{"id":93765,"date":"2022-03-11T17:09:47","date_gmt":"2022-03-11T15:09:47","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=93765"},"modified":"2022-03-11T09:10:28","modified_gmt":"2022-03-11T07:10:28","slug":"19-09-75","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=93765","title":{"rendered":"Trzydzie\u015bci z\u0142otych i jeste\u015bmy kwita"},"content":{"rendered":"

Prze\u0142om 1968 i 1969 roku. Jurek Hirschberg na obozie Akademickiego Klubu Narciarskiego na Prze\u0142\u0119czy Knurowskiej. Dla niego to \u201ewspomnienie ci\u0105gle beztroskiej m\u0142odo\u015bci polskiego studenta, kt\u00f3ry zaczyna si\u0119 robi\u0107 coraz mniej polski”. \/ fot. archiwum prywatne JH<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Trzydzie\u015bci z\u0142otych i jeste\u015bmy kwita<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

KATARZYNA ANDERSZ<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

W STARYM HOTELU, W KT\u00d3RYM SP\u0118DZ\u0104 TRZY MIESI\u0104CE, UCZ\u0104C SI\u0118 J\u0118ZYKA, MAJ\u0104 RAZEM Z KOLEG\u0104 UMY\u0106 OKNA. KOLEGA OPIERA SI\u0118 O FRAMUG\u0118, STULETNIE OKNO SPADA Z TRZECIEGO PI\u0118TRA NA BRUK. \u201eMO\u017bNA I TAK, ALE W SZWECJI ROBIMY TO INACZEJ\u201d, REAGUJE KIEROWNIK. WTEDY TE\u017b OKAZUJE SI\u0118, \u017bE ISTNIEJ\u0104 SZWEDZI Z POCZUCIEM HUMORU.<\/b><\/span><\/p>\n

JUREK HIRSCHBERG, ROCZNIK 1948, KATOWICZANIN, W 1969 ROKU RAZEM Z MATK\u0104 I BRATEM WYJECHA\u0141 DO SZWECJI. UKO\u0143CZY\u0141 POLITECHNIK\u0118 W G\u00d6TEBORGU, A OD KILKUNASTU LAT PRACUJE JAKO T\u0141UMACZ. W 2016 UKAZA\u0141Y SI\u0118 W SZWECJI TRAKTATY WIERSZEM CZES\u0141AWA MI\u0141OSZA W JEGO PRZEK\u0141ADZIE.<\/b><\/span><\/p>\n

Katarzyna Andersz: Urodzi\u0142e\u015b si\u0119 w Katowicach.\u00a0<\/b><\/p>\n

Jurek Hirschberg: Jakie\u015b trzydzie\u015bci kilometr\u00f3w od Auschwitz, nieco ponad trzy lata po wyzwoleniu obozu. Tak m\u00f3wi\u0119 czasem Szwedom, \u017ceby kr\u00f3tko im wyt\u0142umaczy\u0107, sk\u0105d si\u0119 wzi\u0105\u0142em. Kiedy my\u015bl\u0119 o obozie, nigdy nie nazywam go O\u015bwi\u0119cim. To jest Auschwitz.<\/span><\/p>\n

Sk\u0105d pochodzili twoi rodzice?<\/b><\/p>\n

Oboje z Kres\u00f3w. Ojciec urodzi\u0142 si\u0119 w Tarnopolu, a matka w Ska\u0142acie, jakie\u015b dwadzie\u015bcia kilometr\u00f3w dalej na po\u0142udniowy wsch\u00f3d. Poznali si\u0119, siedz\u0105c przez osiem miesi\u0119cy pod pod\u0142og\u0105. Uda\u0142o im si\u0119 prze\u017cy\u0107 okupacj\u0119 i Zag\u0142ad\u0119 tam, na miejscu \u2013 w odr\u00f3\u017cnieniu od w\u0142a\u015bciwie wszystkich ich krewnych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li.<\/span><\/p>\n

Kto\u015b ich ukrywa\u0142?<\/b><\/p>\n

To by\u0142a polska ch\u0142opska rodzina \u2013 Kazimierz Zi\u0119cik, bodaj\u017ce z kieleckiego, odbywa\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 w Tarnopolu i tam zapu\u015bci\u0142 korzenie. W 1940 roku zosta\u0142 wdowcem z czterema synami i o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Juli\u0105 Jaworsk\u0105. Przez ostatnich osiem miesi\u0119cy przed przybyciem armii sowieckiej przechowywali trzynastu \u017byd\u00f3w. Ojciec z matk\u0105, a z nimi jeszcze dwie inne osoby, siedzieli pod pod\u0142og\u0105 ich domu, jeszcze niedoko\u0144czonego, na obrze\u017cach Tarnopola. Pozosta\u0142ych dziewi\u0119cioro ukrywa\u0142o si\u0119 pod chlewikiem. Ten dom by\u0142 ostatnim budynkiem na wsch\u00f3d od miasta, blisko tor\u00f3w kolejowych, tak\u017ce mo\u017cna by\u0142o chodzi\u0107 i zbiera\u0107 w\u0119giel, kt\u00f3ry wypada\u0142 z wagon\u00f3w. Nikt si\u0119 nie dziwi\u0142, je\u015bli co\u015b tam by\u0142o rozkopane, poniewa\u017c wci\u0105\u017c trwa\u0142a budowa. To by\u0142o idealne miejsce \u2013 je\u017celi takie w og\u00f3le istnia\u0142y \u2013 \u017ceby si\u0119 schowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Zna\u0142e\u015b histori\u0119 poznania twoich rodzic\u00f3w?<\/b><\/p>\n

Z grubsza. I pami\u0119tam, \u017ce jak d\u0142ugo ojciec \u017cy\u0142 i prowadzi\u0142 swoj\u0105 kancelari\u0119 adwokack\u0105 w Katowicach, to pan Zi\u0119cik przyje\u017cd\u017ca\u0142 do niego od czasu do czasu ze swoim synem J\u00f3zefem. Wiem, \u017ce ojciec w miar\u0119 swoich mo\u017cliwo\u015bci im pomaga\u0142. Potem, po jego \u015bmierci, kontakt z nimi si\u0119 urwa\u0142. Wiele lat p\u00f3\u017aniej z\u0142o\u017cy\u0142em wniosek do Yad Vashem o uczczenie pami\u0119ci tej rodziny \u2013 dzisiaj \u017cyje tylko najm\u0142odszy z ich syn\u00f3w. I by\u0142o to dla mnie du\u017c\u0105 rado\u015bci\u0105, gdy mog\u0142em temu ju\u017c dzisiaj 94-letniemu panu osobi\u015bcie w czasie uroczysto\u015bci wr\u0119czy\u0107 medal i dyplom.<\/span><\/p>\n

Rodzice nie wyszli wcze\u015bniej z tak\u0105 inicjatyw\u0105?\u00a0<\/b><\/p>\n

Nigdy z nimi o tym nie rozmawia\u0142em. Ojciec zmar\u0142 w 1964 roku. O ustanowieniu medalu i dyplomu Sprawiedliwego w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata ju\u017c nie zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 dowiedzie\u0107. Mama zacz\u0119\u0142a wtedy pracowa\u0107, \u017ceby utrzyma\u0107 mnie i mojego m\u0142odszego brata \u2013 mia\u0142a inne rzeczy na g\u0142owie.<\/span><\/p>\n

Jak rodzice znale\u017ali si\u0119 po wojnie w Katowicach?<\/b><\/p>\n

Mam kartk\u0119 pocztow\u0105, kt\u00f3r\u0105 ojciec wys\u0142a\u0142 22 maja 1945 roku do swojej siostrzenicy. Ona z m\u0119\u017cem i ma\u0142ym synkiem ci\u0105gle jeszcze by\u0142a w Aralsku, gdzie prze\u017cy\u0142a wojn\u0119. Ojciec pisze do niej, \u017ce siedz\u0105 na dworcu w Tarnopolu, bo chodz\u0105 pog\u0142oski, \u017ce ma jecha\u0107 poci\u0105g na Zach\u00f3d. Mam r\u00f3wnie\u017c poczt\u00f3wk\u0119, kt\u00f3r\u0105 ojciec wys\u0142a\u0142 pi\u0119\u0107 dni p\u00f3\u017aniej, 27 maja, pisz\u0105c: \u201eMoi kochani! Dzi\u015b przyjechali\u015bmy wszyscy do Katowic. Jeste\u015bmy jeszcze na dworcu i je\u017celi warunki b\u0119d\u0105 nam odpowiada\u0107, zostaniemy tu\u201d. To jest jak film, kt\u00f3ry rozgrywa si\u0119 przed twoimi oczami. By\u0107 mo\u017ce jest w tym jaka\u015b symbolika, \u017ce 27 maja to co do dnia cztery miesi\u0105ce po wyzwoleniu obozu w Auschwitz.<\/span><\/p>\n

W Katowicach rodzice ju\u017c zostali. Siostrzenica ojca przyjecha\u0142a ze swoj\u0105 rodzin\u0105 troch\u0119 p\u00f3\u017aniej, osiedlili si\u0119 w Zabrzu.<\/span><\/p>\n

Rodzice pobrali si\u0119\u00a0w Katowicach?<\/b><\/p>\n

Nie, jeszcze w Tarnopolu, w listopadzie 1944 roku. Ojciec by\u0142 o czterna\u015bcie lat starszy od mamy. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, gdy si\u0119 ukrywali, mama by\u0142a ju\u017c wdow\u0105, bo jej pierwszy m\u0105\u017c zosta\u0142 zamordowany wkr\u00f3tce po \u015blubie. Opowiada\u0142a mi, \u017ce doskonale wiedzia\u0142a, kim by\u0142 m\u00f3j tata. Tarnopol by\u0142 miastem wojew\u00f3dzkim, ale nie takim znowu wielkim \u2013 ojciec by\u0142 tam do\u015b\u0107 znany. \u201eAle on nie wiedzia\u0142, kim ja jestem\u201d, m\u00f3wi\u0142a.<\/span><\/p>\n

Jest to dla mnie szczeg\u00f3lnie okrutne, kiedy u\u015bwiadamiam sobie, \u017ce po tych potwornych przej\u015bciach, po niewyobra\u017calnych stratach, moja mama, kt\u00f3ra wysiada\u0142a w 1945 roku na dworcu w Katowicach, musia\u0142a zaledwie dwadzie\u015bcia cztery lata p\u00f3\u017aniej, 4 listopada 1969 roku, wsiada\u0107 na tym samym dworcu do poci\u0105gu id\u0105cego na Zach\u00f3d. To jest niewybaczalne.<\/span><\/p>\n

Dotkn\u0119\u0142a ci\u0119 trauma rodzic\u00f3w, ocala\u0142ych z Zag\u0142ady?<\/b><\/p>\n

