{"id":93674,"date":"2022-03-07T17:09:58","date_gmt":"2022-03-07T15:09:58","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=93674"},"modified":"2022-03-07T14:47:24","modified_gmt":"2022-03-07T12:47:24","slug":"14-09-67","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=93674","title":{"rendered":"Ostatnia rozmowa z Irit. Wspomnienie"},"content":{"rendered":"

Ilustracja: Karolina Lubaszko<\/em><\/span><\/p>\n

\n
Aktualnik<\/a><\/h5>\n
Ostatnia rozmowa z Irit. Wspomnienie<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

HENRYK GRYNBERG<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
\n

\u201eWszystkie dziewczynki \u017cydowskie w zasymilowanych domach stawa\u0142y wtenczas na krzese\u0142ku z kokard\u0105 we w\u0142osach i deklamowa\u0142y wierszyki. Tak si\u0119 rodzice chwalili przez znajomymi: zobaczcie, jakie polskie s\u0105 nasze \u017cydowskie dzieci!\u201d \u2013 opowiada Irit Amiel w ostatniej rozmowie, kt\u00f3rej udzieli\u0142a Agnieszce Pi\u015bkiewicz-Bornstein (Ostatnie fastrygi<\/em>, Biblioteka \u201eNarracji o Zag\u0142adzie\u201d, Wydawnictwo Uniwersytetu \u015al\u0105skiego, Katowice 2021). Oboje pochodzimy od rodzic\u00f3w, kt\u00f3rzy \u201edo swoich rodzic\u00f3w b\u0119d\u0105 m\u00f3wi\u0107 jeszcze po \u017cydowsku, ale do dzieci ju\u017c po polsku\u201d. <\/span><\/p>\n

M\u00f3j dom by\u0142 koszerny, a wi\u0119c nie ca\u0142kiem zasymilowany, lecz i mnie mama uczy\u0142a polskich wierszyk\u00f3w i popisywa\u0142a si\u0119 mn\u0105 przed pani\u0105 dziedziczk\u0105. Dlatego mogli\u015bmy udawa\u0107 normalne polskie dzieci, a tak\u017ce \u2013 co najwa\u017cniejsze \u2013 \u201enie przyci\u0105ga\u0107 kapusi\u00f3w i szmalcownik\u00f3w, od kt\u00f3rych roi\u0142o si\u0119 dos\u0142ownie wsz\u0119dzie\u2026\u201d. <\/span><\/p>\n

Oboje zawdzi\u0119czali\u015bmy te\u017c \u017cycie paru prawdziwym ludziom \u2013 ona polskiej pani, kt\u00f3ra \u201ebardzo prosi\u0142a potem, \u017ceby [o tym] nie m\u00f3wi\u0107, bro\u0144 Bo\u017ce, ani s\u0142owa\u201d, a ja i moja matka pani Taborowej z Grochowa, kt\u00f3rej \u015bladu (przypuszczalnie z tego samego powodu) nie udaje mi si\u0119 odnale\u017a\u0107. Przede wszystkim jednak uratowa\u0142 nas polski j\u0119zyk. Tu jeszcze jedna istotna uwaga: \u201enajtrudniej by\u0142o ukrywa\u0107 \u017cydowskie dziecko przed s\u0105siadami, bo oni si\u0119 bardzo interesowali, \u017ceby zarobi\u0107\u201d. Mo\u017ce wi\u0119c decyduj\u0105cym czynnikiem by\u0142 nie tyle strach, o kt\u00f3rym tak wiele si\u0119 czyta, co raczej pieni\u0105dze. I drugi wniosek: szmalcownicy czyhali nie tylko na ulicy, lecz \u201edos\u0142ownie wsz\u0119dzie\u201d. \u201eJestem bardzo podejrzliwa\u201d \u2013 m\u00f3wi. Ja te\u017c. Ten instynkt r\u00f3wnie\u017c pomaga\u0142. Ona musia\u0142a rozsta\u0107 si\u0119 z rodzicami, ja tylko z ojcem. W niej \u201e\u017cy\u0142 \u017cal o to rozstanie\u201d. Mnie kompensowa\u0142a to rozstanie matka, ale i we mnie \u201e\u017cyje\u201d nieracjonalny \u017cal do nich obojga o rozstanie z moim p\u00f3\u0142torarocznym braciszkiem (patrz Miejsce urodzenia<\/em>), kt\u00f3ry mia\u0142 do nas ca\u0142kowite zaufanie i to jego ostatnie ufne spojrzenie mam do dzi\u015b przed oczami.<\/span><\/p>\n

