{"id":94358,"date":"2022-04-16T17:09:42","date_gmt":"2022-04-16T15:09:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=94358"},"modified":"2022-04-08T07:26:57","modified_gmt":"2022-04-08T05:26:57","slug":"14-09-68","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=94358","title":{"rendered":"Warszawa – Historia miejscowo\u015bci"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Warszawa – Historia miejscowo\u015bci<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/a><\/p>\n

Wykopaliska na Starym Br\u00f3dnie (na prawym brzegu Wis\u0142y) ujawni\u0142y istnienie w X i na pocz. XI w. grodu i osady rzemie\u015blniczo-handlowej. Po jej zniszczeniu o\u015brodkami wymiany handlowej sta\u0142y si\u0119 Kamion (Kamie\u0144, wzmiankowany 1065?) na prawym brzegu Wis\u0142y oraz Solec (na lewym brzegu Wis\u0142y). W XIII w. rozwin\u0105\u0142 si\u0119 gr\u00f3d w Jazdowie (o\u015brodek w\u0142adzy lokalnej \u2014 zapewne jedna z rezydencji ksi\u0105\u017c\u0105t mazowieckich) i przyleg\u0142a do niego osada handlowo-us\u0142ugowa. W 1262 r. gr\u00f3d w Jazdowie zosta\u0142 zniszczony przez wojska litewskiego ksi\u0119cia Mendoga.<\/span><\/p>\n

Prawdopodobnie na prze\u0142omie XIII i XIV w., 4 km na p\u00f3\u0142noc od Jazdowa, za\u0142o\u017cono nowy gr\u00f3d i lokowano miasto. Ok. 1300 r. nast\u0105pi\u0142a lokacja miasta na prawie che\u0142mi\u0144skim (Stara Warszawa). Z 1313 r. pochodzi pierwsza wzmianka o Warszawie. W 1408 r. na p\u00f3\u0142noc od Starej Warszawy lokowano kolejne, drugie miasto (Nowa Warszawa). Od XV w. Warszawa by\u0142a stolic\u0105 ziemi i ksi\u0119stwa (do 1526). W tym\u017ce stuleciu zamieni\u0142a si\u0119 w znaczny o\u015brodek handlu, utrzymuj\u0105cy kontakty z Wielkim Ksi\u0119stwem Litewskim, \u015al\u0105skiem i Gda\u0144skiem.<\/span><\/p>\n

Od XV w. w Warszawie osiedlali si\u0119 \u017bydzi, wyp\u0119dzeni w ko\u0144cu stulecia z miasta. W 1527 r. Warszawa otrzyma\u0142a przywilej De non tolerandis Judaeis, zniesiony dopiero w 1768 roku.<\/span><\/p>\n

Dalszy rozw\u00f3j zwi\u0105zany z w\u0142\u0105czeniem w 1526 r. wraz z Mazowszem do Korony oraz uni\u0105 lubelsk\u0105, zawart\u0105 w 1569 r. Warszawa sta\u0142a si\u0119 wa\u017cnym o\u015brodkiem politycznym: stolic\u0105 wojew\u00f3dztwa mazowieckiego, miejscem sejm\u00f3w walnych (od 1569), elekcji (od 1573), siedzib\u0105 monarchy i urz\u0119d\u00f3w centralnych. W 1596 r. przyby\u0142 do Warszawy dw\u00f3r kr\u00f3la, w tym samym roku Zygmunt III Waza rozpocz\u0105\u0142 przebudow\u0119 zamku na rezydencj\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105, a w 1611 r. osiad\u0142 tu na sta\u0142e wraz z dworem. Nast\u0105pi\u0142 rozw\u00f3j terytorialny miasta, powsta\u0142y nowe osady; wok\u00f3\u0142 Warszawy budowano rezydencje magnackie, zak\u0142adano folwarki oraz prywatne miasta (zwane jurydykami), m.in.: Skaryszew (prawa miejskie 1641), Nowe Leszno (1648), Praga (1648), Grzyb\u00f3w (1650), Tamka (1652), Solec (1675). Ulepszano urz\u0105dzenia miejskie. W drugiej po\u0142owie XVI w. uruchomiono wodoci\u0105gi, w ko\u0144cu XVI w. \u2014 powsta\u0142y brukowane ulice, w latach 1568\u20131603 funkcjonowa\u0142 pierwszy sta\u0142y most na Wi\u015ble. Miasto pe\u0142ni\u0142o rol\u0119 wa\u017cnego o\u015brodka l\u0105dowego handlu tranzytowego ze wschodu na zach\u00f3d, utrzymuj\u0105cego kontakty handlowe m.in. z krajami niemieckimi, Francj\u0105, W\u0142ochami. Trwa\u0142 rozw\u00f3j sp\u0142awu wi\u015blanego, umo\u017cliwiaj\u0105cego eksport zbo\u017ca i towar\u00f3w le\u015bnych przez Gda\u0144sk oraz import wyrob\u00f3w przemys\u0142owych i konsumpcyjnych. S\u0142abiej rozwija\u0142o si\u0119 rzemios\u0142o. W pierwszej po\u0142owie XVI w. notowano ok. 20 cech\u00f3w, reprezentuj\u0105cych g\u0142\u00f3wnie rzemios\u0142a spo\u017cywcze i us\u0142ugowe. W 1620 r. Warszawa liczy\u0142a ok. 12 tys. mieszka\u0144c\u00f3w, 1655 \u2014 ok. 20 tys. Byli to g\u0142\u00f3wnie Mazowszanie, a tak\u017ce przybysze z innych dzielnic Korony oraz Niemcy, W\u0142osi, Francuzi, Holendrzy, Szkoci, Ormianie i inni.<\/span><\/p>\n