Zag\u0142ada by\u0142a niew\u0105tpliwie obecna, ale, mimo \u017ce by\u0142a tematem ich rozm\u00f3w, trosk i \u017ca\u0142oby, nie spowodowa\u0142a, \u017ce moje dzieci\u0144stwo by\u0142o w najmniejszym stopniu traumatyczne. Mia\u0142em szcz\u0119\u015bliwy dom, bardzo kochaj\u0105cych rodzic\u00f3w \u2013 kochaj\u0105cych siebie nawzajem i nas. To by\u0142 po prostu dom przepe\u0142niony mi\u0142o\u015bci\u0105. Moi rodzice nie byli bogaci. Teraz jednak zdaj\u0119 sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce w por\u00f3wnaniu z innymi niczego nam nie brakowa\u0142o. Ojciec ci\u0119\u017cko pracowa\u0142, bardzo ci\u0119\u017cko, ale dzi\u0119ki niemu wystarcza\u0142o nam na to, \u017ceby mama mog\u0142a na przyk\u0142ad wynaj\u0105\u0107 pok\u00f3j u rybaka i zabra\u0107 nas na wakacje. Tata przyje\u017cd\u017ca\u0142 do nas, gdy nie mia\u0142 rozpraw i m\u00f3g\u0142 wyrwa\u0107 si\u0119 z miasta. Mieli\u015bmy co je\u015b\u0107 i co na siebie w\u0142o\u017cy\u0107. W domu nie by\u0142o zmartwienia, jak d\u0142ugo ojciec mia\u0142 zdrowie. Atmosfera wzajemnej mi\u0142o\u015bci i bezpiecze\u0144stwa by\u0142a zbyt silna, \u017ceby zosta\u0142a zak\u0142\u00f3cona ci\u0119\u017ckimi tematami. Zag\u0142ada jednak istnia\u0142a w spos\u00f3b namacalny \u2013 nie w formie tego, \u017ce rodzice rozmawiali z nami o tym, co si\u0119 wydarzy\u0142o, bo trudno mi sobie przypomnie\u0107 wiele takich sytuacji. By\u0142a natomiast obecna mniej wi\u0119cej tak, jak d\u017awi\u0119k kapi\u0105cej wody z kurka w \u0142azience. Przez ca\u0142y czas go s\u0142yszysz, nawet o nim nie my\u015blisz, ale jego strz\u0119pki ca\u0142y czas do ciebie docieraj\u0105. To mog\u0142a by\u0107 rozmowa telefoniczna, w kt\u00f3rej s\u0142ysza\u0142em tylko s\u0142owa mojej mamy: \u201eNie, niemo\u017cliwe, przecie\u017c ona zgin\u0119\u0142a\u201d. Imiona, nazwiska, miejsca. Ojcu w zasadzie codziennie udawa\u0142o si\u0119 wspomnie\u0107 swoj\u0105 rodzin\u0119, powiedzie\u0107, jak si\u0119 kochali. Mama mog\u0142a m\u00f3wi\u0107 o swojej najm\u0142odszej siostrzyczce, ale nie potrafi\u0142a wypowiedzie\u0107 jej imienia bez \u0142ez w oczach. I to w jaki\u015b spos\u00f3b wp\u0142ywa na ciebie, nawet je\u015bli masz bardzo szcz\u0119\u015bliwe dzieci\u0144stwo i harmonijnych rodzic\u00f3w. Poza tym, czysto intelektualnie, dziedzicz\u0105c tak\u0105 histori\u0119 rodzinn\u0105, nie mo\u017cna si\u0119 nie zastanawia\u0107, jakie to jest uczucie, kiedy w ci\u0105gu trzech, czterech, mo\u017ce pi\u0119ciu lat traci si\u0119 sze\u015bcioro rodze\u0144stwa z ich ma\u0142\u017conkami, dzie\u0107mi, te\u015bciami. Zawsze mnie to zastanawia\u0142o, w jaki spos\u00f3b moi rodzice, ich znajomi, przyjaciele, mogli prze\u017cy\u0107 co\u015b takiego i pozosta\u0107 normalnymi lud\u017ami.<\/span><\/p>\n

Wypierali to?<\/b><\/p>\n

Przypuszczam, \u017ce do najbardziej adekwatnej odpowiedzi na to pytanie zbli\u017cy\u0142em si\u0119 w ostatnich tygodniach \u017cycia mojego ojca, a potem i mojej matki. Mia\u0142em wtedy bardzo fizyczne poczucie, \u017ce to wszystko ich dogania\u0142o. Zda\u0142em sobie spraw\u0119, \u017ce gdy si\u0119 prze\u017cyje co\u015b takiego, prawdopodobnie nie mo\u017cna zapomnie\u0107, nie mo\u017cna tego odpu\u015bci\u0107. Mo\u017cna to natomiast odizolowa\u0107 w jakiej\u015b cz\u0119\u015bci pami\u0119ci i by\u0107 z pozoru kompletnie normalnym \u2013 bawi\u0107 si\u0119 z dzieckiem, i\u015b\u0107 na koncert, ale gdzie\u015b z ty\u0142u g\u0142owy mie\u0107 takie ma\u0142e piekie\u0142ko, kt\u00f3re przez ca\u0142y czas miga czerwonym \u015bwiate\u0142kiem. Wydaje mi si\u0119, \u017ce to jest to, co dzia\u0142o si\u0119 w ich g\u0142owach.<\/span><\/p>\n

Gdyby\u015b natomiast zapyta\u0142a mnie, czy wola\u0142bym wymieni\u0107 dzieci\u0144stwo w cieniu Zag\u0142ady na szcz\u0119\u015bliwe \u017cycie w jakim\u015b karaibskim raju, powiedzia\u0142bym, \u017ce nie, nie chcia\u0142bym. To, co us\u0142ysza\u0142em i zrozumia\u0142em, \u0142zy mojej mamy \u2013 to wszystko sk\u0142ada si\u0119 na to, kim ja dzisiaj jestem. A tego bym nie zamieni\u0142.<\/span><\/p>\n

Od pocz\u0105tku wiedzia\u0142e\u015b wi\u0119c, \u017ce jeste\u015b \u017bydem.\u00a0<\/b><\/p>\n

Pewne rzeczy s\u0105 oczywiste. Nikt mi nie t\u0142umaczy\u0142, \u017ce jestem ch\u0142opcem albo cz\u0142owiekiem. Niekt\u00f3rych rzeczy nie trzeba w og\u00f3le kwestionowa\u0107, a co gorsza nawet nie trzeba si\u0119 nad nimi zastanawia\u0107. Po szwedzku m\u00f3wimy, \u017ce one po prostu\u00a0siedz\u0105 w \u015bcianie<\/i>. Ja i m\u00f3j brat zawsze wiedzieli\u015bmy, \u017ce jeste\u015bmy \u017bydami, \u017ce nasi rodzice s\u0105 \u017bydami. Z perspektywy lat i do\u015bwiadcze\u0144 stwierdzam, \u017ce doskonale zdawa\u0142em sobie spraw\u0119 z tego, kim jestem, ale nie mia\u0142em poj\u0119cia, co to znaczy.<\/span><\/p>\n

W pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 rocznic\u0119 wydarze\u0144 1968 roku napisa\u0142e\u015b: \u201eMarzec w moich osobistych wspomnieniach to brutalna og\u00f3lnonarodowa kampania antysemicka o akcentach tradycyjnie poprzedzaj\u0105cych pogromy\u201d. Twoja mama prze\u017cy\u0142a Zag\u0142ad\u0119, zna\u0142a przedwojenn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. W rodzinie panowa\u0142a zgoda co do tego, jak oceniali\u015bcie tamte wydarzenia?<\/b><\/p>\n

Mama by\u0142a ogromnie zbulwersowana t\u0105 sytuacj\u0105. Wszyscy widzieli\u015bmy, co si\u0119 dzia\u0142o. By\u0142y czystki, nagonka, mowa nienawi\u015bci. Ale nasz Marzec nie zacz\u0105\u0142 si\u0119 w 1968 roku. Mama po \u015bmierci ojca zacz\u0119\u0142a pracowa\u0107 z m\u0142odzie\u017c\u0105 w katowickim TSK\u017b-cie. Bardzo dobrze jej to sz\u0142o, najwyra\u017aniej mia\u0142a odpowiedni\u0105 mieszank\u0119 talentu organizacyjnego i zainteresowania dzie\u0107mi, m\u0142odzie\u017c\u0105, kultur\u0105. W TSK\u017b-cie k\u00f3\u0142ko teatralne prowadzi\u0142 wtedy Staszek Brudny, \u015bwietny aktor Teatru Wyspia\u0144skiego, k\u00f3\u0142ko plastyczne natomiast m\u0142ody, obiecuj\u0105cy plastyk, kt\u00f3ry chyba akurat uko\u0144czy\u0142 studia. Nazywa\u0142 si\u0119\u2026<\/span><\/p>\n

Jerzy Duda-Gracz. Wiem, bo Jackie Jakubowski, tw\u00f3j znajomy \u2013 te\u017c z Katowic \u2013 mi o tym powiedzia\u0142.<\/b><\/p>\n

Mia\u0142em tu gdzie\u015b jego prac\u0119, kt\u00f3r\u0105 podarowa\u0142 matce\u2026 Moja \u017cona chyba j\u0105 gdzie\u015b przewiesi\u0142a.<\/span><\/p>\n

W ka\u017cdym razie mama si\u0119 z tego wypisa\u0142a na skutek wydarze\u0144 1967 roku. Po d\u0142ugim i uci\u0105\u017cliwym procesie, kt\u00f3ry \u2013 o ile s\u0142ysza\u0142em \u2013 toczy\u0142 si\u0119 w TSK\u017b-cie miesi\u0105cami, zarz\u0105d na skutek nacisk\u00f3w politycznych czu\u0142 si\u0119 zmuszony do podpisania oficjalnego pot\u0119pienia agresji syjonistycznej na bratnie narody. Dla mojej mamy to by\u0142o nie do zaakceptowania. Szczerze m\u00f3wi\u0105c, nie wiem, w jaki spos\u00f3b przetrwali\u015bmy nasz ostatni czas w Polsce. Nie wiem, z czego \u017cyli\u015bmy.<\/span><\/p>\n

Bywa\u0142e\u015b w TSK\u017b-cie?<\/b><\/p>\n

Nie, zupe\u0142nie nie. Mieszka\u0142em ju\u017c wtedy w Gliwicach. Zacz\u0105\u0142em studiowa\u0107 w pa\u017adzierniku 1965 roku, a mama dosta\u0142a tam prac\u0119 \u2013 przypuszczam \u2013 troch\u0119 wcze\u015bniej, jakie\u015b p\u00f3\u0142 roku po \u015bmierci ojca. Brat chodzi\u0142 jeszcze do szko\u0142y i \u017caden z nas nie udziela\u0142 si\u0119 w TSK\u017b-cie. Szczerze m\u00f3wi\u0105c, nawet nie wiedzia\u0142em, \u017ce co\u015b takiego istnieje, dop\u00f3ki mama nie zacz\u0119\u0142a tam pracowa\u0107. W ka\u017cdym razie, gdy si\u0119 z tego wypisa\u0142a, zastanawia\u0142a si\u0119 z pewno\u015bci\u0105 \u2013 im bardziej nasila\u0142a si\u0119 ta nagonka \u2013 co my tu jeszcze robimy. To by\u0142 temat, do kt\u00f3rego stale powraca\u0142a. \u201ePowinni\u015bmy wyjecha\u0107\u201d, powtarza\u0142a. Wszystko jednak zacz\u0119\u0142o nabiera\u0107 tempa latem 1969 roku.<\/span><\/p>\n

Co dok\u0142adnie?<\/b><\/p>\n

Mia\u0142em wielu przyjaci\u00f3\u0142, a mama wielu znajomych, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 stwierdzi\u0142a, \u017ce nie mog\u0105 zosta\u0107 w Polsce. Natomiast ja \u2013 nie! Dotar\u0142o to do mnie dopiero wtedy, gdy m\u00f3j brat nie m\u00f3g\u0142 rozpocz\u0105\u0107 studi\u00f3w, na kt\u00f3re ju\u017c si\u0119 dosta\u0142. Widzia\u0142em list\u0119 student\u00f3w przyj\u0119tych na Wydzia\u0142 Elektryczny Politechniki \u015al\u0105skiej \u2013 nazwisko mojego brata zosta\u0142o przekre\u015blone, a obok niego by\u0142 podpis \u00f3wczesnego rektora, profesora doktora Jerzego Szuby, cz\u0142onka KC PZPR.<\/span><\/p>\n

Ta lista wisia\u0142a w publicznym miejscu?<\/b><\/p>\n

Zobaczy\u0142em j\u0105 dlatego, \u017ce sekretarka dziekana by\u0142a bardzo porz\u0105dn\u0105 i odwa\u017cn\u0105 osob\u0105, i dos\u0142ownie wci\u0105gn\u0119\u0142a mnie do swojego pokoju, zamkn\u0119\u0142a drzwi i mi j\u0105 pokaza\u0142a. By\u0142em w dziekanacie w jakiej\u015b zupe\u0142nie innej sprawie, ale ona mnie zna\u0142a i zrozumia\u0142a od razu, \u017ce chodzi o mojego brata.<\/span><\/p>\n

Co si\u0119 z nim sta\u0142o? Nie m\u00f3g\u0142 podj\u0105\u0107 \u017cadnych studi\u00f3w?<\/b><\/p>\n