Uratowa\u0142 nas j\u0119zyk polski<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Oboje znale\u017ali\u015bmy si\u0119 w Warszawie wiosn\u0105 1943 roku. Widzieli\u015bmy i s\u0142yszeli\u015bmy \u201ech\u0142opc\u00f3w z placu Trzech Krzy\u017cy\u201d, kt\u00f3rzy sprzedawali gazety i papierosy (\u201epapierosy swojaki, papieroooos!\u201d) i wcale nie wydawali si\u0119 \u201epodejrzani\u201d o to, \u017ce uciekli z getta. Ona spotka\u0142a ich par\u0119 lat p\u00f3\u017aniej na drodze \u201edo Nowego Kraju\u201d, a ja w opowie\u015bci J\u00f3zefa Ziemiana Papierosiarze z placu Trzech Krzy\u017cy<\/em>. \u201eJak mo\u017cna by\u0107 religijnym po Zag\u0142adzie? W og\u00f3le tego nie rozumiem\u201d \u2013 wyznaje. \u201eNie ma \u017cadnego Boga, musisz sobie radzi\u0107 sama\u201d \u2013 dodaje, bo \u201ejakby Pan B\u00f3g istnia\u0142, to by ratowa\u0142 Korczaka i jego dzieci!\u201d. Dla mnie, pi\u0119\u0107 lat m\u0142odszego, religia (katolicka) by\u0142a schronieniem. Skry\u0142em si\u0119 w niej i nie chcia\u0142em wyj\u015b\u0107 (patrz Zwyci\u0119stwo<\/em>). Obojgu nam podsuwano zast\u0119pcz\u0105 wiar\u0119 \u015bwieck\u0105 (Serce<\/em> Amicisa, Nad czarn\u0105 wod\u0105<\/em> Haliny G\u00f3rskiej) \u2013 jej jeszcze na kompletach w getcie, mnie w dzieci\u0119cym sanatorium zaraz po orgii \u015bmierci. Desk\u0105 ratunku by\u0142 syjonizm, bo \u201ejedyna lekcja p\u0142yn\u0105ca z Zag\u0142ady jest taka, \u017ce \u017bydzi musz\u0105 mie\u0107 sw\u00f3j w\u0142asny kraj\u201d i \u201eby\u0107 u siebie!\u201d. \u017beby nie by\u0142o \u201ena \u015bwiecie w jakimkolwiek kraju takiej dziewczynki, kt\u00f3ra nie ma si\u0119 gdzie schroni\u0107 i dok\u0105d uciec przed Treblink\u0105\u2026\u201d. Ani ma\u0142ego ch\u0142opczyka, kt\u00f3rego nie mo\u017cna ukry\u0107. Ani matki z sze\u015bcioletnim dzieckiem, kt\u00f3rzy je\u017cd\u017c\u0105 tramwajem tam i z powrotem, nie maj\u0105c gdzie uciec przez godzin\u0105 policyjn\u0105 i \u015bmierci\u0105 (patrz \u017bydowska wojna<\/em>). Dlaczego byli\u015bmy tak bezbronni w tej wojnie przeciwko nam? Bo nie byli\u015bmy u siebie. Gorzej, byli\u015bmy na wrogim terytorium. Tylko u siebie mo\u017cna si\u0119 naprawd\u0119 broni\u0107, nawet bardzo d\u0142ugo, jak Izrael. Ona us\u0142ucha\u0142a i posz\u0142a za g\u0142osem tej wiary, a ja \u2013 za m\u0142ody, by uciec \u2013 zosta\u0142em (patrz Zwyci\u0119stwo<\/em>). Komunizm to te\u017c by\u0142a wiara. Uleg\u0142em, bo syjoni\u015bci wyjechali, a bez wiary nie da\u0142o si\u0119 \u017cy\u0107. Jej wiara okaza\u0142a si\u0119 trwalsza. Ona nigdy nie wybaczy\u0142a \u015bwiatu \u201etej orgii \u017cydowskiej krwi\u201d. Ja te\u017c nie. Jak ona \u201enie mam zaufania do \u015bwiata\u201d. Ani \u201ez\u0142udzenia, \u017ce je\u015bli ca\u0142y czas b\u0119d\u0119 czuwa\u0107, to co\u015b zmieni\u0119\u201d. Ale czuwam \u2013 jak ona czuwa\u0142a \u2013 bo taki nasz obowi\u0105zek.<\/span><\/p>\n