Wojna polsko-szwedzka (1655\u20131657), podczas kt\u00f3rej Warszawa kilkakrotnie by\u0142a zajmowana przez Szwed\u00f3w i wojska Jerzego II Rakoczego, spowodowa\u0142a zniszczenie miasta oraz spadek liczby ludno\u015bci (1659 \u2014 ok. 6 tys. mieszka\u0144c\u00f3w). Po odbudowie Warszawy w drugiej po\u0142owie XVII w., na pocz\u0105tku XVIII w. nast\u0105pi\u0142 ponowny upadek gospodarczy po zniszczeniach wojny p\u00f3\u0142nocnej oraz epidemii. Odbudowa i rozw\u00f3j miasta rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 po 1716 r. Nast\u0105pi\u0142 du\u017cy nap\u0142yw cudzoziemc\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie z Saksonii i innych pa\u0144stw niemieckich oraz: W\u0142och\u00f3w, W\u0119gr\u00f3w, Rosjan i Czech\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Szczeg\u00f3lnie wszechstronny rozw\u00f3j zaznaczy\u0142 si\u0119 w drugiej po\u0142owie XVIII w. (rejon Jazdowa, Woli, Bielina). Znaczne zas\u0142ugi po\u0142o\u017cy\u0142 marsza\u0142ek wielki koronny F. Bieli\u0144ski, kt\u00f3ry od 1742 r. kierowa\u0142 Komisj\u0105 Brukow\u0105. Warszawa sta\u0142a si\u0119 gospodarczym, politycznym i kulturalnym o\u015brodkiem kraju, centrum polskiego o\u015bwiecenia. Tworzy\u0142y si\u0119 pierwsze kadry inteligencji, kt\u00f3ra wyr\u00f3\u017cnia\u0142a Warszaw\u0119 po\u015br\u00f3d wsp\u00f3\u0142czesnych miast polskich. Od 1740 r. dzia\u0142a\u0142a pijarska szko\u0142a Collegium Nobilium (istnia\u0142a do 1832). Od 1765 wystawia\u0142a pierwsza polska zawodowa scena publiczna \u2013 Teatr Narodowy. Rozwija\u0142o si\u0119 czasopi\u015bmiennictwo (\u201eKurier Polski\u201d, \u201eMonitor\u201d), otwarto publiczn\u0105 Bibliotek\u0119 Za\u0142uskich. W 1773 r. powo\u0142ano Komisj\u0119 Edukacji Narodowej, a w 1775 r. jej organ \u2013 Towarzystwo do Ksi\u0105g Elementarnych. Wok\u00f3\u0142 kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta skupia\u0142o si\u0119 \u015brodowisko literackie i artystyczne (obiady czwartkowe), wok\u00f3\u0142 zreformowanych kolegi\u00f3w i Szko\u0142y Rycerskiej \u2014 \u015brodowisko naukowe z Adamem Kazimierzem Czartoryskim na czele; dzia\u0142ali r\u00f3wnie\u017c m.in. Hugo Ko\u0142\u0142\u0105taj i Stanis\u0142aw Staszic. Intensyfikacja \u017cycia politycznego i spo\u0142ecznego miasta nast\u0105pi\u0142a zw\u0142aszcza podczas Sejmu Czteroletniego 1788\u20131792.<\/span><\/p>\n

Po 1768 r. w Warszawie ponownie zacz\u0119li osiedla\u0107 si\u0119 \u017bydzi, m.in. za\u0142o\u017cyli za rogatkami osad\u0119 zwan\u0105 Nowa Jerozolima (zburzona po 1775). Powsta\u0142a du\u017ca gmina na Pradze. Mieszcza\u0144stwo warszawskie odegra\u0142o decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119 w insurekcji warszawskiej w 1794 r. (w ramach powstania ko\u015bciuszkowskiego 1794). 4 listopada 1794 r. wojska rosyjskie zdoby\u0142y szturmem Prag\u0119, pal\u0105c zabudow\u0119 i dokonuj\u0105c rzezi ludno\u015bci. W latach 90. XVIII w. liczba ludno\u015bci wzros\u0142a do ok. 115 tys. (dla por\u00f3wnania \u2014 ok. 30 tys. w 1764 r.). W 1791 r. zlikwidowano jurydyki i podporz\u0105dkowano wszystkie osady jednolitej w\u0142adzy miejskiej.<\/span><\/p>\n

Po III rozbiorze Polski Warszawa straci\u0142a znaczenie politycznie. Pod zaborem pruskim znajdowa\u0142a si\u0119 w okresie 1795\u20131806. Nast\u0105pi\u0142 regres gospodarczy i polityczny, pomimo formalnej roli stolicy prowincji pruskiej \u2014 Prus Po\u0142udniowych. Wyst\u0105pi\u0142 spadek liczby mieszka\u0144c\u00f3w do ok. 64 tys. \u2014 1803). Po 1795 r. w\u0142adze pruskie zalegalizowa\u0142y pobyt mieszkaj\u0105cych w Warszawie \u017byd\u00f3w i zezwoli\u0142y na za\u0142o\u017cenie gminy w lewobrze\u017cnej cz\u0119\u015bci stolicy. Po kilku latach o\u017cywi\u0142o si\u0119 \u017cycie kulturalne; w okresie 1799\u20131814 dzia\u0142a\u0142 teatr prowadzony przez W. Bogus\u0142awskiego, a od 1800 r. \u2013 Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk. W 1798 r. powsta\u0142a katolicka diecezja warszawska (od 1818 r. \u2014 archidiecezja).<\/span><\/p>\n

W latach 1807\u20131815 stolica Ksi\u0119stwa Warszawskiego; od 1815 r. stolica Kr\u00f3lestwa Polskiego (zale\u017cnego od Rosji). O\u015brodek \u017cycia politycznego (sejm) i gospodarczego kraju. Nast\u0105pi\u0142 rozw\u00f3j przemys\u0142u w\u0142\u00f3kienniczego (fabryki: Samuela Fraenkla, Jana Henryka Geysmera), spo\u017cywczego (m.in.: browary Edwarda Reycha i Kazimierusa), metalowego (m.in.: wytw\u00f3rnie maszyn rolniczych Evans\u00f3w, kot\u0142\u00f3w Daniel Hoecke, p\u00f3\u017aniej Bormana i Szweda, plater\u00f3w Wincentego Norblina i J\u00f3zefa Frageta, naczy\u0144 Wulkan), sk\u00f3rzanego (zak\u0142ady M. Grosse\u2019a, garbarnie braci Pfeiffer i J. Temlera), chemicznego, papierniczego. W 1817 r. powsta\u0142o Zgromadzenie Kupc\u00f3w, od r. 1828 dzia\u0142a\u0142 Bank Polski. Nast\u0105pi\u0142a modernizacja urbanistyczna i rozw\u00f3j przestrzenny miasta. Da\u0142 si\u0119 odczu\u0107 znaczny wzrost liczby mieszka\u0144c\u00f3w: 1816 \u2014 ok. 81 tys., 1830 \u2014 145 tys. Towarzyszy\u0142 mu szybki rozw\u00f3j gminy \u017cydowskiej, kt\u00f3ra w drugiej po\u0142owie XIX w. sta\u0142a si\u0119 najwi\u0119ksza na \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n