M\u00f3j siedemnastoletni brat, m\u00f3zg rodziny, zda\u0142 egzamin wst\u0119pny najlepiej, jak tylko si\u0119 da\u0142o. M\u00f3wi\u0142, \u017ce na egzaminie z fizyki wyk\u0142adowca powiedzia\u0142 mu: \u201eProsz\u0119 pana, nie musi nam pan tu imponowa\u0107\u201d. I przerwa\u0142 jego wyw\u00f3d. A potem zaproponowano mu studia na nowo otwartym Oddziale Transportowo-Komunikacyjnym w Katowicach. To by\u0142o co\u015b o ci\u0119\u017car\u00f3wkach i poci\u0105gach \u2013 nic dla niego. Kilka lat p\u00f3\u017aniej uko\u0144czy\u0142 studia z fizyki technicznej na politechnice w G\u00f6teborgu, zrobi\u0142 doktorat i pi\u0119knie mu si\u0119 powiod\u0142o w pracy zawodowej. Ale w Polsce ten siedemnastoletni ch\u0142opak by\u0142 zbyt niebezpieczny dla ustroju, \u017ceby mu pozwoli\u0107 studiowa\u0107 na tym wydziale, na kt\u00f3rym chcia\u0142 i na kt\u00f3ry ju\u017c si\u0119 dosta\u0142.<\/span><\/p>\n

To by\u0142 dla ciebie moment prze\u0142omowy?<\/b><\/p>\n

Ta sytuacja w jaki\u015b spos\u00f3b przebi\u0142a si\u0119 przez moj\u0105 os\u0142on\u0119. Zrozumia\u0142em, \u017ce mog\u0119 zaakceptowa\u0107 to i owo, straszne rzeczy w gazetach, radiu, telewizji i na ulicy, ale to, \u017ce kto\u015b pr\u00f3buje zniszczy\u0107 mojego brata, by\u0142o dla mnie nie do zaakceptowania. Pojecha\u0142em do domu. Zapyta\u0142em mam\u0119: \u201eMamo, czy ty chcesz wyjecha\u0107 z Polski?\u201d. Odpowiedzia\u0142a, \u017ce tak. \u201eDlaczego w takim razie nie wyje\u017cd\u017casz?\u201d, zapyta\u0142em. \u201eDlatego, \u017ce ty nie chcesz\u201d. \u201eA gdybym chcia\u0142, to by\u015b wyjecha\u0142a?\u201d. \u201eNatychmiast!\u201d. \u201eNo to wyje\u017cd\u017camy!\u201d, oznajmi\u0142em. \u201eZwariowa\u0142e\u015b?!\u201d. Przekona\u0142em j\u0105, \u017ce jednak nie zwariowa\u0142em.<\/span><\/p>\n

A jak na to zareagowa\u0142 brat?<\/b><\/p>\n

Z braku lepszych opcji przyj\u0105\u0142 oczywi\u015bcie propozycj\u0119 zostania in\u017cynierem od poci\u0105g\u00f3w i ci\u0119\u017car\u00f3wek. By\u0142 wtedy w Gliwicach na praktyce przed rozpocz\u0119ciem studi\u00f3w, w zak\u0142adzie naprawy taboru kolejowego. Pojecha\u0142em wi\u0119c tam, wszed\u0142em na teren zak\u0142adu i znalaz\u0142em go, a raczej jego buty, kt\u00f3re wystawa\u0142y spod wagonu. Naprawia\u0142 akurat hamulec. Sk\u0105d on mia\u0142 do tego uzdolnienia, tego nie wiem \u2013 najprawdopodobniej wcale ich nie mia\u0142, ale ca\u0142e szcz\u0119\u015bcie nie musieli\u015bmy jecha\u0107 tym poci\u0105giem. Wtedy \u2013 z ca\u0142ym autorytetem, na jaki mo\u017ce si\u0119 zdoby\u0107 starszy, dwudziestojednoletni pan, kt\u00f3ry komunikuje swojemu siedemnastoletniemu bratu decyzj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 reszty jego \u017cycia \u2013 powiedzia\u0142em, \u017ce wyje\u017cd\u017camy z Polski. Kaza\u0142em mu wy\u0142azi\u0107 spod wagonu i p\u00f3j\u015b\u0107 si\u0119 umy\u0107. W mi\u0119dzyczasie poszed\u0142em wypisa\u0107 go z praktyki.<\/span><\/p>\n

Brat nie protestowa\u0142?<\/b><\/p>\n

Wracaj\u0105c, zn\u00f3w zobaczy\u0142em dwa buty, kt\u00f3re wystawa\u0142y spod wagonu. \u201eMusz\u0119 sko\u0144czy\u0107 ten hamulec!\u201d, powiedzia\u0142 brat. Wyci\u0105gn\u0105\u0142em go za nogi. Przekonanie mojego brata do tego, \u017ce zgadzamy si\u0119 co do decyzji o wyje\u017adzie, by\u0142o wi\u0119c proste, poniewa\u017c mog\u0142em u\u017cywa\u0107 wobec niego przemocy fizycznej [\u015bmiech]. A potem poszli\u015bmy wypisa\u0107 si\u0119 z Polski.<\/span><\/p>\n

Jak to przebiega\u0142o?<\/b><\/p>\n

Pierwsze, co musieli\u015bmy zrobi\u0107, to zg\u0142osi\u0107 si\u0119 na komend\u0119 milicji. Tam nale\u017ca\u0142o wype\u0142ni\u0107 podanie o pozbawienie obywatelstwa \u2013 bez tego nie mo\u017cna by\u0142o si\u0119 absolutnie nigdzie ruszy\u0107. Dopiero po z\u0142o\u017ceniu podania \u2013 to znaczy spaleniu za sob\u0105 wszystkich most\u00f3w \u2013 zaczyna\u0142o si\u0119 za\u0142atwianie. Za\u015bwiadczenia: \u017ce nie ma si\u0119 \u017cadnych zobowi\u0105za\u0144 ze wzgl\u0119du na s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105, ze wzgl\u0119du na studia, \u017ce nie zalega si\u0119 z czynszem, z podatkami, \u017ce zap\u0142aci\u0142o si\u0119 za studia i nauk\u0119 \u2013 bo za to wszystko p\u0142acili\u015bmy. Polska Ludowa da\u0142a nam wykszta\u0142cenie, a my co? Bierzemy je pod pach\u0119 i uciekamy? Nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o ca\u0142ym cyrku, kt\u00f3ry dotyczy\u0142 zezwolenia na wyw\u00f3z prze\u015bcierad\u0142a i r\u0119cznika, ksi\u0105\u017cki \u2013 bro\u0144 Bo\u017ce wydrukowanej przed wojn\u0105 \u2013 zdj\u0119\u0107, list\u00f3w, \u015bwiadectw szkolnych i indeks\u00f3w, kt\u00f3re Politechnika \u015al\u0105ska konfiskowa\u0142a.<\/span><\/p>\n

\"odprawa-celna-marzec-68-1968-emigracja-polska-szwecja-antysemityzm-jurek-hirschberg-katowice\"<\/a>\n

Pierwsza strona listy ksi\u0105\u017cek, zadeklarowanych przez Jurka Hirschberga do wywiezienia z Polski. Przygotowany na maszynie spis zachowa\u0142 do dzi\u015b. \/ fot. archiwum prywatne JH<\/span><\/p>\n<\/div>\n

Co czu\u0142e\u015b, wype\u0142niaj\u0105c w urz\u0119dzie druk o zrzeczenie si\u0119 obywatelstwa?<\/b><\/p>\n

W takich sytuacjach dzia\u0142am raczej tak, \u017ce je\u017celi wiem, \u017ce mam tysi\u0105c rzeczy do zrobienia w ustalonym terminie \u2013 to by\u0142y bodaj\u017ce tylko dwa tygodnie \u2013 skupiam si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na nich. To wszystko to by\u0142 troch\u0119 wy\u015bcig z czasem, taki dodatkowy kop w ty\u0142ek, \u017ceby si\u0119 zdecydowa\u0107. Pami\u0119tam, \u017ce pierwsze, co wtedy zrobi\u0142em \u2013 po uzgodnieniu z mam\u0105, \u017ce nie zwariowa\u0142em \u2013 to by\u0142 telefon do mojego przyjaciela, na kt\u00f3rego siedemdziesi\u0105te drugie urodziny wybieram si\u0119 dzi\u015b wieczorem.<\/span><\/p>\n

Do Jurka.<\/b><\/p>\n

To jedyne przyzwoite polskie imi\u0119 [\u015bmiech]. Zadzwoni\u0142em do niego i jeszcze do innego przyjaciela, wyt\u0142umaczy\u0142em im sytuacj\u0119 i powiedzia\u0142em, \u017ce musz\u0105 mi poradzi\u0107, co teraz zrobi\u0107, poniewa\u017c oni sami ju\u017c przez to przeszli. Godzin\u0119 p\u00f3\u017aniej, w \u015brodku nocy, mieli\u015bmy zebranie u mojej mamy i notowa\u0142em ca\u0142\u0105 ogromn\u0105 list\u0119 biurokratycznych, bezsensownych, idiotycznych poda\u0144, za\u015bwiadcze\u0144, wizyt, wycieczek do Warszawy i tak dalej, kt\u00f3r\u0105 musia\u0142em odfajkowa\u0107 w ci\u0105gu najbli\u017cszych dw\u00f3ch tygodni. Dlatego, podpisuj\u0105c ten wyrok\u00a0wyemigrowania mnie<\/i>\u00a0\u2013 bardzo mi si\u0119 podoba to sformu\u0142owanie \u2013 nie my\u015bla\u0142em wiele o g\u0142\u0119bokiej symbolice. My\u015bla\u0142em tylko o tym, co mam dalej za\u0142atwia\u0107, jak tylko dostan\u0119 kolejny papierek. Utkwi\u0142o mi natomiast w pami\u0119ci, \u017ce musieli\u015bmy te\u017c kupi\u0107 znaczek, za\u015bwiadczaj\u0105cy, \u017ce ui\u015bcili\u015bmy op\u0142at\u0119 skarbow\u0105 w zwi\u0105zku z podaniem o pozbawienie nas godno\u015bci obywatelskiej. Czasem s\u0142ysz\u0119 pytanie, czy uwa\u017cam, \u017ce pewnymi posuni\u0119ciami \u2013 jakimi\u015b oficjalnymi przeprosinami lub stworzeniem mo\u017cliwo\u015bci starania si\u0119 o przywr\u00f3cenie obywatelstwa \u2013 Polska, polski rz\u0105d czy nar\u00f3d mogliby zado\u015b\u0107uczyni\u0107 temu, co si\u0119 wydarzy\u0142o.<\/span><\/p>\n

I?<\/b><\/p>\n

Pami\u0119tam, \u017ce kiedy\u015b odpowiedzia\u0142em na to pytanie w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: obywatelstwo oznacza, \u017ce mo\u017cna gdzie\u015b odbywa\u0107 s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105, mo\u017cna gdzie\u015b p\u0142aci\u0107 podatki i \u017ce jest gdzie\u015b pa\u0144stwo, kt\u00f3re b\u0119dzie si\u0119 stara\u0142o mi pom\u00f3c, gdybym mia\u0142 problemy. Mog\u0119 liczy\u0107 na szwedzkie w\u0142adze, je\u015bli utkn\u0119 za granic\u0105, podatk\u00f3w p\u0142ac\u0119 dostatecznie du\u017co, a s\u0142u\u017cba wojskowa ju\u017c mnie nie dotyczy, tak\u017ce jedno obywatelstwo mi wystarczy. Ale je\u017celi rz\u0105d i nar\u00f3d polski chc\u0105 w jaki\u015b spos\u00f3b symbolicznie zrekompensowa\u0107 mi te przej\u015bcia, te straty i blizny, kt\u00f3re stamt\u0105d wynie\u015bli\u015bmy, to jest na to spos\u00f3b \u2013 ja chc\u0119 pieni\u0105dze. Chc\u0119, \u017ceby rz\u0105d polski oficjalnie i uroczy\u015bcie zwr\u00f3ci\u0142 mi trzydzie\u015bci z\u0142otych, kt\u00f3re moja matka musia\u0142a zap\u0142aci\u0107 za przywilej z\u0142o\u017cenia podania o pozbawienie jej godno\u015bci \u2013 \u201eobywatelskiej\u201d mo\u017cna skre\u015bli\u0107 i po \u201egodno\u015bci\u201d postawi\u0107 kropk\u0119. Ja chc\u0119 te trzydzie\u015bci z\u0142otych, potem jeste\u015bmy kwita. Taki jest m\u00f3j stosunek do kwestii przepraszania, rekompensowania i tak dalej. Uiszczenie op\u0142aty skarbowej przy podpisywaniu tego cyrografu to najbardziej dobitne wspomnienie, jakie wynios\u0142em z moich wizyt w polskich urz\u0119dach.<\/span><\/p>\n