Wyszli\u015bmy \u201ez Egiptu: europejskiego, polskiego\u201d. Z niewoli, kt\u00f3ra bywa czasem \u201ewygodna\u201d i \u201eob\u0142udna a\u017c do md\u0142o\u015bci\u201d. Co wida\u0107 zw\u0142aszcza w Ameryce, i zw\u0142aszcza dzi\u015b. Mamy \u201erachunki\u201d ze \u015bwiatem, szczeg\u00f3lnie z Europ\u0105, gdzie po milionach \u017byd\u00f3w zosta\u0142 \u201eniewyobra\u017calny maj\u0105tek: kamienice, wille, sklepy, dzia\u0142ki, sady, place, perskie dywany, Rembrandty\u2026\u201d. Nie m\u00f3wi\u0105c o kontach bankowych i z\u0142ocie (Z\u0142ote \u017cniwa<\/em>, P\u0142uczki<\/em>, recycling<\/em>). Samego z\u0142ota jest dosy\u0107, by pokocha\u0107 za nie \u201ePalesty\u0144czyk\u00f3w\u201d. A do tego niezliczone \u201eczapki bez g\u0142\u00f3w\u201d, \u201ebeznogie buty\u201d, \u201ebezdzietne nocniki\u201d \u201epor\u0105bane bezdomne drzwi\u201d (s. 81). Ona nie wzi\u0119\u0142a \u201e\u017cadnego grosza ani z Niemiec, ani z Polski\u201d. Rozumiem jej bezkompromisowo\u015b\u0107, ale ja wzi\u0105\u0142em, bo to moje grosze, nie ich. Mia\u0142a za z\u0142e jednemu z rodowitych izraelskich przyjaci\u00f3\u0142, \u017ce kupi\u0142 volkswagena-garbusa. A m\u00f3j pierwszy samoch\u00f3d to by\u0142 w\u0142a\u015bnie stary u\u017cywany garbus, najlepsze, co mog\u0142em kupi\u0107 za swoj\u0105 pierwsz\u0105 nagrod\u0119 literack\u0105, i wyobra\u017ca\u0142em sobie, jak Hitler si\u0119 w grobie przewraca, \u017ce nie tylko prze\u017cy\u0142em go, ale je\u017cd\u017c\u0119 \u201ejego\u201d samochodem. Zreszt\u0105 i ona przyzna\u0142a, \u017ce wojn\u0119 sze\u015bciodniow\u0105 \u201ewygrali\u015bmy nie tylko dzi\u0119ki bohaterstwu naszych \u017co\u0142nierzy [\u2026], ale r\u00f3wnie\u017c dzi\u0119ki [niemieckim] odszkodowaniom, bo mogli\u015bmy kupi\u0107 samoloty, kt\u00f3re zbombardowa\u0142y lotniska wroga\u201d.<\/span><\/p>\n