Nast\u0105pi\u0142 rozkwit nauki i kultury. W 1816 r. powsta\u0142 Uniwersytet Warszawski wraz z wydzia\u0142em sztuk pi\u0119knych. W 1818 r. przy Uniwersytecie utworzono Ogr\u00f3d Botaniczny, a w 1825 r. \u2014 Obserwatorium Astronomiczne. W 1820 r. otwarto Instytut Agronomiczny w Marymoncie, 1821 \u2014 konserwatorium, 1826 \u2014 Szko\u0142\u0119 Przygotowawcz\u0105 do Instytutu Politechniki, kt\u00f3ra w przededniu powstania listopadowego zosta\u0142a przekszta\u0142cona w Instytut Politechniki. Dzia\u0142a\u0142y: Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk (TPN); w okresie 1826\u20131861 Szko\u0142a Rabin\u00f3w, kierowana przez Antoniego Eisenbauma i Jakuba Tugendholda; teatr pod dyrekcj\u0105 Ludwika Osi\u0144skiego (1814\u20131830). Nast\u0105pi\u0142 rozw\u00f3j nowoczesnego czasopi\u015bmiennictwa (m.in.: za\u0142o\u017cone przez Brunona Kici\u0144skiego \u201eGazeta Codzienna Narodowa i Obca\u201d i \u201eKurier Warszawski\u201d), w latach 1823\u20131824 ukazywa\u0142 si\u0119 \u017cydowski dwutygodnik \u201eDostrzegacz Nadwi\u015bla\u0144ski \u2014 Der Beobachter an der Weichsel\u201d, powstawa\u0142y drukarnie nak\u0142adowe (m.in. Natana Gl\u00fccksberga). Warszawa by\u0142a o\u015brodkiem ruchu patriotycznego, dzia\u0142a\u0142y tu organizacje spiskowe (m.in.: Panta Koina, Zwi\u0105zek Wolnych Polak\u00f3w, Wolnomularstwo Narodowe, Towarzystwo Patriotyczne).<\/span><\/p>\n

Po wybuchu 29 listopada 1830 r. powstania listopadowego siedziba w\u0142adz powsta\u0144czych. W 1831 r. przez ponad 8 miesi\u0119cy Warszawa by\u0142a celem i o\u015brodkiem dzia\u0142a\u0144 wojennych (m.in. bitwy pod Grochowem i Wawrem), a\u017c wreszcie zaj\u0119ta zosta\u0142a przez wojska rosyjskie po szturmie na Wol\u0119 6 wrze\u015bnia1831 roku. Po upadku powstania nast\u0105pi\u0142 okres terroru i ucisku politycznego (symbolem Cytadela Warszawska) pod rz\u0105dami Iwana Paskiewicza. Zamar\u0142o \u017cycie kulturalne i naukowe, zamkni\u0119to uniwersytet i Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk, zakazano dzia\u0142alno\u015bci kulturalnej. Emigracja os\u0142abi\u0142a elit\u0119 intelektualn\u0105 i artystyczn\u0105. \u017bycie kulturalne i naukowe skupia\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w redakcjach czasopism (m.in. \u201eBiblioteka Warszawska\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Naukowy\u201d), kt\u00f3re by\u0142y namiastkami towarzystw naukowych, a tak\u017ce w salonach, g\u0142\u00f3wnie inteligenckich (najg\u0142o\u015bniejszy Jadwigi \u0141uszczewskiej). Ustanowienie w 1832 r. granicy celnej mi\u0119dzy Kr\u00f3lestwem Polskim a Rosj\u0105 zahamowa\u0142o wzrost gospodarczy, upad\u0142o w\u0142\u00f3kiennictwo, zosta\u0142 ograniczony handel.<\/span><\/p>\n

Ponowny rozw\u00f3j nast\u0105pi\u0142 w po\u0142owie XIX wieku. Zniesienie w 1851 r. granicy celnej i protekcyjna polityka rz\u0105du o\u017cywi\u0142y handel z Rosj\u0105. W latach 1845\u20131848 wybudowano Kolej Warszawsko-Wiede\u0144sk\u0105, nast\u0119pnie koleje: Warszawsko-Petersbursk\u0105 (1862), Warszawsko-Terespolsk\u0105 (1867), Nadwi\u015bla\u0144sk\u0105 (1877). W 1876 r. uruchomiono kolej obwodow\u0105, dzi\u0119ki czemu Warszawa sta\u0142a si\u0119 wa\u017cnym w\u0119z\u0142em kolejowym \u2013 g\u0142\u00f3wn\u0105 bram\u0105 przep\u0142ywu towar\u00f3w pomi\u0119dzy Europ\u0105 i Rosj\u0105. W latach 1858\u20131864 nast\u0105pi\u0142a budowa mostu Aleksandryjskiego (Kierbedzia), w 1875 r. \u2014 pierwszego mostu kolejowego, w 1908 r. \u2014 drugiego (oba przy Cytadeli) oraz w 1914 r. \u2014 Trzeciego Mostu (p\u00f3\u017aniejszego mostu Poniatowskiego). W 1855 r. wybudowano pierwsze nowo\u017cytne wodoci\u0105gi (Henryk Marconi), w 1886 r. \u2014 istniej\u0105cy do dzisiaj system wodoci\u0105g\u00f3w lindleyowskich. W okresie 1864\u20131872 przyst\u0105piono do budowy og\u00f3lnomiejskiej kanalizacji, w 1856 r. uruchomiono gazowni\u0119. W 1866 r. ruszy\u0142 tramwaj konny, w 1881 r. \u2014 centrala telefoniczna, w 1903 r. \u2014 elektrownia, w 1908 r. \u2014 tramwaj elektryczny. Wielkie zas\u0142ugi w rozbudowie miasta po\u0142o\u017cy\u0142 prezydent Warszawy w latach 1875\u20131892 Sokrat Starynkiewicz (Rosjanin).<\/span><\/p>\n

Kr\u00f3tkotrwa\u0142y okres liberalizacji polityki w\u0142adz rosyjskich (ok. 1860) przyni\u00f3s\u0142 o\u017cywienie czasopi\u015bmiennictwa (m.in.: \u201eTygodnik Ilustrowany\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Tygodniowy\u201d, \u201eAteneum\u201d, \u201eNiwa\u201d, \u201ePrawda\u201d). Powsta\u0142y: Towarzystwo Zach\u0119ty Sztuk Pi\u0119knych (za\u0142o\u017cone w 1860 r.), Muzeum Sztuk Pi\u0119knych (za\u0142o\u017cone w 1862 r., od 1916 r. Muzeum Narodowe), Instytut Muzyczny, Akademia Medyko-Chirurgiczna (1857). Szko\u0142a G\u0142\u00f3wna Warszawska, funkcjonuj\u0105ca w okresie 1862\u20131869 wy\u017csza szko\u0142a o charakterze uniwersyteckim wychowa\u0142a pokolenie pozytywist\u00f3w (m.in.: Piotr Chmielowski, Adolf Dygasi\u0144ski, Julian Ochorowicz, Boles\u0142aw Prus, Henryk Sienkiewicz, Aleksander \u015awi\u0119tochowski). Przywr\u00f3ci\u0142o ono Warszawie funkcj\u0119 o\u015brodka umys\u0142owego. Rozwin\u0119\u0142y si\u0119 nauki biologiczne (W\u0142adys\u0142aw Taczanowski, Benedykt Dybowski, Henryk Hoyer), chemiczne (Jakub Natanson) i medyczne (Tytus Cha\u0142ubi\u0144ski). Du\u017ce znaczenie mia\u0142o opublikowanie w latach 1859\u20131868 Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda, powsta\u0142ej przy wsp\u00f3\u0142udziale naukowego \u015brodowiska Warszawy.<\/span><\/p>\n

