{"id":94704,"date":"2022-04-20T17:09:57","date_gmt":"2022-04-20T15:09:57","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=94704"},"modified":"2022-04-20T08:10:20","modified_gmt":"2022-04-20T06:10:20","slug":"29-09-61","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=94704","title":{"rendered":"Co \u017bydzi z warszawskiego getta naprawd\u0119 wiedzieli o Zag\u0142adzie?"},"content":{"rendered":"

Maria Ferenc: Nawet wiarygodne informacje, co dzieje si\u0119 w Treblince, by\u0142y konfrontowane z plotkami, \u017ce kto\u015b gdzie\u015b otrzyma\u0142 list od wywiezionej rodziny i \u017ce dzieje im si\u0119 ca\u0142kiem zno\u015bnie, pracuj\u0105, maj\u0105 co je\u015b\u0107 (\/ East News)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Co \u017bydzi z warszawskiego getta naprawd\u0119 wiedzieli o Zag\u0142adzie?<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Pawe\u0142 Smole\u0144ski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Powst<\/span>anie w getcie warszawskim. W\u0142adys\u0142aw Szpilman przyzna\u0142 po latach, \u017ce gdyby w getcie warszawskim kto\u015b mu powiedzia\u0142, \u017ce Niemcy chc\u0105 wysiedli\u0107 i zagazowa\u0107 300 tys. \u017byd\u00f3w, toby mu nie wierzy\u0142.<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

79. rocznica powstania w getcie warszawskim<\/span><\/h2>\n

Rozmowa z dr Mari\u0105 Ferenc<\/span><\/h2>\n
Pawe\u0142 Smole\u0144ski: Pierwsze informacje o Zag\u0142adzie s\u0142a\u0142a do warszawskiego getta R\u00f3\u017ca Kap\u0142an.<\/h5>\n

Dr Maria Ferenc: Listy R\u00f3\u017cy przychodz\u0105 do Warszawy od stycznia 1942 r. Jeszcze wcze\u015bniej dociera\u0142y wie\u015bci z Wilna, podziemny ruch oporu w obu gettach mia\u0142 swoje kana\u0142y \u0142\u0105czno\u015bci, komunikowa\u0142y si\u0119 ze sob\u0105 na przyk\u0142ad lokalne kom\u00f3rki ruch\u00f3w m\u0142odzie\u017cowych. W ten spos\u00f3b warszawscy dzia\u0142acze dowiedzieli si\u0119, co dzieje si\u0119 w Ponarach, gdzie od drugiej dekady lipca 1941 r., czyli w mniej ni\u017c miesi\u0105c od ataku III Rzeszy na Zwi\u0105zek Sowiecki okupuj\u0105cy Litw\u0119, rozstrzeliwano kilkuset \u017byd\u00f3w dziennie. Do ko\u0144ca 1941 r. zamordowano tam ok. 30 tys. os\u00f3b. By\u0142y to informacje wiarygodne, bo przynoszone przez zaufanych emisariuszy: konkretne liczby, okoliczno\u015bci zbrodni, daty. Tyle \u017ce tak\u0105 wiedz\u0105 dysponowa\u0142o sto, mo\u017ce dwie\u015bcie os\u00f3b na kilkaset tysi\u0119cy zamkni\u0119tych w getcie warszawskim \u017byd\u00f3w. Co na dobr\u0105 spraw\u0119 oznacza\u0142o, \u017ce nie wiedzia\u0142 prawie nikt, informacje o Ponarach nie pojawiaj\u0105 si\u0119 nawet w plotkach. Od wiadomo\u015bci ze wschodu \u0142atwo by\u0142o si\u0119 zdystansowa\u0107, mordy powi\u0105za\u0107 z dzia\u0142aniami frontowymi.<\/span><\/p>\n

\n

R\u00f3\u017ca Kap\u0142an to ju\u017c co\u015b innego. Pisa\u0142a do m\u0119\u017ca Szmuela, dzia\u0142acza Bundu i Centralnej Komisji Uchod\u017ac\u00f3w w getcie warszawskim. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo Kap\u0142an\u00f3w rozdzieli\u0142o si\u0119, bo nie by\u0142o ich sta\u0107 na wsp\u00f3lny pobyt w Warszawie. R\u00f3\u017ca, kt\u00f3ra by\u0142a krawcow\u0105, wraz z dzie\u0107mi osiad\u0142a w Kro\u015bniewicach ko\u0142o Kutna. Tam dochodz\u0105 wiadomo\u015bci, \u017ce \u017bydzi z okolicznych miasteczek i wsi s\u0105 wywo\u017ceni, niknie po nich wszelki \u015blad. Zaczyna si\u0119 ba\u0107 o najbli\u017cszych, zw\u0142aszcza \u017ce rozmawia\u0142a z uciekinierem z pierwszego obozu zag\u0142ady w Che\u0142mnie nad Nerem. Postanawia, \u017ce zrobi, co tylko mo\u017cliwe, by uzyskane informacje przekaza\u0107 dalej. Nie poprzestaje tylko na m\u0119\u017cu, rozsy\u0142a wiadomo\u015bci do wa\u017cnych ludzi z getta, np. do dr. Izraela Milejkowskiego, radcy Judenratu, czy do dzia\u0142acza spo\u0142ecznego Izaaka Borensteina.<\/span><\/p>\n