Gdyby\u015bmy mieli pa\u0144stwo, uczelnie, instytucje, kt\u00f3re chcia\u0142yby przeprasza\u0107, mia\u0142oby to dla ciebie znaczenie?<\/b><\/p>\n

Szczerze m\u00f3wi\u0105c, nie. Wed\u0142ug mnie to s\u0105 gesty, kt\u00f3rych rzetelno\u015b\u0107 i g\u0142\u0119bi\u0119 trudno os\u0105dzi\u0107. Nie w\u0105tpi\u0119, \u017ce kto\u015b mo\u017ce odczuwa\u0107 uczciw\u0105 skruch\u0119 za to, co zrobi\u0142 on sam albo jego ojciec, matka czy nar\u00f3d, ale symbolika owych gest\u00f3w do mnie nie przemawia. Wydaje mi si\u0119, \u017ce o wiele wa\u017cniejsze jest rozliczenie si\u0119 z grzech\u00f3w przodk\u00f3w i w\u0142asnych poprzez solidn\u0105 pr\u00f3b\u0119 zrozumienia tego, co si\u0119 sta\u0142o i dlaczego. Odpowiedzenie na pytanie, kto to zrobi\u0142, i wyci\u0105gni\u0119cie wniosk\u00f3w. Tak mog\u0142aby post\u0105pi\u0107 na przyk\u0142ad moja uczelnia, Politechnika \u015al\u0105ska, kt\u00f3ra by\u0142a, moim zdaniem, wyj\u0105tkowo paskudna \u2013 formy szykanowania student\u00f3w \u017cydowskich by\u0142y na niej bardziej wyszukane ni\u017c na wielu innych uczelniach. Nie spotka\u0142em si\u0119 z przypadkiem, \u017ceby gdzie\u015b indziej studentom odbierano indeksy czy nagrody rektorskie za osi\u0105gni\u0119cia w nauce. Ja natomiast pami\u0119tam, \u017ce pierwsze, co zrobi\u0142em, gdy decyzja o wyje\u017adzie zosta\u0142a podj\u0119ta, to skopiowa\u0142em indeks. Do dzi\u015b mam zwi\u0105zane ze sob\u0105 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t czy sze\u015b\u0107dziesi\u0105t zdj\u0119\u0107, strona po stronie.<\/span><\/p>\n

Sam robi\u0142e\u015b te zdj\u0119cia?<\/b><\/p>\n

Podejrzewam, \u017ce zrobi\u0142a je matka mojego szkolnego kolegi, kt\u00f3ra mia\u0142a zak\u0142ad fotograficzny. Natomiast przyjaci\u00f3\u0142ka mojej mamy, cudowna mgr Janina Kahane, t\u0142umaczka przysi\u0119g\u0142a z wszystkich j\u0119zyk\u00f3w na wszystkie inne, przet\u0142umaczy\u0142a m\u00f3j indeks i \u015bwiadectwa szkolne mojego brata na j\u0119zyk niemiecki. Nie wiedzieli\u015bmy, co nam b\u0119dzie potrzebne, a wywiezienie indeksu to by\u0142a dla mnie \u2013 studenta z uko\u0144czonym czwartym rokiem politechniki \u2013 jedyna szansa, \u017ceby w og\u00f3le m\u00f3c si\u0119 zaczepi\u0107 na jakiej\u015b uczelni za granic\u0105 i doko\u0144czy\u0107 studia.<\/span><\/p>\n

Ba\u0142e\u015b si\u0119, \u017ce kilka lat wysi\u0142k\u00f3w przepadnie zupe\u0142nie?<\/b><\/p>\n

W og\u00f3le nie zak\u0142ada\u0142em, \u017ce b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 jeszcze kiedy\u015b studiowa\u0107. Po pierwsze nie znali\u015bmy j\u0119zyk\u00f3w. To znaczy z angielskiego zawsze mia\u0142em pi\u0105tki, ale nie zdawa\u0142em sobie sprawy z tego, jak s\u0142aby on by\u0142. Pieni\u0119dzy nie mieli\u015bmy. Zawsze my\u015bla\u0142em, \u017ce wyje\u017cd\u017cali\u015bmy z pi\u0119tnastoma dolarami, dlatego \u017ce by\u0142o nas troje, a ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 wywie\u017a\u0107 tylko pi\u0119\u0107 dolar\u00f3w. Dopiero niedawno brat mi wyt\u0142umaczy\u0142, \u017ce mia\u0142 wtedy siedemna\u015bcie lat, a dzieci nie mog\u0142y zabiera\u0107 pieni\u0119dzy \u2013 mieli\u015bmy zatem przy sobie dziesi\u0119\u0107 dolar\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tej kwoty wydali\u015bmy zreszt\u0105 na tragarza, gdy w nocy przesiadali\u015bmy si\u0119 do innego poci\u0105gu w Malm\u00f6. Nie wiedzia\u0142em, \u017ce w Szwecji nosi si\u0119 walizki samemu [\u015bmiech]. W ka\u017cdym razie bez pieni\u0119dzy, bez j\u0119zyka, bez dachu nad g\u0142ow\u0105, bez \u017cadnego punktu zaczepienia, absolutnie wtedy nie s\u0105dzi\u0142em, \u017ce kiedykolwiek b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 kontynuowa\u0107 przerwane studia albo p\u00f3j\u015b\u0107 na inny kierunek.<\/span><\/p>\n

My\u015bla\u0142e\u015b, \u017ce p\u00f3jdziesz do jakiej\u015b przypadkowej pracy?<\/b><\/p>\n

Nie wiem, nic nie my\u015bla\u0142em. To by\u0142a wyprawa w nieznane. Nigdy nie zapomn\u0119 chwili, gdy wysiedli\u015bmy z mam\u0105 i z bratem z poci\u0105gu na dworcu w G\u00f6teborgu. To by\u0142o oko\u0142o pi\u0105tej rano, sz\u00f3stego listopada 1969 roku. Zima by\u0142a wtedy sroga. Ciemno jak w beczce smo\u0142y, straszny wiatr i tumany \u015bniegu kr\u0119c\u0105ce si\u0119 w powietrzu. Z poci\u0105gu na tej stacji wysiedli\u015bmy tylko my. W ca\u0142ym swoim \u017cyciu nie czu\u0142em si\u0119 tak zagubiony, jak wtedy.<\/span><\/p>\n

Wiedzia\u0142e\u015b co\u015b wcze\u015bniej o Szwecji?<\/b><\/p>\n

Oczywi\u015bcie: blondyny i Bergman [\u015bmiech]. Gdy wy\u0142adowali\u015bmy walizki i stan\u0119li\u015bmy w \u015brodku tej zimy, moja mama zapyta\u0142a w ko\u0144cu: \u201eI co teraz?\u201d. Jako \u201eg\u0142owa rodziny\u201d odpowiedzia\u0142em: \u201eNic si\u0119 nie martw, ja za\u0142atwi\u0119\u201d. I ruszy\u0142em w t\u0119 zamie\u0107, wlok\u0105c si\u0119 wzd\u0142u\u017c peronu i my\u015bl\u0105c: \u201eI co k\u2026 teraz?\u201d. Kompletnie nie mia\u0142em poj\u0119cia, co robi\u0107, a gdyby kto\u015b mnie zapyta\u0142, czego potrzebuj\u0119, to prawdopodobnie nie umia\u0142bym nawet tego dobrze wyt\u0142umaczy\u0107. I w\u0142a\u015bnie w tym momencie zauwa\u017cy\u0142em jakie\u015b dwie niewyra\u017ane sylwetki przebijaj\u0105ce si\u0119 przez tumany \u015bniegu, a kiedy podesz\u0142y bli\u017cej, ci\u0105gn\u0105c w\u00f3zek na baga\u017ce, rozpozna\u0142em w nich dw\u00f3ch pan\u00f3w z Katowic.<\/span><\/p>\n

\"Bilet<\/a>\n

Bilet na trasie Zgorzelec-G\u00f6teborg \/fot. archiwum prywatne JH<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

Pracowali na tym dworcu?<\/b><\/p>\n

Nie. Jeden z nich by\u0142 m\u0119\u017cem przyjaci\u00f3\u0142ki mojej mamy. Ich rodzina wyjecha\u0142a pi\u0119\u0107 dni przed nami. Wyszli w \u015brodku nocy, \u017ceby odebra\u0107 nas z dworca.<\/span><\/p>\n

Zabrali was do siebie?<\/b><\/p>\n

Ten przyjaciel by\u0142 ju\u017c do\u015bwiadczonym emigrantem z pi\u0119ciodniowym sta\u017cem, wi\u0119c pokaza\u0142 nam hotel, w kt\u00f3rym si\u0119 zatrzymali. Poszli\u015bmy tam, a potem, jak ju\u017c si\u0119 wyspali\u015bmy, zabrali nas do urz\u0119du, do kt\u00f3rego trzeba by\u0142o si\u0119 zg\u0142osi\u0107. W ten spos\u00f3b prze\u017cy\u0142em swoje przej\u015bcie przez front \u2013 tak jak moi rodzice dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 lat wcze\u015bniej, tyle \u017ce ich by\u0142 oczywi\u015bcie o wiele gorszy.<\/span><\/p>\n

Jak zapami\u0119ta\u0142e\u015b Szwecj\u0119 tu\u017c po przyje\u017adzie?<\/b><\/p>\n

Kiedy w ko\u0144cu odpocz\u0119li\u015bmy, nie mog\u0142em powstrzyma\u0107 si\u0119 od natychmiastowego zwiedzenia kraju, w kt\u00f3rym wyl\u0105dowa\u0142em. Wybieg\u0142em na ulic\u0119, staraj\u0105c si\u0119 zapami\u0119ta\u0107 drog\u0119 powrotn\u0105. Na najbli\u017cszym rogu przez okienko na poziomie ulicy zajrza\u0142em do sutereny, a tam siedzia\u0142y starsze panie przy tablicach z numerkami, kt\u00f3re przestawia\u0142y, a kto\u015b inny rzuca\u0142 jakie\u015b kulki. Teraz ju\u017c wiem, \u017ce to by\u0142o bingo, ale wtedy natychmiast pobieg\u0142em do hotelu i powiedzia\u0142em bratu: \u201eS\u0142uchaj! Ty sobie nie wyobra\u017casz, gdzie wyl\u0105dowali\u015bmy! Tu zaraz za rogiem jest kasyno!\u201d. Pami\u0119tam te\u017c, \u017ce po drodze przechodzi\u0142em obok optyka i rzuci\u0142em okiem na witryn\u0119. By\u0142y tam okulary, kt\u00f3re kosztowa\u0142y trzydzie\u015bci koron. Pomy\u015bla\u0142em sobie, \u017ce mam szcz\u0119\u015bcie, \u017ce mam dobry wzrok, dlatego \u017ce nigdy w \u017cyciu nie b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 sobie pozwoli\u0107 na to, \u017ceby kupi\u0107 okulary za tyle pieni\u0119dzy. To by\u0142 maj\u0105tek \u2013 dziesi\u0119\u0107 dolar\u00f3w! Dolar na czarnym rynku kosztowa\u0142 tysi\u0105c z\u0142otych, wi\u0119c to by\u0142o dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy! A ja chc\u0119 tylko trzydzie\u015bci z\u0142otych za t\u0119 op\u0142at\u0119 skarbow\u0105 \u2013 uwa\u017cam, \u017ce pa\u0144stwo mo\u017ce sobie na to pozwoli\u0107.<\/span><\/p>\n

Sk\u0105d w og\u00f3le pomys\u0142, \u017ceby wyjecha\u0107 akurat do Szwecji?<\/b><\/p>\n

Nawiasem m\u00f3wi\u0105c nie wyjechali\u015bmy wcale do Szwecji, wyjechali\u015bmy do Izraela. Wszyscy \u017bydzi, kt\u00f3rzy wtedy opu\u015bcili Polsk\u0119, wyjechali do Izraela. To, \u017ce jechali przez Honolulu, to inna rzecz.<\/span><\/p>\n