Po 1860 r. Warszawa by\u0142a miejscem manifestacji patriotycznych i o\u015brodkiem spisk\u00f3w poprzedzaj\u0105cych powstanie styczniowe (1863\u20131864), nast\u0119pnie siedzib\u0105 powsta\u0144czego Rz\u0105du Narodowego. Po upadku powstania nast\u0105pi\u0142a nowa fala rusyfikacji. Szko\u0142\u0119 G\u0142\u00f3wn\u0105 Warszawsk\u0105 zamieniono na uniwersytet rosyjski. W skali og\u00f3lnopolskiej Warszawa utraci\u0142a prymat kulturalny i naukowy na rzecz Lwowa i Krakowa. Istotn\u0105 rol\u0119 w organizowaniu \u017cycia kulturalnego i naukowego w tym okresie odegra\u0142y du\u017ce firmy wydawnicze (M. Orgelbrand, Gebethner i Wolff, J\u00f3zef Unger, Franciszek Salezy Lewental), czasopisma (m.in. \u201eG\u0142os\u201d), Kasa im. J\u00f3zefa Mianowskiego (za\u0142o\u017cona w 1881 r.), tajne nauczanie (Uniwersytet Lataj\u0105cy). W 1875 r. utworzono Muzeum Przemys\u0142u i Rolnictwa, przy kt\u00f3rym powsta\u0142o kilka plac\u00f3wek badawczych, z za\u0142o\u017con\u0105 w 1885 r. stacj\u0105 meteorologiczn\u0105. W 1887 r. powsta\u0142o Muzeum Zoologiczne Branickich \u2014 wa\u017cna plac\u00f3wka badawcza. Tak\u017ce Towarzystwo Lekarskie (za\u0142. 1820), Towarzystwo Ogrodnicze oraz Stowarzyszenie Technik\u00f3w okazywa\u0142y zainteresowanie pracami badawczymi.<\/span><\/p>\n

Po uw\u0142aszczeniu ch\u0142op\u00f3w w 1864 r. nast\u0105pi\u0142 masowy nap\u0142yw do Warszawy ludno\u015bci wiejskiej. W 1870 r. Warszawa liczy\u0142a ok. 266 tys. mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1914 r. \u2014 a\u017c 885 tys. Wielotysi\u0119czn\u0105 grup\u0119 stanowili \u017bydzi; przed 1914 \u2014 ok. 42% mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy. Nast\u0105pi\u0142 dynamiczny rozw\u00f3j przemys\u0142u metalowego (m.in.: maszyny, konstrukcje metalowe, \u015brodki transportu, Akcyjne Towarzystwo Przemys\u0142owych Zak\u0142ad\u00f3w Mechanicznych Lilpop, Rau i Loewenstein), spo\u017cywczego (m.in.: browary, m\u0142yny, fabryki s\u0142odyczy), ponadto rozwija\u0142 si\u0119 przemys\u0142: garbarski, chemiczny, drzewny, mineralny, konfekcyjny, w\u0142\u00f3kienniczy, papierniczny, poligraficzny, hutniczy. Wzros\u0142a liczba fabryk, z ok. 250 \u2014 1870 do ok. 480 \u2014 1893 i ok. 1690 \u2014 1914, i odpowiednio robotnik\u00f3w (z ok. 5,8 tys. do ok. 19,2 tys. i ok. 80,2 tys.). Dzia\u0142a\u0142y instytucje gospodarcze (m.in.: Kasa Po\u017cyczkowa Przemys\u0142owc\u00f3w Warszawskich, Bank Handlowy, Towarzystwo Kredytowe miasta Warszawy, Bank Dyskontowy Warszawski, Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, Bank Hipolita Wawelberga z oddzia\u0142ami m.in. w Petersburgu) oraz liczne sp\u00f3\u0142ki akcyjne, firmy handlowe.<\/span><\/p>\n

W 1904 r. wybuch\u0142y demonstracje patriotyczne i antywojenne. Strajk robotnik\u00f3w na Woli (26\u201331.01.1905) zapocz\u0105tkowa\u0142 rewolucj\u0119 lat 1905\u20131907 na ziemiach polskich. Na prze\u0142omie 1905 i 1906 r. zalegalizowano Uniwersytet Lataj\u0105cy jako Towarzystwo Kurs\u00f3w Naukowych. W 1907 r. utworzono Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Ludzi nauki skupia\u0142y r\u00f3wnie\u017c warszawskie szko\u0142y prywatne, m.in. Szko\u0142a Mechaniczno-Techniczna Hipolita Wawelberga i Stanis\u0142awa Rotwanda; ukazywa\u0142o si\u0119 coraz wi\u0119cej czasopism nauk. i popularnonaukowych. W zwi\u0105zku z brakiem bazy materialnej do bada\u0144 eksperymentalnych w okresie 1869\u20131918 najbardziej rozwija\u0142y si\u0119 w Warszawie nauki spo\u0142eczne (m.in. Ludwik Krzywicki, Stanis\u0142aw Krusi\u0144ski, Szymon Dickstein, Jan W\u0142adys\u0142aw Dawid), nauki o ziemi \u2014 geografia (Wac\u0142aw Na\u0142kowski) oraz geologia (J\u00f3zef Morozewicz i Jan Lewi\u0144ski), a tak\u017ce chemia (J\u00f3zef Jerzy Boguski), mikrobiologia (Odo Bujwid). Od 1901 r. dzia\u0142a\u0142a Filharmonia. W 1913 r. powsta\u0142 Teatr Polski Arnolda Szyfmana, miejsce modernistycznych \u201e\u017bycia\u201d i \u201eChimery\u201d zaj\u0105\u0142 m.in. \u201e\u015awiat\u201d Stefana Krzywoszewskiego.<\/span><\/p>\n