Wojenne listy przechodz\u0105 przez niemieck\u0105 cenzur\u0119?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Czytano je w miejscu nadania, wi\u0119c R\u00f3\u017ca si\u0119 musi bardzo pilnowa\u0107 i pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 kodem zrozumia\u0142ym dla odbiorc\u00f3w. Nie s\u0105 to \u017cadne skomplikowane szyfry, odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do sytuacji jasnych dla obojga stron. Pisze np. o zmar\u0142ym wuju i o tym, \u017ce \u201etam wszyscy ju\u017c te\u017c s\u0105, gdzie Wujek Dawid”.<\/span><\/p>\n

Religia by\u0142a z regu\u0142y domen\u0105 m\u0119\u017cczyzn, ale tak\u017ce alarmuj\u0105ce kobiety odwo\u0142ywa\u0142y si\u0119 do symboliki biblijnej. Autorzy list\u00f3w przywo\u0142ywali Hamana, babilo\u0144skiego dr\u0119czyciela \u017byd\u00f3w, kt\u00f3ry planowa\u0142 wszystkich ich wytraci\u0107, lub pisali, \u017ce po wywiezionych pozosta\u0142 tylko kadysz, czyli modlitwa za zmar\u0142ych. R\u00f3\u017ca Kap\u0142an pisa\u0142a: \u201eTa szechita nadal trwa” \u2013 szechita to po hebrajsku rze\u017a. Ta symbolika by\u0142a czytelna nie tylko dla wykszta\u0142conych, ale te\u017c prostych ludzi.<\/span><\/p>\n

Lecz zrazu w listy nie wierzono.<\/strong><\/h5>\n

– Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie wierzy\u0142a, ale Szmuel Kap\u0142an wierzy\u0142. Przekazywa\u0142 wiadomo\u015bci od \u017cony dalej, a z racji politycznego zaanga\u017cowania mia\u0142 znajomych aktywnych w konspiracji. Wydaje si\u0119, \u017ce dzia\u0142acze podziemia wiedzieli, co si\u0119 dzieje, i mieli ca\u0142kiem sporo wiarygodnych informacji, spotkali uciekiniera z Che\u0142mna, kt\u00f3ry dotar\u0142 do Warszawy i z\u0142o\u017cy\u0142 relacj\u0119, jak zmuszony by\u0142 chowa\u0107 cia\u0142a zamordowanych.<\/span><\/p>\n

Lecz generalnie odbiorcy plotek us\u0142yszanych gdzie\u015b przypadkiem, jak to w Kraju Warty wywieziono jakich\u015b ludzi do lasu na zatracenie, nie wiedzieli zbytnio, co o tym my\u015ble\u0107, nie mieli nic ponad s\u0142owa. Zreszt\u0105 niewiara w Zag\u0142ad\u0119 to problem, kt\u00f3ry ci\u0105gnie si\u0119 przez bardzo d\u0142ugi czas.<\/span><\/p>\n

Gdy\u017c \u0142atwiej by\u0142o nie wierzy\u0107.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Oczywi\u015bcie, tak dzieje si\u0119 zawsze, jak dzisiaj w przypadku ludzi, kt\u00f3rzy nie uwierzyli w pandemi\u0119. Straszne wiadomo\u015bci s\u0105 po prostu zbyt trudne, by je przyj\u0105\u0107. W ksi\u0105\u017cce cytuj\u0119 W\u0142adys\u0142awa Szpilmana, kt\u00f3ry po latach wspomina\u0142 getto warszawskie i pyta rozm\u00f3wczyni\u0119: \u201eCzy gdyby teraz powiedziano, \u017ce wysiedl\u0105 trzysta tysi\u0119cy ludzi i zagazuj\u0105, uwierzy\u0142aby pani? [\u2026] Ja nie wierzy\u0142em”.<\/span><\/p>\n