W przeciwie\u0144stwie do mnie wcale si\u0119 nie dziwi\u0142a temu, co \u201etam\u201d si\u0119 dzia\u0142o w 1968 roku. \u201e\u017be nienawidz\u0105 \u017byd\u00f3w? \u017be chc\u0105 ich wyrzuci\u0107? To cena za to, \u017ce w og\u00f3le zostali tam a\u017c do 1968 roku\u201d. \u201eNie by\u0142o dnia w moim [\u2026] d\u0142ugim \u017cyciu, \u017cebym \u017ca\u0142owa\u0142a, \u017ce wyjecha\u0142am z Polski i \u017cyj\u0119 w Izraelu [\u2026]. Kto lubi antysemit\u00f3w, niech sobie tam siedzi, gdzie go nienawidz\u0105\u2026\u201d \u2013 doda\u0142a. Ja te\u017c nigdy nie \u017ca\u0142owa\u0142em, \u017ce wyjecha\u0142em, \u017ca\u0142uj\u0119 tylko, \u017ce nie do Izraela, zw\u0142aszcza dzi\u015b, gdy \u015bwiat znowu wpada w \u0142apy skurwysyn\u00f3w i moja przybrana ojczyzna importuje \u017cydo\u017cerstwo z ca\u0142ego \u2013 zn\u00f3w skurwionego \u2013 \u015bwiata. Nie wiem, czemu ona twierdzi, \u017ce \u201ePolska by\u0142a, jest i pozostanie nieodwzajemnion\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 \u017byd\u00f3w\u201d. Tak m\u00f3wiono o za\u015blepionej mi\u0142o\u015bci niemieckich \u017byd\u00f3w do Niemiec. Polscy \u017bydzi, kt\u00f3rych ja zna\u0142em i znam, byli \u2013 i s\u0105 \u2013 bardziej sceptyczni. Szczeg\u00f3lnie po 1942, 1946, 1968 i najnowszych latach. Ojczyzna wymaga \u201elojalno\u015bci obustronnej, tego, co Amerykanie nazywaj\u0105 two-way street<\/em>\u201d \u2013 napisa\u0142em na ok\u0142adce prozy pod tytu\u0142em Ojczyzna<\/em> (Warszawa 1999) i tak samo warunkowo traktuj\u0119 moj\u0105 obecn\u0105 ojczyzn\u0119. Zgadzam si\u0119, \u017ce dosy\u0107 wielu polskim \u017bydom \u201ewydaje si\u0119, \u017ce s\u0105 Polakami\u201d, bo mnie te\u017c si\u0119 czasem wydaje, ale ja nie kocham bez wzajemno\u015bci.<\/span><\/p>\n

W przeciwie\u0144stwie do mnie wcale si\u0119 nie dziwi\u0142a temu, co \u201etam\u201d si\u0119 dzia\u0142o w 1968 roku<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Uciek\u0142a z Polski, \u017ceby \u201ena ko\u0144cu umrze\u0107 w Izraelu jako polska pisarska jednego tematu\u201d, czy raczej jednego do\u015bwiadczenia. Jak ja w Ameryce. Gdy wyda\u0142a dwuj\u0119zyczny polsko-hebrajski tomik wierszy Egzamin z Zag\u0142ady<\/em>, jej izraelscy przyjaciele si\u0119 zdziwili: \u201eNie spodziewali\u015bmy si\u0119, \u017ce ty tak tym \u017cyjesz, tak to pami\u0119tasz, przecie\u017c zawsze si\u0119 \u015bmiejesz i opowiadasz \u017carty\u201d. Tak samo si\u0119 zdziwi\u0142a i to samo m\u00f3wi\u0142a do swoich ameryka\u0144skich przyjaci\u00f3\u0142ek moja matka: \u201eHe was always such a happy boy<\/em>\u2026\u201d. Trafili\u015bmy do tego samego niemieckiego wydawnictwa. I co? \u201eW zesz\u0142ym roku nie sprzedano ani jednej ksi\u0105\u017cki, a w tym roku jedn\u0105. To pewnie m\u00f3j wnuk, kt\u00f3ry teraz tam pojecha\u0142 z \u017con\u0105 [i] kupi\u0142\u201d. Nie przejmuj si\u0119 Irusiu, ja od dawna podejrzewam, \u017ce Niemcy \u2013 z poczucia winy \u2013 owszem, publikuj\u0105 polsk\u0105 czy polsko-\u017cydowsk\u0105 literatur\u0119, ale niekoniecznie czytaj\u0105. R\u00f3\u017cewicz i Szymborska nie przekroczyli pu\u0142apu 600 sprzedanych egzemplarzy, Popi\u00f3\u0142 i diament<\/em> Andrzejewskiego osi\u0105gn\u0105\u0142 770, opowiadania Iwaszkiewicza 690, S\u00f3l ziemi<\/em> Wittlina \u0142\u0105cznie z esejami i wierszami te\u017c 690, z czego si\u0119 mo\u017cna \u0142atwo domy\u015bli\u0107, \u017ce nabywcami by\u0142y te same biblioteki i wydzia\u0142y slawistyki. Mi\u0142osz pobi\u0142 rekord: jego wiersze w ci\u0105gu pi\u0119ciu lat od Nagrody Nobla rozesz\u0142y si\u0119 w ilo\u015bci 1 100 egzemplarzy (patrz \u201eOdra\u201d 2020, nr 11).<\/span><\/p>\n