Wielkiego wyboru nie by\u0142o. Mogli\u015bmy oczywi\u015bcie pojecha\u0107 do Izraela, ale to by\u0142 kraj dla mnie egzotyczny. Zbyt egzotyczny. Mimo \u017ce z domu rodzinnego wynios\u0142em wielk\u0105 sympati\u0119 do niego i niez\u0142omne przekonanie, \u017ce jest wa\u017cny i niezb\u0119dny.<\/span><\/p>\n

Rodzice byli syjonistami?<\/b><\/p>\n

Bez w\u0105tpienia.<\/span><\/p>\n

I mama nie chcia\u0142a wyjecha\u0107 do Izraela?<\/b><\/p>\n

Mo\u017cliwe, trudno powiedzie\u0107. Izrael nie by\u0142 \u0142atwym krajem. Mama z dzisiejszej perspektywy by\u0142a wed\u0142ug mnie bardzo m\u0142oda, mia\u0142a pi\u0119\u0107dziesi\u0105t dwa lata, ale mo\u017cliwe, \u017ce uwa\u017ca\u0142a to za ryzykowny krok \u2013 nie maj\u0105c zawodowego wykszta\u0142cenia i nie znaj\u0105c j\u0119zyka, jecha\u0107 do kraju, w kt\u00f3rym klimat nie by\u0142 pono\u0107 naj\u0142atwiejszy. Nie s\u0105dz\u0119, \u017ceby mia\u0142a problem z naszym wyborem kraju docelowego.<\/span><\/p>\n

Czyli zadecydowa\u0142e\u015b ty?<\/b><\/p>\n

Decyzj\u0119 podj\u0119li\u015bmy chyba w szwedzki spos\u00f3b, czyli przez obop\u00f3ln\u0105 zgod\u0119. Kto rzuci\u0142 kraj na st\u00f3\u0142 i przepchn\u0105\u0142 propozycj\u0119 \u2013 tego nie pami\u0119tam. Nie mieli\u015bmy \u017cadnych dog\u0142\u0119bnych dyskusji, czy jecha\u0107 tu, czy mo\u017ce lepiej gdzie indziej. Poza Izraelem pozostawa\u0142o staranie si\u0119 o wiz\u0119 do Stan\u00f3w Zjednoczonych, jak uczyni\u0142o wielu ludzi. To by\u0142a dla mnie bardzo atrakcyjna alternatywa, ale Stany by\u0142y za daleko, a w Polsce mia\u0142em dziewczyn\u0119 i nadziej\u0119, \u017ce nie jest to nasza ostateczna roz\u0142\u0105ka.<\/span><\/p>\n

Mieli\u015bcie plan, \u017ce jako\u015b do ciebie do\u0142\u0105czy?<\/b><\/p>\n

Byli\u015bmy bardzo m\u0142odzi. Pewnie, \u017ce mieli\u015bmy r\u00f3\u017cne nadzieje, r\u00f3\u017cne plany. W ka\u017cdym razie brali\u015bmy pod uwag\u0119 Dani\u0119 i Szwecj\u0119. Kilka dni przed podj\u0119ciem tych wielkich decyzji ogl\u0105da\u0142em w Towarzystwie Przyja\u017ani Polsko-Radzieckiej film Vilgota Sj\u00f6mana\u00a0Syskonb\u00e4dd 1782\u00a0<\/i>[Moja siostra, moja mi\u0142o\u015b\u0107<\/i>] o rodze\u0144stwie, kt\u00f3re mia\u0142o si\u0119 ku sobie. Jego akcja toczy\u0142a si\u0119 w dworku szwedzkim w XVIII wieku. Bardzo mi si\u0119 ten film spodoba\u0142, wi\u0119c by\u0107 mo\u017ce to zadecydowa\u0142o, \u017ce wybrali\u015bmy Szwecj\u0119, a nie Dani\u0119. Nie wszystkie decyzje s\u0105 racjonalne.<\/span><\/p>\n

Bra\u0142e\u015b pod uwag\u0119 pozostanie w Polsce ze wzgl\u0119du na dziewczyn\u0119 i znajomych?\u00a0<\/b><\/p>\n

Dla mnie by\u0142o absolutnie oczywiste, \u017ce nie mo\u017cemy zosta\u0107. Dzisiaj niekt\u00f3rzy pr\u00f3buj\u0105 to rozdrabnia\u0107, dzieli\u0107 w\u0142os na czworo, zastanawia\u0107 si\u0119, czy musieli\u015bmy, czy mo\u017ce raczej postanowili\u015bmy wyjecha\u0107. Przyczyn\u0105 takiego my\u015blenia jest po prostu niezrozumienie sytuacji. Dochodzisz do momentu, w kt\u00f3rym nie masz wyboru \u2013 agresja narasta zbyt szybko. Dla mnie absolutn\u0105 jej kulminacj\u0105 by\u0142o nawet nie przem\u00f3wienie Gomu\u0142ki, a przem\u00f3wienie Gierka na placu Dzier\u017cy\u0144skiego w Katowicach.<\/span><\/p>\n

To, w kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0142 o \u015bl\u0105skiej wodzie, kt\u00f3ra \u201epogruchocze ko\u015bci\u201d syjonistom.<\/b><\/p>\n

Ogl\u0105da\u0142em je na naszym czarno-bia\u0142ym telewizorze. To przem\u00f3wienie, razem z tym ma\u0142ym og\u0142oszeniem, \u017ce mamy dwa tygodnie na opuszczenie kraju, i list\u0105 student\u00f3w z przekre\u015blonym nazwiskiem mojego brata, to by\u0142y trzy rzeczy, kt\u00f3re najbardziej przebi\u0142y si\u0119 do mojej \u015bwiadomo\u015bci. Gdy Gierek m\u00f3wi\u0142 o tej wodzie, dotar\u0142o do mnie, \u017ce to jest gro\u017aba fizyczna. Mia\u0142em prawdopodobnie to samo odczucie, jakie mia\u0142a starsza para, kt\u00f3ra w czasie wojny ukrywa\u0142a rodzic\u00f3w mojego przyjaciela. Powiedzia\u0142a im: \u201eNic si\u0119 nie martwcie, wszystko jest przygotowane, jak trzeba b\u0119dzie, to was znowu schowamy\u201d. Do tych ludzi na polskiej wsi te\u017c dotar\u0142a gro\u017aba fizyczna. Jak odbiera\u0142a to moja mama, mog\u0119 sobie tylko wyobra\u017ca\u0107. W takim momencie cz\u0142owiek stwierdza, \u017ce w zasadzie nie ma ju\u017c miejsca na jakiekolwiek podejmowanie decyzji, bo wyboru tak naprawd\u0119 brak.<\/span><\/p>\n

Pozostaje ucieczka.<\/b><\/p>\n

Oczywi\u015bcie. Czasem spotykam si\u0119 z sympatycznym komentarzem: \u201eTo musia\u0142a by\u0107 bardzo trudna decyzja\u201d. Nie, to nie by\u0142a trudna decyzja \u2013 to jej konsekwencje by\u0142y bardzo trudne, a okoliczno\u015bci niezwykle uci\u0105\u017cliwe, ale najprostsze decyzje to te, w kt\u00f3rych nie ma si\u0119 \u017cadnego wyboru. Je\u017celi dostajesz pot\u0119\u017cnego kopa w ty\u0142ek, to nie stoisz i nie zastanawiasz si\u0119, czy masz upa\u015b\u0107 dwa, czy mo\u017ce trzy metry do przodu. I to jest taka sytuacja. To by\u0142a decyzja, dla kt\u00f3rej nie by\u0142o absolutnie \u017cadnej alternatywy. Tak to wtedy odbiera\u0142em. Oczywi\u015bcie moja dziewczyna i najbli\u017csi przyjaciele to rozumieli.<\/span><\/p>\n

Jak wygl\u0105da\u0142o po\u017cegnanie na dworcu?<\/b><\/p>\n

To by\u0142 trudny moment. Byli\u015bmy ju\u017c przy oknach w poci\u0105gu do Berlina Wschodniego, a na peronie w Katowicach sta\u0142 t\u0142um. Ja mia\u0142em moich przyjaci\u00f3\u0142, mama swoich, przysz\u0142o te\u017c wielu ludzi, kt\u00f3rzy ci\u0105gle pami\u0119tali mojego ojca. Potem przeje\u017cd\u017cali\u015bmy przez Gliwice i tam stali inni moi przyjaciele. Na tamtej stacji wysiad\u0142a moja dziewczyna. Poci\u0105g ruszy\u0142 i to by\u0142 chyba jedyny raz tego dnia, kiedy mia\u0142em \u0142zy w oczach.<\/span><\/p>\n

Na dworcu w Katowicach najbardziej utkwi\u0142 mi w pami\u0119ci m\u0105\u017c mojej dawnej wychowawczyni z podstaw\u00f3wki. Pan Antosz, emerytowany pracownik bank\u00f3w, ros\u0142y, starszy m\u0119\u017cczyzna z lask\u0105. On si\u0119 nie ba\u0142. Sta\u0142 na tej betonowej platformie i g\u0142osem, kt\u00f3ry s\u0142ycha\u0107 by\u0142o chyba na ca\u0142ym dworcu, m\u00f3wi\u0142, jak bardzo jest zbulwersowany, a ka\u017cde swoje s\u0142owo podkre\u015bla\u0142 stukni\u0119ciem laski o beton. Pami\u0119tam te s\u0142owa. M\u00f3wi\u0142: \u201eI wdowa po doktorze Hirschbergu z dwojgiem dzieci jest zmuszona opu\u015bci\u0107 ten kraj. Jaka\u017c to ha\u0144ba! Jaki\u017c to wstyd!\u201d. To mi utkwi\u0142o w pami\u0119ci, dlatego \u017ce by\u0142o to chyba jedyne antyrz\u0105dowe przem\u00f3wienie, kt\u00f3re w ci\u0105gu moich dwudziestu jeden lat w Polsce us\u0142ysza\u0142em wypowiedziane w inny spos\u00f3b ni\u017c za zamkni\u0119tymi drzwiami.<\/span><\/p>\n

Co si\u0119 sta\u0142o z waszym mieszkaniem w Katowicach?<\/b><\/p>\n

Mieszkali\u015bmy w kamienicy przy Mickiewicza 2, czyli praktycznie rzecz bior\u0105c w najbardziej centralnym punkcie miasta. Dzi\u0119ki temu mog\u0142em z trzeciego pi\u0119tra ogl\u0105da\u0107 to, co dzia\u0142o si\u0119 na rynku sze\u015b\u0107 dni po \u00f3smym marca \u2013 to znaczy wielkie bicie. Ten dom mia\u0142 by\u0107 zburzony, \u017ceby ust\u0105pi\u0107 miejsca potworkowi handlowemu o nazwie Skarbek. Mieli\u015bmy dosta\u0107 mieszkania zast\u0119pcze. Zaproponowano nam M3 czy M4 gdzie\u015b na Bogucicach, z widokiem na dymi\u0105ce kominy \u2013 wielki luksus. Kiedy mama zadzwoni\u0142a i zakomunikowa\u0142a, \u017ce rezygnuje z tego mieszkania, urz\u0119dnik by\u0142 bardzo zdziwiony, bo ludzie normalnie takich okazji nie przepuszczali. Dzisiaj po naszej kamienicy nie ma \u015bladu. Jedynym namacalnym dowodem obecno\u015bci Hirschberg\u00f3w na \u015al\u0105sku jest znajduj\u0105cy si\u0119 na bardzo podupad\u0142ym i zniszczonym cmentarzu \u017cydowskim w Katowicach gr\u00f3b ojca, zdewastowany jakie\u015b dziesi\u0119\u0107 lat temu \u2013 nie z powodu eksces\u00f3w antysemickich, a dlatego, \u017ce \u015bciana w \u015bcian\u0119 z cmentarzem s\u0105siaduje skup z\u0142omu.<\/span><\/p>\n

Co mogli\u015bcie ze sob\u0105 zabra\u0107, wyje\u017cd\u017caj\u0105c z Polski?<\/b><\/p>\n