Po wybuchu I wojny \u015bwiat. nast\u0105pi\u0142o o\u017cywienie polityczne i r\u00f3wnocze\u015bnie pogorszenie sytuacji ekonomicznej (ewakuacja do Rosji zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, zniszczenie zapas\u00f3w surowc\u00f3w). Od 03.08.1914 r. opiek\u0119 spo\u0142eczn\u0105 nad ludno\u015bci\u0105 sprawowa\u0142 Komitet Obywatelski. 05.08.1915 r. miasto zosta\u0142o zaj\u0119te przez wojska niemieckie. Pod koniec 1915 r. otwarto polskie wy\u017csze uczelnie: uniwersytet i politechnik\u0119 (Politechnika Warszawska). W latach 1915\u20131918 uruchomiono ponadto Szko\u0142\u0119 G\u0142\u00f3wn\u0105 Gospodarstwa Wiejskiego i Wy\u017csz\u0105 Szko\u0142\u0119 Handlow\u0105. W kwietniu 1916 r. terytorium miasta powi\u0119kszy\u0142o si\u0119 z ok. 3,3 tys. do 11,5 tys. ha (tzw. wielka inkorporacja).<\/span><\/p>\n

Po odzyskaniu przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci w listopadzie 1918 r. Warszaw\u0119 og\u0142oszono stolic\u0105 pa\u0144stwa, sta\u0142a si\u0119 ona o\u015brodkiem \u017cycia administracyjnego i handlowego. W dniach 13\u201325 sierpnia 1920 r. na przedpolach Warszawy i na rozleg\u0142ym terytorium wok\u00f3\u0142 niej rozegra\u0142a si\u0119 bitwa warszawska, rozstrzygaj\u0105ca w wojnie polsko-bolszewickiej 1919\u20131921. W 1926 r. w Warszawie dokonano przewrotu majowego.<\/span><\/p>\n

W okresie 1924\u20131930 wzr\u00f3s\u0142 dwukrotnie maj\u0105tek miasta, rozbudowano urz\u0105dzenia komunalne (sie\u0107 wodoci\u0105gowa, gazownicza, komunikacyjna). Od 1921 r. dzia\u0142a\u0142 prowizoryczny port lotniczy, a od 1926 r. stacja radiowa. Od 1934 r. program przebudowy miasta realizowa\u0142 komisaryczny (do 1938) prezydent Warszawy, Stefan Starzy\u0144ski. Rozwija\u0142a si\u0119 o\u015bwiata, powstawa\u0142y wy\u017csze uczelnie (Wolna Wszechnica Polska, Akademia Muzyczna). Od 1926 r. funkcjonowa\u0142 Instytut Nauk Judaistycznych, w kt\u00f3rym wyk\u0142adali m.in. Majer Ba\u0142aban i rabin Moj\u017cesz Schorr. W 1920 r. powsta\u0142o Muzeum Wojska Polskiego, w 1928 r. \u2014 Biblioteka Narodowa. W latach 1920 i 1927 odby\u0142y si\u0119 w Warszawie kongresy nauki polskiej. W 1939 r. w stolicy Polski by\u0142o 10 szk\u00f3\u0142 wy\u017cszych. Powstawa\u0142y nowe instytuty badawcze (dzia\u0142a\u0142o 40 w 1939 r.). Mi\u0119dzynarodowe znaczenie osi\u0105gn\u0119\u0142y: matematyczna szko\u0142a warszawska (polska szko\u0142a matematyczna) oraz lwowsko-warszawska szko\u0142a w filozofii. Du\u017cym mi\u0119dzynarodowym presti\u017cem cieszy\u0142o si\u0119 \u015brodowisko naukowe: socjologii, biologii do\u015bwiadczalnej, fizyki, tak\u017ce naukowo-techniczne. Warszawa by\u0142a siedzib\u0105 wi\u0119kszo\u015bci specjalistycznych towarzystw naukowych. Wydawano wiele czasopism naukowych, w\u015br\u00f3d nich \u201eNauk\u0119 Polsk\u0105\u201d i \u201eFundamenta Mathematicae\u201d. W Warszawie wydawano 38% tytu\u0142\u00f3w polskich ksi\u0105\u017cek naukowych i 60% nak\u0142ad\u00f3w. Nast\u0105pi\u0142o te\u017c o\u017cywienie w dziedzinie kultury. Dzia\u0142a\u0142y s\u0142awne grupy literackie (m.in. Skamander), z dziennik\u00f3w, opr\u00f3cz dawniejszych (\u201eKurier Polski\u201d, \u201eKurier Warszawski\u201d, \u201eKurier Poranny\u201d), ukazywa\u0142a si\u0119 m.in. \u201eRzeczpospolita\u201d, dzia\u0142a\u0142y uznane i nowo powsta\u0142e firmy wydawnicze (Arctowie, Jakub Przeworski, Gebethner i Wolff, Trzaska, Evert i Michalski, R\u00f3j), w\u015br\u00f3d teatr\u00f3w zaznaczy\u0142y sw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 zw\u0142aszcza Reduta Juliusza Osterwy, Ateneum pod dyrekcj\u0105 Stefana Jaracza, Teatr Kameralny Karola Adwentowicza, rozkwit\u0142y kabarety (s\u0142ynne Qui pro Quo). W 1933 r. utworzono Polsk\u0105 Akademi\u0119 Literatury (PAL).<\/span><\/p>\n

Rozwija\u0142 si\u0119 przemys\u0142, g\u0142\u00f3wnie metalowy (ok. 47% ca\u0142o\u015bci zatrudnienia), spo\u017cywczy (rozbudowa fabryki E. Wedel), zbrojeniowy, telekomunikacyjny, samochodowy, lotniczy, chemiczny, poligraficzny. Po stagnacji w okresie kryzysu gospodarczego 1929\u20131933 rozw\u00f3j miasta nast\u0105pi\u0142 w latach 30. XX wieku. Kilkakrotnie w\u0142\u0105czano w granice miasta nowe obszary, zwi\u0119kszaj\u0105c terytorium z 11,5 do 13,5 tys. ha, powsta\u0142y nowe dzielnice mieszkaniowe na \u017boliborzu, Mokotowie, Saskiej K\u0119pie i Ochocie. Wzros\u0142a liczba mieszka\u0144c\u00f3w z ok. 937 tys. (1921) do ok. 1,3 mln (1939), w tym ok. 394 tys. \u017byd\u00f3w.<\/span>
\nDo I wojny \u015bwiat. i w okresie mi\u0119dzywojennym Warszawa by\u0142a centrum kultury \u017cydowskiej. Dzia\u0142a\u0142y partie polityczne, organizacje spo\u0142eczne, szko\u0142y. Ukazywa\u0142y si\u0119 liczne dzienniki. Funkcjonowa\u0142y drukarnie i wydawnictwa oraz teatr prowadzony przez Ester Rachel\u0119 Kami\u0144sk\u0105.<\/span><\/p>\n