Wie\u015bci o Zag\u0142adzie staj\u0105 si\u0119 coraz bardziej prawdopodobne, gdy Holocaust geograficznie przybli\u017ca si\u0119 do Warszawy. To ju\u017c nie s\u0105 wiadomo\u015bci z odleg\u0142ej Bia\u0142orusi lub Ukrainy, gdzie morduj\u0105 niemieckie Einsatzgruppen, a z Kraju Warty, z \u0141odzi, kt\u00f3ra by\u0142a punktem odniesienia dla warszawskiego getta, gdy\u017c powszechnie uwa\u017cano, \u017ce to, co dzieje si\u0119 w Litzmannstadt, zapewne wydarzy si\u0119 i tutaj. Ludzie staj\u0105 si\u0119 coraz bardziej zaniepokojeni. A niebawem nadejd\u0105 wie\u015bci z Lublina, z Zamo\u015bcia, ci\u0105gle ich przybywa, tak samo jak w Warszawie przybywa uciekinier\u00f3w, s\u0105 mi\u0119dzy nimi dobrzy znajomi, przyjaciele, rodzina, stanowi\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142o jak najbardziej wiarygodne. Lecz kontekst i skala zbrodni ci\u0105gle umykaj\u0105.<\/span><\/p>\n

Mieszka\u0144cy getta byli skupieni na przetrwaniu.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 W ca\u0142kowicie upiornej rzeczywisto\u015bci. Trzeba by\u0142o walczy\u0107 o kawa\u0142ek chleba dla dzieci, dba\u0107 o przeszmuglowanie jedzenia ze strony aryjskiej, mie\u0107 czym napali\u0107 w piecu.<\/span><\/p>\n

Ale te\u017c \u017cyli nadziej\u0105, \u017ce losy wojny wreszcie si\u0119 odwr\u00f3c\u0105, Niemcy zaczn\u0105 przegrywa\u0107. \u015aledzenie wiadomo\u015bci frontowych nie by\u0142o \u0142atwe, gdy\u017c w getcie legalnie dost\u0119pne by\u0142y tylko gazety gadzinowe. Istnia\u0142a te\u017c prasa podziemna, konspiracja mia\u0142a radioodbiorniki, uczono si\u0119 r\u00f3wnie\u017c czyta\u0107 mi\u0119dzy wierszami oficjaln\u0105 pras\u0119 niemieck\u0105.<\/span><\/p>\n

Gdy III Rzesza najecha\u0142a na Zwi\u0105zek Sowiecki, w getcie wybuch\u0142a euforia.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Autorzy relacji z getta pisali, \u017ce ludzie na ulicach \u015bciskali si\u0119 z rado\u015bci, zapanowa\u0142 entuzjazm. Nie sz\u0142o o to, \u017ce mieszka\u0144cy getta byli jako\u015b szczeg\u00f3lnie uwiedzeni przez komunizm i prosowieccy. Po przesz\u0142o p\u00f3\u0142tora roku wojny rozumieli ju\u017c, \u017ce wiele front\u00f3w oznacza dla\u00a0Niemiec<\/a>, \u017ce musz\u0105 si\u0119 wreszcie potkn\u0105\u0107. Czekano na przyst\u0105pienie do wojny Stan\u00f3w Zjednoczonych i bardzo nie podoba\u0142a si\u0119 zachowawcza postawa Ameryki. Krytykowano bezczynno\u015b\u0107 Wielkiej Brytanii, wi\u0119c wiadomo\u015b\u0107, i\u017c Niemcy bij\u0105 si\u0119 z Sowietami, napawa\u0142a rado\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Nadziei szukano r\u00f3wnie\u017c w historii \u017byd\u00f3w.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Wiedziano, \u017ce to tysi\u0105ce lat poniewierki i upokorze\u0144, niewoli i pogrom\u00f3w. Pocieszano si\u0119 jednak, \u017ce skoro \u017bydzi przetrwali niewol\u0119 babilo\u0144sk\u0105, wygnanie z Ziemi Obiecanej, inkwizycj\u0119, getta \u015bredniowiecza, podgrzewane antysemityzmem bunty ch\u0142opskie w naszej cz\u0119\u015bci Europy, to i tym razem sytuacja si\u0119 uspokoi. Wielu pami\u0119ta\u0142o, \u017ce Niemcy z I wojny \u015bwiatowej, te\u017c okupuj\u0105cy Warszaw\u0119, byli koniec ko\u0144c\u00f3w cywilizowanymi lud\u017ami.<\/span><\/p>\n