Wzi\u0119li\u015bmy tylko to, na co nam pozwolono. Ka\u017cdy szczeg\u00f3\u0142, ka\u017cda para majtek, ka\u017cda ksi\u0105\u017cka i \u0142y\u017cka musia\u0142y zosta\u0107 zapisane, \u017ceby urz\u0105d celny m\u00f3g\u0142 sobie wszystko przejrze\u0107 i wyrzuci\u0107 to, co im si\u0119 nie spodoba\u0142o. Na maszynie Rheinmetall mojego ojca przygotowa\u0142em spis, kt\u00f3ry ci\u0105gle mam \u2013 jakie\u015b dwadzie\u015bcia stron. Jack London,\u00a0Dzie\u0142a zebrane<\/i>, tom I, Jack London,\u00a0Dzie\u0142a zebrane<\/i>, tom II, i tak dalej\u2026 Potem odbywa\u0142o si\u0119 clenie. Dla celnik\u00f3w to by\u0142y bardzo dobre czasy. Pami\u0119tam, \u017ce jeden z nich wzi\u0105\u0142 do r\u0119ki wschodnioniemiecki \u015bwiat\u0142omierz, kt\u00f3ry odziedziczy\u0142em po ojcu, i powiedzia\u0142: \u201eO, jaki \u0142adny \u015bwiat\u0142omierz. A tutaj ma pani za du\u017co prze\u015bcierade\u0142. A \u015bwiat\u0142omierz bardzo \u0142adny. No, ale tych r\u0119cznik\u00f3w to niestety nie mog\u0119 przepu\u015bci\u0107. Ach, taki \u015bwiat\u0142omierz to by mi si\u0119 przyda\u0142\u201d. Powiedzia\u0142em mu, \u017ce w zasadzie ten \u015bwiat\u0142omierz nie jest mi potrzebny i niech go sobie we\u017amie \u2013 i nagle nie by\u0142o problemu z r\u0119cznikami. Poza tym moja mama mia\u0142a w skrzyni srebrn\u0105 bransoletk\u0119 \u2013 nic starego. W ostatniej chwili, gdy celnik ju\u017c zgodzi\u0142 si\u0119 na zabicie wieka gwo\u017adziami, k\u0105tem oka dojrza\u0142em szybki gest. Podszed\u0142em do skrzyni, bransoletki nie by\u0142o. Odwr\u00f3ci\u0142em si\u0119 plecami do niego i zawo\u0142a\u0142em g\u0142o\u015bno: \u201eMamo, twoja srebrna bransoletka le\u017ca\u0142a w skrzyni, prawda?\u201d. Odpowiedzia\u0142a, \u017ce tak. \u201eTo dziwne, bo zajrza\u0142em teraz i jej nie zauwa\u017cy\u0142em. Poka\u017c mi, gdzie ona le\u017ca\u0142a\u201d. Mama podesz\u0142a, bransoletka le\u017ca\u0142a ju\u017c z powrotem na miejscu.<\/span><\/p>\n

Nie ba\u0142e\u015b si\u0119 tak zareagowa\u0107? Przecie\u017c m\u00f3g\u0142 z zemsty nie pozwoli\u0107 wam zabra\u0107 jeszcze paru innych rzeczy.<\/b><\/p>\n

Mama da\u0142a mu \u0142ap\u00f3wk\u0119. Ja takich rzeczy nie robi\u0142em, by\u0142em idealist\u0105. A poza tym by\u0142em na to za m\u0142ody i za biedny. Ale najwyra\u017aniej celnik po tym, jak ju\u017c wzi\u0105\u0142 w \u0142ap\u0119, stwierdzi\u0142, \u017ce awantura by\u0142a mu niepotrzebna\u2026 Przepraszam, rzeczywi\u015bcie raz w \u017cyciu da\u0142em \u0142ap\u00f3wk\u0119, potem w Szwecji nie mia\u0142em ju\u017c okaz<\/span>ji.<\/p>\n

Za co?<\/b><\/p>\n

To by\u0142 jaki\u015b oddzia\u0142 urz\u0119du skarbowego, gdzie mia\u0142em dosta\u0107 jedno z tuzin\u00f3w za\u015bwiadcze\u0144, tym razem chyba o tym, \u017ce nie zalegamy z podatkami. Wyt\u0142umaczy\u0142em, o co chodzi, i urz\u0119dniczka poprosi\u0142a mnie, \u017cebym wr\u00f3ci\u0142 za dwa, trzy dni. Odpowiedzia\u0142em, \u017ce bardzo mi przykro, ale ja musz\u0119 je mie\u0107 o wiele szybciej, praktycznie rzecz bior\u0105c natychmiast. A ona na to, \u017ce to jest absolutnie niemo\u017cliwe, \u017ce trzeba czeka\u0107. Akurat sta\u0142a tam skarbonka, przeznaczona na zbi\u00f3rk\u0119 pieni\u0119dzy na jaki\u015b s\u0142uszny cel. Powiedzia\u0142em: \u201eProsz\u0119 pani, niezale\u017cnie od wszystkiego, czy m\u00f3g\u0142bym si\u0119 do\u0142o\u017cy\u0107 do tej zbi\u00f3rki?\u201d. Po\u0142o\u017cy\u0142em banknot, nie pami\u0119tam ju\u017c jaki, poprosi\u0142em, \u017ceby z\u0142o\u017cy\u0142a go w moim imieniu do puszki. Kaza\u0142a mi wr\u00f3ci\u0107 za p\u00f3\u0142 godziny po gotowe za\u015bwiadczenie. Jedyn\u0105 \u0142ap\u00f3wk\u0119 w \u017cyciu zap\u0142aci\u0142em wi\u0119c w Urz\u0119dzie Skarbowym.<\/span><\/p>\n

Co zrobili\u015bcie z rzeczami, kt\u00f3rych nie mogli\u015bcie wywie\u017a\u0107?<\/b><\/p>\n

Wielu wzbogaci\u0142o si\u0119 na naszych wyjazdach. Nie na tak\u0105 skal\u0119, jak \u0107wier\u0107 wieku wcze\u015bniej, ale jednak. Meble, koce, obrazy \u2013 wszystko zosta\u0142o roztrwonione za nic, porzucone, podarowane. Czasem kto\u015b przyszed\u0142 i kupi\u0142 co\u015b za bezcen, a jak cena mu si\u0119 nie podoba\u0142a, to oznajmia\u0142, \u017ce mo\u017ce przyjdzie za dwa dni. By\u0142o wiadomo, \u017ce za dwa dni b\u0119dzie jeszcze taniej.<\/span><\/p>\n

Jakie masz ostatnie wspomnienie z Polski?<\/b><\/p>\n

Przed przekroczeniem granicy w Zgorzelcu wchodzi do przedzia\u0142u m\u0142ody pan w uniformie \u2013 chyba stra\u017cy granicznej \u2013 i m\u00f3wi: \u201eKontrola paszport\u00f3w\u201d. Pami\u0119tam, \u017ce podaj\u0105c mu dokumenty, mia\u0142em w g\u0142owie tylko jedn\u0105 my\u015bl: \u201eCo oni jeszcze mog\u0105 wymy\u015bli\u0107?\u201d. To ich ostatnia szansa, dwadzie\u015bcia metr\u00f3w dalej ju\u017c inni b\u0119d\u0105 wymy\u015bla\u0107. A ten m\u0142ody cz\u0142owiek obejrza\u0142 te dokumenty, odda\u0142 je nam, po czym wypr\u0119\u017cy\u0142 si\u0119 jak struna, wzorowo zasalutowa\u0142 palcami do daszka czapki i powiedzia\u0142: \u201e\u017bycz\u0119 pa\u0144stwu szcz\u0119\u015bliwej podr\u00f3\u017cy!\u201d. Po czym wykona\u0142 przepisowy w ty\u0142 zwrot i wyszed\u0142 z przedzia\u0142u. To by\u0142 prawdopodobnie jedyny spos\u00f3b, na jaki wpad\u0142, \u017ceby pokaza\u0107 nam, co o tym wszystkim my\u015bli.<\/span><\/p>\n

Jak twoja mama odnalaz\u0142a si\u0119 w Szwecji? Czyta\u0142am w wielu wywiadach, \u017ce prace, kt\u00f3re podejmowa\u0142o to pokolenie, by\u0142y jak \u201eszlachetna ja\u0142mu\u017cna\u201d.\u00a0<\/b><\/p>\n

Mama by\u0142a bardzo ambitna i zawsze stara\u0142a si\u0119 robi\u0107 wszystko jak najlepsza uczennica w klasie. Po paru miesi\u0105cach nauki j\u0119zyka na wyspie Marstrand wyl\u0105dowali\u015bmy w G\u00f6teborgu i tam posz\u0142a do pracy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi z tego pokolenia by\u0142o zatrudnianych jako tak zwani archiwi\u015bci. R\u00f3wnie\u017c ona dosta\u0142a prac\u0119 jako archiwistka w zarz\u0105dzie muze\u00f3w w G\u00f6teborgu \u2013 by\u0142o ich wtedy trzyna\u015bcie. Kierownikiem zarz\u0105du by\u0142 doktor Sven Sk\u00e5nberg, bardzo malownicza posta\u0107. Pewnego razu mama wr\u00f3ci\u0142a z pracy rozpromieniona, bo doktor Sk\u00e5nberg zapyta\u0142 si\u0119 jej, czy nie chcia\u0142aby zosta\u0107 jego sekretark\u0105. \u201eUda\u0142o mi si\u0119 wykr\u0119ci\u0107\u201d, powiedzia\u0142a, ale widzia\u0142em, jaka by\u0142a z tego zadowolona. Kobieta po pi\u0119\u0107dziesi\u0105tce, uciekinierka polityczna przyby\u0142a w do\u015b\u0107 dramatycznych okoliczno\u015bciach do kraju, kt\u00f3rego j\u0119zyk nie ma absolutnie nic wsp\u00f3lnego z jej w\u0142asnym j\u0119zykiem, kilka lat p\u00f3\u017aniej dostaje propozycj\u0119 zaawansowanej pracy, wymagaj\u0105cej \u015bwietnej znajomo\u015bci szwedzkiego. Kiedy o tym my\u015bl\u0119, przypominaj\u0105 mi si\u0119 idiotyczne wypowiedzi naszych nowo przyby\u0142ych \u2013 kt\u00f3rym \u017cycz\u0119 wszystkiego najlepszego \u2013 twierdz\u0105cych, \u017ce je\u015bli oni maj\u0105 ju\u017c czterdzie\u015bci lat, to dla nich jest za p\u00f3\u017ano, ale ich dzieci by\u0107 mo\u017ce b\u0119d\u0105 m\u00f3wi\u0142y dobrze po szwedzku. Je\u017celi nie by\u0142o za p\u00f3\u017ano dla mojej mamy, to nie jest za p\u00f3\u017ano dla nikogo. Wszystko zale\u017cy od tego, czy masz ambicj\u0119, energi\u0119, i czy zrozumia\u0142e\u015b, \u017ce wszystko zaczyna si\u0119 od j\u0119zyka. Gdybym, witaj\u0105c nowo przyby\u0142ych, mia\u0142 wyg\u0142osi\u0107 kazanie moralistyczne, to powiedzia\u0142bym im: \u201eDu kan!\u201d [Potrafisz!].<\/span><\/p>\n

Twoja mama dosta\u0142a prac\u0119, a ty wr\u00f3ci\u0142e\u015b na studia.<\/b><\/p>\n

W Polsce studiowa\u0142em przez cztery lata i do ko\u0144ca brakowa\u0142o mi tylko p\u00f3\u0142tora roku. W Szwecji uko\u0144czy\u0142em studia po nast\u0119pnych trzech latach<\/span>.<\/p>\n

Studia na zachodniej uczelni, w zupe\u0142nie innych warunkach, w obcym j\u0119zyku. To musia\u0142 by\u0107 pot\u0119\u017cny wysi\u0142ek.\u00a0<\/b><\/p>\n