W dniach 08\u201327.09.1939 r. obl\u0119\u017cona przez Niemc\u00f3w Warszawa by\u0142a broniona przez Wojsko Polskie pod dow\u00f3dztwem gen. Juliusza R\u00f3mmla i gen. Waleriana Czumy oraz prezydenta miasta Starzy\u0144skiego (Komisarz Cywilny przy Dow\u00f3dztwie Obrony Warszawy). 28.09.1939 r. miasto skapitulowa\u0142o; zgin\u0119\u0142o ok. 6 tys. \u017co\u0142nierzy i ok. 25 tys. os\u00f3b cywilnych, rannych by\u0142o ponad 50 tys. os\u00f3b, zniszczonych zosta\u0142o ok. 12% zabudowy miasta, g\u0142\u00f3wnie w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu. 01.10.1939 r. do Warszawy wkroczy\u0142y wojska niemieckie.<\/span><\/p>\n

W czasie okupacji niemieckiej siedziba w\u0142adz jednego z 5 dystrykt\u00f3w Generalnego Gubernatorstwa. Opr\u00f3cz niemieckiego gubernatora dystryktu dzia\u0142a\u0142 polski Zarz\u0105d Miasta, kt\u00f3ry mimo kontroli w\u0142adz niemieckich sta\u0142 si\u0119 oparciem dla dzia\u0142a\u0144 konspiracyjnych. Od pierwszych dni okupacji Niemcy dokonywali w Warszawie aresztowa\u0144 i potajemnych egzekucji, m.in.: w ogrodzie sejmowym, w nocy z 26 na 27.12.1939 r. \u2014 w Wawrze (107 os\u00f3b). W grudniu 1939\u2013lipcu 1941 r. w pobli\u017cu wsi Palmiry Niemcy zamordowali ok. 1,8 tys. os\u00f3b, nast\u0119pnie masowych egzekucji dokonywali w Lesie Kabackim i w Lasach Chojnowskich. Od maja do jesieni 1940 r. przeprowadzili Akcj\u0119 AB wymierzon\u0105 w inteligencj\u0119 polsk\u0105.<\/span><\/p>\n

W listopadzie 1940 r. utworzyli getto (ok. 0,5 mln os\u00f3b), w kt\u00f3rym na skutek katastrofalnych warunk\u00f3w sanitarnych i g\u0142odu do lipca 1942 r. zmar\u0142o prawie 100 tys. os\u00f3b. Od 22.07 do 21.11.1942 r. Niemcy wywie\u017ali z getta do obozu zag\u0142ady w Treblince ok. 310 tys. os\u00f3b. Po wyw\u00f3zce pozosta\u0142o na terenie tzw. du\u017cego getta ok. 60 tys. os\u00f3b. Od 28.07.1942 r. dzia\u0142a\u0142a \u017bydowska Organizacja Bojowa. W odpowiedzi na rozpocz\u0119t\u0105 19.04.1943 r. niemieck\u0105 akcj\u0119 likwidacji getta wybuch\u0142o powstanie, w kt\u00f3rym zgin\u0119\u0142o ponad 10 tys. os\u00f3b, wi\u0119kszo\u015b\u0107 z ok. 50 tys. pozosta\u0142ych Niemcy wywie\u017ali do obozu zag\u0142ady w Treblince. Po zd\u0142awieniu powstania Niemcy zlikwidowali getto i wyburzyli budynki na jego terenie.<\/span><\/p>\n

Od jesieni 1943 r. Niemcy dokonywali w Warszawie systematycznych egzekucji ulicznych, w kt\u00f3rych zgin\u0119\u0142o co najmniej 8,4 tys. os\u00f3b. Siedziba niemieckiej policji bezpiecze\u0144stwa (SD) w alei Szucha i wi\u0119zienie na Pawiaku by\u0142y miejscem tortur. Wi\u0119\u017ani\u00f3w i ludzi zatrzymywanych w \u0142apankach ulicznych (od wiosny 1940 r.) Niemcy wywozili na roboty przymusowe do Niemiec i do oboz\u00f3w koncentracyjnych (dziesi\u0105tki tys. os\u00f3b).<\/span><\/p>\n

Od pocz\u0105tku okupacji Warszawa by\u0142a siedzib\u0105 w\u0142adz Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego, m.in. S\u0142u\u017cby Zwyci\u0119stwu Polski, Komendy G\u0142\u00f3wnej Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej (od lutego 1942 r. \u2013 Armii Krajowej). Od jesieni 1940 r. dzia\u0142a\u0142y tu Delegatura Rz\u0105du Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj oraz Polityczny Komitet Porozumiewawczy (w okresie 1944\u20131945 pod nazw\u0105 Rada Jedno\u015bci Narodowej), a tak\u017ce kierownicze o\u015brodki innych tajnych organizacji wojskowych i wszystkich dzia\u0142aj\u0105cych w podziemiu stronnictw i grup politycznych. Noc\u0105 z 31.12.,1943 r. na 1 stycznia 1944 r. komuni\u015bci powo\u0142ali Krajow\u0105 Rad\u0119 Narodow\u0105 (KRN). W lutym 1944 r. powsta\u0142a Centralizacja Stronnictw Demokratycznych, Socjalistycznych i Syndykalistycznych.<\/span><\/p>\n

