.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Duby smalone i koperczaki, czyli j\u0119zykowa rupieciarnia Agnieszka Warnke Pontyfika\u0142 P\u0142ocki, czyli \u015bredniowieczna ksi\u0119ga liturgiczna, zaprezentowana w Opactwie Pobenedykty\u0144skim w P\u0142ocku, fot. Marcin Bednarski \/PAP S\u0142owa si\u0119 starzej\u0105, ale potrafi\u0105 to robi\u0107 z wdzi\u0119kiem. W dodatku staropolszczyzna zna odpowiedzi na fundamentalne pytania o mi\u0142o\u015b\u0107, pi\u0119kno, strach, prac\u0119 czy szcz\u0119\u015bcie. Jak (prze)\u017cy\u0107? “Day ut ia pobrusa, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93301"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=93301"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93301\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":93315,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93301\/revisions\/93315"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=93301"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=93301"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=93301"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}