Na pierwszych zaj\u0119ciach laboratoryjnych pracowali\u015bmy z oscyloskopem, kt\u00f3ry w niczym nie przypomina\u0142 urz\u0105dze\u0144, jakie mieli\u015bmy wtedy w Polsce. Radzieckie czy enerdowskie aparaty mia\u0142y jeden prze\u0142\u0105cznik, ten mia\u0142 siedemdziesi\u0105t r\u00f3\u017cnych guzik\u00f3w. Na pierwszym wyk\u0142adzie o procesach stochastycznych nie zrozumia\u0142em ani s\u0142owa. Po kwadransie szturchn\u0105\u0142em siedz\u0105cego obok mnie Szweda i zapyta\u0142em: \u201eW jakim j\u0119zyku m\u00f3wi ten wyk\u0142adowca?\u201d. On odpowiedzia\u0142: \u201eMy\u015bli, \u017ce m\u00f3wi po ska\u0144sku [charakterystyczny dialekt regionu Skanii \u2013 red.], ale ja wiem, \u017ce m\u00f3wi bardzo uci\u0105\u017cliwym du\u0144skim. I te\u017c nie rozumiem ani s\u0142owa\u201d [\u015bmiech].<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku \u2013 nie wiem, w jaki spos\u00f3b \u2013 przekona\u0142em samego siebie, \u017ce nigdy nie naucz\u0119 si\u0119 szwedzkiego porz\u0105dnie, natomiast polski z biegiem lat strac\u0119 \u2013 mo\u017ce nie kompletnie, ale b\u0119d\u0119 m\u00f3wi\u0142 coraz gorzej. W ten spos\u00f3b zamieni\u0119 si\u0119 w cz\u0142owieka bez j\u0119zyka, to znaczy w ma\u0142p\u0119 \u2013 przepraszam wszystkie ma\u0142py \u015bwiata za to por\u00f3wnanie. Wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce jedyne, co mi pozostawa\u0142o, to nie straci\u0107 j\u0119zyka polskiego. Jestem dosy\u0107 przekonany, \u017ce stopie\u0144, w jakim uda ci si\u0119 zatrzyma\u0107 tw\u00f3j j\u0119zyk, zale\u017cy mniej od tego, ile czytasz i z kim rozmawiasz, a bardziej od tego, czy zdecydujesz si\u0119 go zatrzyma\u0107, czy nie. To jest akt woli, a nie kwestia regularnego \u0107wiczenia i od\u015bwie\u017cania. Taka jest moja filozofia.<\/span><\/p>\n

Kt\u00f3ra dzia\u0142a doskonale, bo dzi\u015b jeste\u015b t\u0142umaczem. Przez wiele lat pracowa\u0142e\u015b jednak w zupe\u0142nie innej bran\u017cy.<\/b><\/p>\n

Tak, przez niemal czterdzie\u015bci lat. Pierwszy program komputerowy napisa\u0142em w 1965 roku na maszyn\u0119 produkcji polskiej marki Odra. W Szwecji pracowa\u0142em w informatyce, wymy\u015bla\u0142em nowe rozwi\u0105zania, by\u0142em programist\u0105, szefem technicznym, szefem sprzeda\u017cy, szefem marketingu. Robi\u0142em r\u00f3\u017cne rzeczy, wiele z nich by\u0142o bardzo ciekawych. W latach osiemdziesi\u0105tych wymy\u015blili\u015bmy, praktycznie rzecz bior\u0105c, poczt\u0119 elektroniczn\u0105.<\/span><\/p>\n

Co to by\u0142o?<\/b><\/p>\n

Program nazywa\u0142 si\u0119 Memo i absolutnie dominowa\u0142 wtedy w du\u017cych europejskich przedsi\u0119biorstwach.<\/span><\/p>\n

To by\u0142a poczta dzia\u0142aj\u0105ca w Intranecie?<\/b><\/p>\n

Internet i Intranet by\u0142y wtedy poj\u0119ciami raczej nieznanymi. Nasz produkt by\u0142 bardzo oryginalny, zosta\u0142 wymy\u015blony przez \u015bwietnych technik\u00f3w z Volvo na wewn\u0119trzny u\u017cytek przedsi\u0119biorstwa. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce dzia\u0142a\u0142 tak dobrze, \u017ce zainteresowa\u0142 si\u0119 nim te\u017c Ericsson. Kilka lat p\u00f3\u017aniej u\u017cywa\u0142y go pi\u0119\u0107dziesi\u0105t trzy spo\u015br\u00f3d sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu najwi\u0119kszych szwedzkich firm notowanych na gie\u0142dzie, ale te\u017c najwi\u0119ksze kolosy przemys\u0142owe z Europy: Peugeot, Renault, Allianz, banki. Potem, gdy pojawi\u0142 si\u0119 Internet, zajmowa\u0142em si\u0119 bezpiecze\u0144stwem, a nasz produkt dosta\u0142 nawet Wielk\u0105 Nagrod\u0119 Komisji Europejskiej w dziedzinie informatyki. To wszystko by\u0142o bardzo ciekawe. A gdy zacz\u0105\u0142em troch\u0119 zwalnia\u0107 na stare lata, kto\u015b mi powiedzia\u0142, \u017ce jest absolutnie niemo\u017cliwe, \u017ceby zosta\u0107 t\u0142umaczem autoryzowanym \u2013 w Szwecji nie ma t\u0142umaczy przysi\u0119g\u0142ych. A \u017ce mnie jest bardzo \u0142atwo wpu\u015bci\u0107\u2026<\/span><\/p>\n

Po\u0142kn\u0105\u0142e\u015b haczyk?<\/b><\/p>\n

Zapisa\u0142em si\u0119 na egzamin na t\u0142umacza z polskiego na szwedzki. Kilka tygodni p\u00f3\u017aniej zadzwoni\u0142a do mnie bardzo mi\u0142a pani, przedstawi\u0142a si\u0119 jako przewodnicz\u0105ca Zwi\u0105zku T\u0142umaczy Autoryzowanych w Szwecji i zapyta\u0142a: \u201eTy zdaje si\u0119 masz polskie imi\u0119, polski jest twoim pierwszym j\u0119zykiem?\u201d. Odpowiedzia\u0142em, \u017ce tak. \u201eI b\u0119dziesz zdawa\u0107 z polskiego na szwedzki? Czy\u015b ty zwariowa\u0142?!\u201d. Stwierdzi\u0142a, \u017ce zdanie tego egzaminu, je\u015bli nie przek\u0142ada si\u0119 na sw\u00f3j ojczysty j\u0119zyk, jest niemo\u017cliwe. Ja, szczerze m\u00f3wi\u0105c, wiele si\u0119 nad tym nie zastanawia\u0142em. Zabra\u0142o mi to kilka podej\u015b\u0107, ale w ko\u0144cu zda\u0142em.<\/span><\/p>\n

Kwestia ambicji?<\/b><\/p>\n

Tak, za pierwszym razem, dalsze pr\u00f3by by\u0142y ju\u017c bardziej celowe, bo nagle zacz\u0105\u0142 mi dzwoni\u0107 telefon. Dzisiaj jest pi\u0119ciu autoryzowanych t\u0142umaczy z polskiego na szwedzki \u2013 jeden m\u0142odszy ode mnie, a najstarszy zdrowo po dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tce \u2013 a wtedy by\u0142o ich chyba jeszcze mniej. Gdy zda\u0142em egzamin tak\u017ce z t\u0142umaczenia ze szwedzkiego na polski, ta pani przewodnicz\u0105ca zn\u00f3w do mnie zadzwoni\u0142a i powiedzia\u0142a: \u201eGratuluj\u0119, ty i ja nale\u017cymy do bardzo ekskluzywnego klubu\u201d. Jest tylko oko\u0142o tuzina os\u00f3b w Szwecji upowa\u017cnionych do t\u0142umaczenia w obu kierunkach. A potem, jak ju\u017c upora\u0142em si\u0119 z polskim i szwedzkim, to pomy\u015bla\u0142em, \u017ce egzamin z angielskiego na szwedzki to ma\u0142e piwo. Poszed\u0142em, napisa\u0142em, wiedzia\u0142em ju\u017c, jak zdawa\u0107. Nigdy jakiej\u015b nowej kariery nie planowa\u0142em, ale odkry\u0142em, \u017ce jest tak ma\u0142o t\u0142umaczy, \u017ce ludzie na pewno b\u0119d\u0105 dzwoni\u0107.<\/span><\/p>\n

T\u0142umaczysz g\u0142\u00f3wnie dokumenty?<\/b><\/p>\n

Tego jest mn\u00f3stwo, na przyk\u0142ad \u015bwiadectwa, bo Szwedzi chc\u0105 studiowa\u0107 w Polsce, a Polacy w Szwecji. Czasem odezwie si\u0119 kto\u015b, kto chcia\u0142by, \u017cebym przet\u0142umaczy\u0142 modlitewnik wierszem. Ale takich zlece\u0144 si\u0119 nie podejmuj\u0119.<\/span><\/p>\n

Dlaczego? Mo\u017ce powiniene\u015b pod\u0105\u017ca\u0107 \u015bladem Mi\u0142osza, kt\u00f3ry t\u0142umaczy\u0142 Bibli\u0119.<\/b><\/p>\n

A nawet nie mia\u0142 takiej piecz\u0119ci, jak\u0105 ma papie\u017c i ja [\u015bmiech]. Odkry\u0142em za to lata temu fascynacj\u0119 t\u0142umaczeniem poezji. My\u015bl\u0119, \u017ce to dlatego, \u017ce wymagany jest tam pewien zmys\u0142 kombinatoryczny. Niezale\u017cnie od wszystkiego innego \u2013 zaawansowanego warsztatu j\u0119zykowego i poetyckiego \u2013 jest to forma krzy\u017c\u00f3wki czy rebusu, gdzie musisz dobiera\u0107 wyrazy, my\u015bli, znaczenia, melodie, a\u017c w ko\u0144cu co\u015b b\u0119dzie pasowa\u0107. I to jest \u015bwietne uczucie. Nie rozwi\u0105zuj\u0119 krzy\u017c\u00f3wek, ale wyobra\u017cam sobie, dlaczego ludzie to robi\u0105. To musi by\u0107 kr\u00f3ciutkie, ale intensywne uczucie rado\u015bci.<\/span><\/p>\n

Od pocz\u0105tku mia\u0142e\u015b pomys\u0142 na Mi\u0142osza?<\/b><\/p>\n

Im wi\u0119cej t\u0142umaczy\u0142em, tym wi\u0119cej r\u00f3\u017cnego rodzaju tekst\u00f3w mi wpada\u0142o. Czasem temat mnie anga\u017cowa\u0142 i zaczyna\u0142em si\u0119 w niego zag\u0142\u0119bia\u0107. Mia\u0142em takiego redaktora, kt\u00f3ry przesy\u0142a\u0142 mi co\u015b i m\u00f3wi\u0142: \u201eTo jest dosy\u0107 kr\u00f3tkie, mo\u017ce by\u015b to zrobi\u0142 na wtorek?\u201d. A gdy dochodzi\u0142em do drugiej strony, odkrywa\u0142em, \u017ce po\u0142owa tekstu to cytaty z jakiego\u015b poety, kt\u00f3ry \u0142adnie rymowa\u0142. Redaktor m\u00f3g\u0142 co prawda powiedzie\u0107, \u017ceby zrobi\u0107 to tak \u201ez grubsza\u201d, ale t\u0142umaczenie na przyk\u0142ad Mickiewicza \u201ez grubsza\u201d nie bardzo dzia\u0142a. W jaki\u015b spos\u00f3b zacz\u0105\u0142em za to odkrywa\u0107, \u017ce jest to dla mnie bardzo ciekawe i stymuluj\u0105ce do\u015bwiadczenie. Najbardziej zadziwiaj\u0105ce t\u0142umaczenie, jakie zrobi\u0142em, to by\u0142y chyba cztery wersy z wiersza, kt\u00f3ry zaczyna si\u0119 od s\u0142\u00f3w: \u201eRaz wr\u00f3belek Elemelek znalaz\u0142 w polu kartofelek\u201d. Je\u017celi mo\u017cna przet\u0142umaczy\u0107 co\u015b takiego, \u017caden tekst nie b\u0119dzie stanowi\u0107 problemu.<\/span><\/p>\n

Patrz\u0119 na twoj\u0105 bibliotek\u0119 i na podstawie samych ksi\u0105\u017cek domy\u015blam si\u0119, \u017ce o Mi\u0142oszu wiesz chyba wszystko\u2026<\/b><\/p>\n

Nawet Czes\u0142aw Mi\u0142osz nie wiedzia\u0142 o Mi\u0142oszu wszystkiego.<\/span><\/p>\n