Miasto by\u0142o g\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem wydawnictw konspiracyjnych (tajne zak\u0142ady wydawnicze Komisji Propagandy Biura Informacji i Propagandy Okr\u0119gu Warszawskiego Armii Krajowej), og\u00f3lnokrajowej tajnej o\u015bwiaty (m.in.: Tajna Organizacja Nauczycielska, szko\u0142y \u015brednie, Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Ziem Zachodnich, Pa\u0144stwowy Instytut Sztuki Teatralnej, inne wy\u017csze uczelnie dzia\u0142aj\u0105ce oficjalnie jako szko\u0142y zawodowe). W tajnych szko\u0142ach akademickich uczy\u0142o si\u0119 ok. 8 tys. student\u00f3w, doktoryzowa\u0142o si\u0119 35 os\u00f3b, a habilitowa\u0142o \u2014 19. Prowadzono badania nad kilkuset problemami naukowymi i opracowywano podr\u0119czniki akademickie. Gromadzono dokumentacj\u0119 okupacji w Warszawie oraz wsp\u00f3\u0142pracowano z konspiracj\u0105, m.in. przygotowuj\u0105c ekspertyzy naukowe i techniczne (rozpoznanie niemieckich rakiet i radaru) oraz udost\u0119pniaj\u0105c laboratoria do przygotowa\u0144 do akcji zbrojnych. Nauka warszawska ponios\u0142a du\u017ce straty zar\u00f3wno w ludziach (w niekt\u00f3rych dyscyplinach ok. 50%), jak i materialne (ok. 90%). Warszawa by\u0142a tak\u017ce o\u015brodkiem konspiracyjnego \u017cycia kulturalnego (instytucja tajnych salon\u00f3w literacko-artystycznych, m.in. teatralne spektakle czytane, wieczory poetyckie, koncerty, odczyty; Teatr Wojskowy, powo\u0142any z inicjatywy Biura Informacji i Propagandy Komendy G\u0142\u00f3wnej Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej-Armii Krajowej), kt\u00f3rego istotnym elementem by\u0142a prasa literacka (\u201eSztuka i Nar\u00f3d\u201d, \u201eD\u017awigary\u201d, \u201eKultura Jutra\u201d, \u201ePrawda\u201d, \u201ePrawda M\u0142odych\u201d, \u201eDroga\u201d i inne). Ci\u0119\u017ckie warunki \u017cycia spowodowa\u0142y powstanie tzw. czarnego rynku (drobna wytw\u00f3rczo\u015b\u0107, handel, szmugiel \u017cywno\u015bci ze wsi do miasta), kt\u00f3ry stanowi\u0142 swoist\u0105 form\u0119 oporu wobec okupanta.<\/span><\/p>\n

Warszawa by\u0142a wa\u017cnym o\u015brodkiem konspiracyjnej produkcji broni i innych \u015brodk\u00f3w walki, miejscem ok. 1000 akcji zbrojnych, m.in.: w nocy z 07 na 08.10.1942 r. akcja \u201eWieniec\u201d (Armia Krajowa, AK), 24.12.1942 r. akcja odwetowa Gwardii Ludowej na Caf\u00e9 Club, 30.11.1942 r. akcja ekspropriacyjna Gwardii Ludowej (GL) na Bank Krajowej Kasy Oszcz\u0119dno\u015bci, 26.03.1943 r. odbito pod Arsena\u0142em Warszawskim wi\u0119\u017ani\u00f3w przewo\u017conych z siedziby gestapo na Pawiak (AK), w kwietniu\u2013maju 1943 r. akcje zbrojne oddzia\u0142\u00f3w AK, GL i innych organizacji pod murami getta, nios\u0105cych pomoc powsta\u0144com \u017cydowskich. 12.08.1943 r. zdobyto transport pieni\u0119dzy z Banku Emisyjnego (akcja \u201eG\u00f3ral\u201d, AK). W okresie 1943\u20131944 wykonano wyroki na funkcjonariuszach okupacyjnych w\u0142adz niemieckich, w tym gestapo, m.in. 01.02.1944 r. na dow\u00f3dcy SS i policji w dystrykcie warszawskim gen. Franzu Kutscherze (AK).<\/span><\/p>\n

01.08.1944 r. wybuch\u0142o powstanie warszawskie, wsparte przez ludno\u015b\u0107 miasta. Powsta\u0144cy opanowali zesp\u00f3\u0142 dzielnic mieszkalnych w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu i mniejsze zespo\u0142y budynk\u00f3w w innych dzielnicach. 6 sierpnia Niemcy zdobyli Wol\u0119, 11 sierpnia \u2014 Ochot\u0119, 2 wrze\u015bnia \u2014 Stare Miasto, 6 wrze\u015bnia wyparli powsta\u0144c\u00f3w z Powi\u015bla. 27 wrze\u015bnia Niemcy zdobyli Mokot\u00f3w, 30 wrze\u015bnia \u2014 \u017boliborz, 2 pa\u017adziernika podda\u0142o si\u0119 \u015ar\u00f3dmie\u015bcie. Po kapitulacji powstania 02.10.1944 r. Niemcy wysiedlili mieszka\u0144c\u00f3w lewobrze\u017cnej Warszawy (ok. 500 tys. os\u00f3b) do obozu przej\u015bciowego w Pruszkowie, uczestnik\u00f3w walk osadzili w obozach jenieckich i koncentracyjnych, nast\u0119pnie przyst\u0105pili do systematycznego niszczenia miasta. 14.09.1944 r. Praga zosta\u0142a zdobyta przez 1. armi\u0119 Wojska Polskiego i jednostki Armii Czerwonej \u201416\u201321 wrze\u015bnia oddzia\u0142y polskie utworzy\u0142y przycz\u00f3\u0142ki na \u017boliborzu, Powi\u015blu, Czerniakowie (zlikwidowane przez Niemc\u00f3w). 17.01.1945 r. Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a lewobrze\u017cn\u0105 Warszaw\u0119.<\/span><\/p>\n

\u0141\u0105czne straty ludno\u015bci Warszawy w okresie 1939\u20131944 wynios\u0142y ok. 600\u2013800 tys. os\u00f3b, w tym ok. 350 tys. \u017byd\u00f3w i ok. 170 tys. poleg\u0142ych lub zamordowanych podczas powstania warszawskiego. Straty urbanistyczne \u2014 ok. 84%, w tym zabudowa przemys\u0142owa 90%, mieszkalna 72%, zabytkowa 90%. Zosta\u0142a zniszczona przewa\u017caj\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 sieci komunikacyjnej i taboru.<\/span>
\nPo II wojnie \u015bwiatowej Warszawa by\u0142a siedzib\u0105 Krajowej Rady Narodowej i Rz\u0105du Tymczasowego Rzeczypospolitej Polskiej, nast\u0119pnie najwy\u017cszych w\u0142adz pa\u0144stwowych. Sta\u0142a si\u0119 wielkim o\u015brodkiem administracyjnym, naukowym, kulturalnym i przemys\u0142owym, wa\u017cnym w\u0119z\u0142em komunikacyjnym. W 1945 r. nast\u0105pi\u0142 \u017cywio\u0142owy powr\u00f3t wysiedlonej ludno\u015bci. 14.02.1945 r. powo\u0142ano Biuro Odbudowy Stolicy, nast\u0119pnie spo\u0142eczny Fundusz Odbudowy Stolicy. Warszawa zosta\u0142a dzi\u0119ki wysi\u0142kowi ca\u0142ego narodu odbudowana i rozbudowana.<\/span><\/p>\n