Oboje nie lubili\u015bmy \u201eksi\u0105\u017cek futurystycznych\u201d i krymina\u0142\u00f3w. Mnie si\u0119 podoba\u0142 tylko film o astronaucie, kt\u00f3rego zostawiono samego na Marsie i da\u0142 sobie rad\u0119 niczym Robinson Crusoe, a z krymina\u0142\u00f3w serial Columbo<\/em>, bo od pocz\u0105tku wiadomo, kto pope\u0142ni\u0142 zbrodni\u0119, jak i dlaczego, po czym przychodzi niezawodny detektyw i wszystko to udowadnia. Na pytanie, czego zamordowani oczekiwaliby od jej ocalonego \u017cycia, powiedzia\u0142a: \u201e\u017bebym si\u0119 tym \u017cyciem cieszy\u0142a. \u017bebym je umia\u0142a doceni\u0107. \u017bebym zbudowa\u0142a now\u0105 rodzin\u0119 i \u017cebym opowiada\u0142a do ko\u0144ca, co si\u0119 dzia\u0142o\u2026\u201d. Wi\u0119cej, \u201e\u017byd, kt\u00f3ry zosta\u0142 przy \u017cyciu i nie sprowadzi\u0142 na \u015bwiat nowego pokolenia, nie odrobi\u0142 lekcji\u201d. Ona t\u0119 lekcj\u0119 odrobi\u0142a, ja nie. Przyzna\u0142a, \u017ce jej \u201eul\u017cy\u0142o po napisaniu ksi\u0105\u017cek\u201d i \u017ce przez to jest jej \u201el\u017cej umiera\u0107\u201d. Mnie nie, bo \u015bwiat, kt\u00f3ry zostawiam, okazuje si\u0119 wcale nie lepszy od tamtego, kt\u00f3ry zasta\u0142em \u2013 kt\u00f3ry zastali\u015bmy. Mnie nawet pisanie nie ca\u0142kiem pomaga: \u201ezas\u0142ania si\u0119 tekstem podtekstem \/ jest tylko w s\u0142owach \/ kt\u00f3re ch\u0119tnie by odda\u0142 \/ za to \u017ceby nie musia\u0142 \/ pisa\u0107 tego co pisze\u201d \u2013 wyzna\u0142em w autoportrecie zatytu\u0142owanym Pisarz<\/em> (w zbiorze Dow\u00f3d osobisty<\/em>). \u201eJa ca\u0142e \u017cycie mam poczucie winy, \u017ce jestem szcz\u0119\u015bliwa\u201d \u2013 wyzna\u0142a. Ja nie mam poczucia winy, bo nie jestem szcz\u0119\u015bliwy. Ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce ona by\u0142a.<\/span><\/p>\n