Ale Jurek Hirschberg mo\u017ce wie?<\/b><\/p>\n

Nie ma mowy! Mi\u0142osz kompletnie mnie zafascynowa\u0142, kiedy t\u0142umaczy\u0142em artyku\u0142, w kt\u00f3rym by\u0142y obszerne fragmenty\u00a0Traktatu poetyckiego<\/i>. By\u0142 on cz\u0142owiekiem o ogromnie g\u0142\u0119bokich i szerokich zainteresowaniach, kt\u00f3re w jaki\u015b spos\u00f3b udawa\u0142o mu si\u0119 wepchn\u0105\u0107 w te traktaty. To wszystko trzeba zg\u0142\u0119bi\u0107, rozszyfrowa\u0107 i przet\u0142umaczy\u0107 na co\u015b, co jest zrozumia\u0142e dla ludzi, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 takich samych ram odniesienia.<\/span><\/p>\n

Musz\u0119 ci przeczyta\u0107 kilka fragment\u00f3w, \u017ceby pokaza\u0107 problem t\u0142umaczenia takich tekst\u00f3w. S\u0105 one dosy\u0107 hermetyczne, zakorzenione mocno w kulturze. Na przyk\u0142ad:<\/span><\/p>\n

\u201eNa g\u0119sich pi\u00f3rach maczanych w inkau\u015bcie \/ Jeszcze pod lip\u0105 \u015bwiat\u0142o dzienne dr\u017ca\u0142o\u201d \u2013 wyt\u0142umacz Szwedowi, \u017ce chodzi tu o Kochanowskiego. Albo tutaj: \u201eZiaren goryczy wi\u0119cej nie potrzeba. \/ S\u0142u\u017c\u0105 poezji ciep\u0142e porcelany. \/ Grono czarownych s\u0142u\u017cy jej Charytek. \/ Z greckich i rzymskich zi\u00f3\u0142 ci\u0105gnione tre\u015bci. \/ Pykaj\u0105c lulk\u0119, obl\u00f3k\u0142szy nankiny, \/ Niechby pomarzy\u0142 na nowo poeta\u201d \u2013 tu s\u0105 echa\u00a0Dziad\u00f3w<\/i>\u00a0i\u00a0Zimy miejskiej<\/i>, debiutanckiego wiersza Mickiewicza. Polski czytelnik to s\u0142yszy. Dalej: \u201eM\u00f3g\u0142 dom by\u0107 z drzewa, lecz podmurowany\u201d \u2013 to oczywi\u015bcie z\u00a0Pana Tadeusza<\/i>\u00a0\u2013 \u201eSta\u0142 dw\u00f3r szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany\u201d.<\/span><\/p>\n

Albo taki fragment: \u201eZ wios\u0142ami na ramieniu szed\u0142em lasem. \/ Je\u017cozwierz fuka\u0142 na mnie w s\u0119kach drzewa. \/ I by\u0142 obecny puchacz, m\u00f3j znajomy, \/ Nieodmieniony przez epok\u0119, przestrze\u0144, \/\u00a0Bubo<\/i>\u00a0ten sam z dzie\u0142a Linneusza\u201d. Co znaczy \u201eBubo<\/i>\u00a0ten sam\u201d? Puchacz zwyk\u0142y to wed\u0142ug nomenklatury Linneusza\u00a0Bubo bubo<\/i>. Mo\u017ce wi\u0119c \u201eten sam\u201d to powt\u00f3rzenie \u201ebubo\u201d. Ale \u201em\u00f3j znajomy\u201d? Mi\u0142osz, kiedy by\u0142 ma\u0142y, mia\u0142 sow\u0119. W\u00a0Dolinie Issy\u00a0<\/i>Tomasz r\u00f3wnie\u017c ma puchacza. Co wi\u0119c Mi\u0142osz chce tu nam przekaza\u0107? To jest typowe dla niego, i dla t\u0142umaczenia poezji w og\u00f3le, \u017ce poeta chce powiedzie\u0107 przynajmniej trzy rzeczy r\u00f3wnocze\u015bnie i zasadzi\u0107 ci wszystkie te odcienie znacze\u0144 w g\u0142owie.<\/span><\/p>\n

Skoro rozmawiamy o s\u0142owach i znaczeniach, jak nazwa\u0142by\u015b siebie? Jeste\u015b emigrantem? Wygna\u0144cem? Uciekinierem?<\/b><\/p>\n

Czysto rzeczowo to opisuj\u0105c \u2013 i jednym, i drugim, i trzecim. Kiedy\u015b by\u0142em wygna\u0144cem, ale czy ci\u0105gle nim jestem?<\/span><\/p>\n

Mo\u017cesz nazwa\u0107 si\u0119 emigrantem, skoro twoja emigracja nie by\u0142a dobrowolna?\u00a0<\/b><\/p>\n

Karl Popper powiedzia\u0142 kiedy\u015b, \u017ce jedyne, czego si\u0119 nauczy\u0142 na uniwersytecie, to \u017ceby nigdy nie dyskutowa\u0107 definicji s\u0142\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u201eEmigracja \u201868\u201d jest sformu\u0142owaniem neutralnym, czy mo\u017ce powinno si\u0119 j\u0105 nazywa\u0107 dosadniej?<\/b><\/p>\n

PRENUMERATA<\/strong><\/span>
<\/a>Nie ma sensu czepia\u0107 si\u0119 s\u0142\u00f3w, dop\u00f3ki nie robi\u0105 si\u0119 zbyt wa\u017cne. W tym przypadku nie s\u0105. Niew\u0105tpliwie zosta\u0142em wygnany, wyp\u0119dzony \u2013 w absolutnie brutalny spos\u00f3b. W historii kilku ostatnich pokole\u0144 wyst\u0119powa\u0142y te\u017c bardziej agresywne formy wyp\u0119dzenia, ale w stosunku do mojej skali do\u015bwiadcze\u0144 i odczu\u0107 by\u0142 to absolutny bandytyzm. Natomiast to, czy kto\u015b zostaje <\/span>wygnany<\/i>, czy\u00a0<\/span>emigruje<\/i>\u00a0na skutek dzia\u0142a\u0144 bandyt\u00f3w, to nie s\u0105 dla mnie istotne rozr\u00f3\u017cnienia. Dzi\u015b, kiedy si\u0119 komu\u015b przedstawiam, to nie m\u00f3wi\u0119: \u201eBardzo mi mi\u0142o, jestem Jurek Hirschberg, wygnaniec\u201d, poniewa\u017c to nie jest w tej chwili najwa\u017cniejsze w mojej osobowo\u015bci, w moim systemie warto\u015bci i w moich nostalgiach czy sentymentach.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli jednak ju\u017c m\u00f3wimy o rozr\u00f3\u017cnianiu warto\u015bci r\u00f3\u017cnych s\u0142\u00f3w, to w pewien spos\u00f3b s\u0105 zwi\u0105zane z tematem naszej rozmowy wyrazy, zwroty i formy wyra\u017cania my\u015bli w j\u0119zyku polskim, kt\u00f3re mnie ra\u017c\u0105, denerwuj\u0105, a czasem nawet oburzaj\u0105. I by\u0107 mo\u017ce moje przyk\u0142ady zdziwi\u0142yby wielu ludzi mieszkaj\u0105cych w Polsce, ale jestem alergiczny na przyk\u0142ad na okre\u015blenie \u201epochodzenia \u017cydowskiego\u201d. A mo\u017ce \u017byd pochodzenia polskiego? Co to w og\u00f3le oznacza? Nie w\u0105tpi\u0119, \u017ce s\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy w przemy\u015blany spos\u00f3b, adekwatnie okre\u015blaj\u0105 samych siebie dok\u0142adnie w ten spos\u00f3b, ale dla mnie, w perspektywie moich w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144, jest to eufemizm. Ja jestem \u017bydem i nie mam trudno\u015bci z zadeklarowaniem tego. Gdy mieszka\u0142em w Polsce, by\u0142y okresy, \u017ce mog\u0142em mie\u0107 z tym problem, poniewa\u017c w wi\u0119kszo\u015bci kontekst\u00f3w nie by\u0142o to co\u015b praktycznego do powiedzenia. Ale jest to sformu\u0142owanie obci\u0105\u017cone jakim\u015b ukrytym niepokojem, zarzutem, wstydem.<\/span><\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce w rozumieniu niekt\u00f3rych m\u00f3wienie o czyim\u015b \u201epochodzeniu \u017cydowskim\u201d ma by\u0107 \u0142agodniejsze ni\u017c powiedzenie \u201e\u017byd\u201d. Mo\u017ce ma to zwi\u0105zek z to\u017csamo\u015bci\u0105? Mo\u017ce niekt\u00f3rzy nie czuj\u0105 si\u0119 do ko\u0144ca \u017bydami, wi\u0119c m\u00f3wi\u0105, \u017ce maj\u0105 pochodzenie? Inna sprawa, \u017ce s\u0142owo \u201e\u017byd\u201d funkcjonuje cz\u0119sto po polsku jako co\u015b obra\u017aliwego.\u00a0<\/b><\/p>\n

O ile pami\u0119tam, to w Polsce ukazywa\u0142o si\u0119 kiedy\u015b pismo, kt\u00f3re nazywa\u0142o si\u0119 \u201eJide\u0142e\u201d, czyli \u017bydek. Czyta\u0142em redakcyjny wst\u0119p do jego pierwszego numeru, gdzie t\u0142umaczono, dlaczego wybrano t\u0119 nazw\u0119 \u2013 po to, \u017ceby przywr\u00f3ci\u0107 neutralny wyd\u017awi\u0119k wyrazowi, kt\u00f3ry zbyt d\u0142ugo by\u0142 u\u017cywany w znaczeniu pejoratywnym. I w ten spos\u00f3b, wydaje mi si\u0119, warto odwraca\u0107 pomy\u0142ki poprzednich pokole\u0144 i historii. Mo\u017cna oczyszcza\u0107 wyrazy, je\u015bli nie ma najmniejszego powodu, \u017ceby traktowa\u0107 je jako obra\u017aliwe czy wstydliwe.<\/span><\/p>\n

Ja nie przedstawiam si\u0119 jako Polak pochodzenia \u017cydowskiego. Jestem \u017bydem. Jestem Polakiem i \u017bydem, a nawiasem m\u00f3wi\u0105c jeszcze Szwedem, by nie wylicza\u0107 dalej. W j\u0119zyku polskim jednak najwyra\u017aniej nie by\u0142o potrzeby albo umiej\u0119tno\u015bci stworzenia form m\u00f3wienia o Polsce wielonarodowej i wieloreligijnej w spos\u00f3b neutralny. Na przyk\u0142ad zdanie: \u201ePolacy i \u017bydzi \u017cyli zawsze w wielkiej harmonii\u201d wyklucza automatycznie \u017byd\u00f3w z polsko\u015bci. W jaki spos\u00f3b wyrazi\u0107 to samo, unikaj\u0105c takiego problemu? Nie wiem, na pewno jaki\u015b istnieje. Jest czterdzie\u015bci milion\u00f3w innych ekspert\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 wi\u0119ksze powody ni\u017c ja, \u017ceby si\u0119 nad tym zastanowi\u0107 i zacz\u0105\u0107 pracowa\u0107 nad swoim j\u0119zykiem.<\/span><\/p>\n

\n
PRZEKA\u017b DAROWIZN\u0118<\/a><\/h6>\n
\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
ani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
Twoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prze\u0142om 1968 i 1969 roku. Jurek Hirschberg na obozie Akademickiego Klubu Narciarskiego na Prze\u0142\u0119czy Knurowskiej. Dla niego to \u201ewspomnienie ci\u0105gle beztroskiej m\u0142odo\u015bci polskiego studenta, kt\u00f3ry zaczyna si\u0119 robi\u0107 coraz mniej polski”. \/ fot. archiwum prywatne JH Trzydzie\u015bci z\u0142otych i jeste\u015bmy kwita KATARZYNA ANDERSZ W STARYM HOTELU, W KT\u00d3RYM SP\u0118DZ\u0104 TRZY MIESI\u0104CE, UCZ\u0104C SI\u0118 J\u0118ZYKA, MAJ\u0104 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93765"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=93765"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93765\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":93790,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93765\/revisions\/93790"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=93765"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=93765"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=93765"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}