Nast\u0105pi\u0142o potrojenie terytorium miasta (g\u0142\u00f3wnie w 1951 i 1977). Wzrasta\u0142a liczba mieszka\u0144c\u00f3w: grudzie\u0144 1945 \u2014472 tys., 1955 \u2014 ponad 1 mln, 1973 \u2014 1,3 mln, w ko\u0144cu 1992 r. \u2014 1,65 mln. Dzia\u0142a\u0142y tu naczelne w\u0142adze partii i stronnictw politycznych (Polska Partia Robotnicza i Polska Partia Socjalistyczna \u2013 potem zjednoczone przez w\u0142adze w Polsk\u0105 Zjednoczon\u0105 Parti\u0119 Robotnicz\u0105, Polskie Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Demokratyczne, Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Pracy), organizacji spo\u0142ecznych, zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych. Odrodzi\u0142o si\u0119 \u017cycie kulturalne i naukowe, zainaugurowa\u0142y dzia\u0142alno\u015b\u0107 wy\u017csze uczelnie, teatry, muzea, wydawnictwa (szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 Czytelnik). Zacz\u0119\u0142a si\u0119 ukazywa\u0107 prasa codzienna (\u201e\u017bycie Warszawy\u201d) i literacka (\u201eOdrodzenie\u201d, nieco p\u00f3\u017aniej \u201eTw\u00f3rczo\u015b\u0107\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Kulturalny\u201d). W 1951 r. powo\u0142ano Polsk\u0105 Akademi\u0119 Nauk (PAN).<\/span><\/p>\n

W drugiej po\u0142owie lat 40. XX w. w Warszawie i okolicy dzia\u0142a\u0142y ugrupowania i struktury opozycyjne wobec w\u0142adz komunistycznych. Warszawa by\u0142a miejscem licznych proces\u00f3w politycznych, m.in. ugrupowania Wolno\u015b\u0107 i Niezawis\u0142o\u015b\u0107 (1947), przyw\u00f3dc\u00f3w Polskiej Partii Socjalistycznej z Kazimierzem Pu\u017cakiem na czele (1948), gen. Stanis\u0142awa Tatara (1951), biskupa Czes\u0142awa Kaczmarka (1953). Po zaj\u0119ciu Warszawy przez wojska sowieckie i Wojsko Polskie utworzono kilkana\u015bcie oboz\u00f3w pracy \u2014 \u0142agr\u00f3w, m.in. w latach 1945\u20131949 Centralny Ob\u00f3z Pracy dla Odbudowy Warszawy przy ul. G\u0119siej 26 (ponad 8 tys. wi\u0119\u017ani\u00f3w \u2014 je\u0144c\u00f3w wojennych, volksdeutsch\u00f3w, reichsdeutsch\u00f3w) oraz w latach 1946\u20131949 Ob\u00f3z Pracy Je\u0144c\u00f3w Niemieckich Warszawa\u2013Pole Mokotowskie, ul. Wawelska 9 (ponad 27 tys. os\u00f3b), wi\u0119zienia polityczne (Urz\u0105d Bezpiecze\u0144stwa Publicznego na ul. Rakowieckiej i w Miedzeszynie oraz NKWD w Rembertowie i na S\u0142u\u017cewcu przy K\u0142obuckiej).<\/span><\/p>\n

W p\u00f3\u017aniejszym okresie miasto by\u0142o o\u015brodkiem ruchu spo\u0142ecznego na rzecz reform demokratycznych (Klub Krzywego Ko\u0142a) i wyst\u0105pie\u0144 protestacyjnych w 1956 (pa\u017adziernikowe przesilenie polityczne), 1968 (marzec 1968), 1976 (czerwcowy protest robotniczy 1976), w latach 80. XX w. tak\u017ce niezale\u017cnej dzia\u0142alno\u015bci politycznej i zwi\u0105zkowej (Solidarno\u015b\u0107), kulturalnej (nieoficjalne wystawy, imprezy, inscenizacje teatr.) oraz wydawniczej (oficyny tzw. drugiego obiegu: Nowa, Kr\u0105g, Most, CDN, Przed\u015bwit, Rytm, pisma ukazuj\u0105ce si\u0119 poza cenzur\u0105: \u201eZapis\u201d, \u201eKrytyka\u201d, \u201eG\u0142os\u201d, \u201eOpinia\u201d, \u201eTygodnik Mazowsze\u201d, \u201eKos\u201d, \u201eKultura Niezale\u017cna\u201d, \u201eRes Publica\u201d).<\/span><\/p>\n

W 1989 r. w Warszawie obradowa\u0142 Okr\u0105g\u0142y St\u00f3\u0142. Po zwyci\u0119stwie obozu solidarno\u015bciowego w wyborach 4 czerwca Warszawa sta\u0142a si\u0119 stolic\u0105 III Rzeczypospolitej, siedzib\u0105 najwy\u017cszych w\u0142adz pa\u0144stwowych, centrum \u017cycia politycznego, gospodarczego i kulturalnego. Po 1989 r. nast\u0105pi\u0142y zmiany ustroju miasta. Na mocy ustawy z 1990 r. podzielono Warszaw\u0119 na 7 (nast\u0119pnie 8) dzielnic, zmniejszaj\u0105c kompetencje prezydenta Warszawy. Ustawa z 1994 r. okre\u015bla\u0142a Warszaw\u0119 jako zwi\u0105zek komunalny 11 gmin. 01.01.1999 r. Warszawa sta\u0142a si\u0119 stolic\u0105 wojew\u00f3dztwa mazowieckiego i powiatem warszawskim. Nowa ustawa z 2002 r. zlikwidowa\u0142a powiat i wprowadzi\u0142a jedn\u0105 gmin\u0119 na prawach powiatu z 18 dzielnicami. W 2013 r. w Warszawie \u017cy\u0142o ok. 1,7 mln mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\n

Tre\u015b\u0107 has\u0142a zosta\u0142a przygotowana na podstawie materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych PWN.<\/em><\/span><\/p>\n

BIBLIOGRAFIA<\/em><\/span>
\nDzieje Warszawy, red. S. Kieniewicz, t. 2\u20136, Warszawa 1976\u20131990.<\/em><\/span>
\nEncyklopedia Warszawy, Warszawa 1994.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Warszawa – Historia miejscowo\u015bci Wykopaliska na Starym Br\u00f3dnie (na prawym brzegu Wis\u0142y) ujawni\u0142y istnienie w X i na pocz. XI w. grodu i osady rzemie\u015blniczo-handlowej. Po jej zniszczeniu o\u015brodkami wymiany handlowej sta\u0142y si\u0119 Kamion (Kamie\u0144, wzmiankowany 1065?) na prawym brzegu Wis\u0142y oraz Solec (na lewym brzegu Wis\u0142y). W XIII w. rozwin\u0105\u0142 si\u0119 gr\u00f3d w Jazdowie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94358"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=94358"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94358\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":94381,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94358\/revisions\/94381"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=94358"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=94358"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=94358"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}