\u201eWtedy, we wrze\u015bniu 1942 roku nie znam jeszcze tego strachu, jaki odczuwam dzi\u015b\u201d \u2013 powt\u00f3rzy\u0142a za Jerzym Einhornem. Ja te\u017c to mog\u0119 powiedzie\u0107 \u2013 dzi\u015b, gdy zn\u00f3w ze wszech stron s\u0142ysz\u0119 szczucie i ujadanie. \u201eChc\u0119 umrze\u0107, wiedz\u0105c, \u017ce u dzieci i wnuk\u00f3w, i w pa\u0144stwie wszystko jest dobrze\u201d \u2013 powiedzia\u0142a. Ja nie mam dzieci ani wnuk\u00f3w i wiem, \u017ce w moim pa\u0144stwie niedobrze. Ale nie zgadzam si\u0119, \u017ce Szoa (taka pisownia) \u201epowtarza si\u0119 co dzie\u0144 [\u2026] w Jemenie, Syrii, jezydzkich wsiach\u201d i \u017ce \u201eto si\u0119 dzieje ca\u0142y czas wsz\u0119dzie\u2026\u201d. Nie zgadzam si\u0119, bo nie ma takiego r\u00f3wnania. Ludob\u00f3jstw by\u0142o i jest wiele, ale co\u015b takiego jak Szoa, Holokaust, Zag\u0142ada zdarzy\u0142o si\u0119 jak dot\u0105d tylko raz. Nie b\u0119d\u0119 powtarza\u0142 tysi\u0105ca argument\u00f3w, kt\u00f3re dawno ju\u017c wy\u0142o\u017cy\u0142em, dodam tylko, \u017ce \u017bydzi w swej d\u0142ugiej historii do\u015bwiadczyli wielu ludob\u00f3jstw, ale Szoa \u2013 dzi\u0119ki Bogu (?) \u2013 tylko raz.<\/span><\/p>\n

\u201eJe\u015bli szukam r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy jej pisaniem a pokrewn\u0105 literatur\u0105 Holokaustu, widz\u0119 je przede wszystkim w rzadko gdzie indziej spotykanym poczuciu humoru, ironii i autoironii, i przy ca\u0142ym ci\u0119\u017carze tre\u015bci w finezyjnej, wspania\u0142ej lekko\u015bci stylu\u201d \u2013 pisa\u0142 Tadeusz Nyczek w recenzji z jej Autobiografii<\/em>. To samo ja bym powiedzia\u0142. \u201eIrit, ja nie przeczytam tej ksi\u0105\u017cki, bo to mi sprawia za wiele b\u00f3lu. To mnie tak boli, \u017ce ja nie mog\u0119 nara\u017ca\u0107 mojego zdrowia\u201d \u2013 powiedzia\u0142a jej ameryka\u0144ska \u017byd\u00f3wka, kt\u00f3rej przynios\u0142a angielskie wydanie tej ksi\u0105\u017cki. Przy okazji dowiadujemy si\u0119, \u017ce w Polsce niedawno wycofano jej opowiadania z lektur szkolnych. Czy\u017cby te\u017c ze wzgl\u0119d\u00f3w \u201ezdrowotnych\u201d?<\/span><\/p>\n

\u201eSk\u0105d w ocalonych bierze si\u0119 si\u0142a, by \u017cy\u0107 dalej\u201d \u2013 pyta retorycznie Marta Tomczok pod koniec swojej ksi\u0105\u017cki Irit Amiel. \u017bycie<\/em> (Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 2021). Bardzo dobre pytanie, na kt\u00f3re mo\u017cna odpowiada\u0107 w niesko\u0144czono\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<\/section>\n

\n
\n

Henryk Grynberg<\/strong> (ur. 1936) \u2013 prozaik, poeta, eseista, laureat m.in. Nagrody Ko\u015bcielskich, czterokrotnie nominowany do Nagrody Nike. Autor m.in. zbioru opowiada\u0144 Drohobycz, Drohobycz, powie\u015bci Memorbuch i Dziedzictwo oraz wielotomowego Pami\u0119tnika.<\/em><\/span><\/p>\n<\/section>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ilustracja: Karolina Lubaszko Aktualnik Ostatnia rozmowa z Irit. Wspomnienie HENRYK GRYNBERG \u201eWszystkie dziewczynki \u017cydowskie w zasymilowanych domach stawa\u0142y wtenczas na krzese\u0142ku z kokard\u0105 we w\u0142osach i deklamowa\u0142y wierszyki. Tak si\u0119 rodzice chwalili przez znajomymi: zobaczcie, jakie polskie s\u0105 nasze \u017cydowskie dzieci!\u201d \u2013 opowiada Irit Amiel w ostatniej rozmowie, kt\u00f3rej udzieli\u0142a Agnieszce Pi\u015bkiewicz-Bornstein (Ostatnie fastrygi, Biblioteka […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93674"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=93674"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93674\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":93695,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93674\/revisions\/93695"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=93674"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=93674"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=93674"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}