Wspominanie przesz\u0142o\u015bci to naturalny spos\u00f3b ratunku, mechanizm obronny przed straszn\u0105 tera\u017aniejszo\u015bci i nieznanym jutrem. Analogie historyczne, nie tylko z dziej\u00f3w \u017byd\u00f3w, pomaga\u0142y radzi\u0107 sobie z tragicznym losem. Niemcy doszli pod Moskw\u0119 i bardzo dobrze, gdy\u017c to oraz ci\u0119\u017cka rosyjska zima sprowadz\u0105 na nich los armii cesarza Napoleona. Brutalne pogromy pierwszych lat XX w. nie oznacza\u0142y wymordowania ca\u0142ego narodu. Przemoc wobec \u017byd\u00f3w nie by\u0142a czym\u015b nowym, wi\u0119c paradoksalnie takie do\u015bwiadczenie jako\u015b pociesza\u0142o, dawa\u0142o nadziej\u0119, \u017ce los si\u0119 obr\u00f3ci.<\/span><\/p>\n

Lecz z drugiej strony takie my\u015blenie nie pozwala\u0142o skontaktowa\u0107 si\u0119 z realiami. Lekcewa\u017cenie alarmuj\u0105cych sygna\u0142\u00f3w by\u0142o nieskutecznym i niestety do\u015b\u0107 powszechnym lekarstwem.<\/span><\/p>\n

Co dzisiaj pozwala antysemitom, cho\u0107by zarzekali si\u0119, \u017ce nimi nie s\u0105, snucie opowie\u015bci o baranach id\u0105cych na \u015bmier\u0107. Ale z drugiej strony takie opinie g\u0142oszone by\u0142y r\u00f3wnie\u017c w Izraelu z zapewnieniem, \u017ce pa\u0144stwo \u017cydowskie nigdy by do tego nie dopu\u015bci\u0142o.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 S\u0142owa o baranach id\u0105cych dobrowolnie na rze\u017a pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c w konspiracyjnej prasie \u017cydowskiej. Wyg\u0142aszaj\u0105 je dzia\u0142acze podziemia pi\u0119tnuj\u0105cy bierno\u015b\u0107 mas \u017cydowskich i w ten spos\u00f3b wzywaj\u0105cy do oporu i walki. Ale to perspektywa oderwana od do\u015bwiadczenia wi\u0119kszo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w getta, kt\u00f3rzy mieli prawo nie wierzy\u0107 w dziej\u0105cy si\u0119 Holocaust, bo informacje, kt\u00f3re do nich dociera\u0142y, by\u0142y nieprecyzyjne i wydawa\u0142y si\u0119 nieprawdopodobne.<\/span><\/p>\n

\n

Poszukiwanie nadziei jest cz\u0119\u015bci\u0105 ludzkiej natury. Zag\u0142ada ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci, plan wymordowania wszystkich \u017byd\u00f3w europejskich by\u0142y czym\u015b bezprecedensowym, nie do wyobra\u017cenia.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Wiedza o niewiarygodnej skali zbrodni s\u0105czy\u0142a si\u0119 bardzo powoli. Nawet wiarygodne informacje, co dzieje si\u0119 w Treblince, by\u0142y konfrontowane z plotkami, \u017ce kto\u015b gdzie\u015b otrzyma\u0142 list od wywiezionej rodziny i \u017ce dzieje im si\u0119 ca\u0142kiem zno\u015bnie, pracuj\u0105, maj\u0105 co je\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Takie fa\u0142szywki by\u0142y produkowane przez Niemc\u00f3w, nie da si\u0119 zaprzeczy\u0107, \u017ce ich propaganda by\u0142a bardzo zr\u0119cznie prowadzona. Do tego stopnia, \u017ce starsi dzia\u0142acze podziemia nie zach\u0119cali do zbrojnego oporu, gdy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 wielka akcja wysiedle\u0144cza \u2013 czyli wyw\u00f3zki do, jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej okaza\u0142o, Treblinki. Lecz nie dlatego, \u017ce przyj\u0119li postaw\u0119 baran\u00f3w id\u0105cych na rze\u017a. Starali si\u0119 by\u0107 odpowiedzialnymi przyw\u00f3dcami swojej spo\u0142eczno\u015bci, my\u015bleli, \u017ce w ten spos\u00f3b ocal\u0105 nie tylko pojedyncze jednostki, zw\u0142aszcza \u017ce Niemcy utwierdzali mieszka\u0144c\u00f3w getta w przekonaniu, i\u017c rodziny tych, kt\u00f3rzy pracuj\u0105 w nim, b\u0119d\u0105 mog\u0142y zosta\u0107 w Warszawie. Przecie\u017c nikt nie liczy\u0142 na powodzenie zrywu militarnego, cho\u0107 pojawia\u0142y si\u0119 pomys\u0142y, by przeciwstawi\u0107 si\u0119 Niemcom przy za pomoc\u0105 no\u017cy kuchennych. \u017bydowska Organizacja Bojowa powo\u0142ana w lipcu 1942 r. mia\u0142a tylko jeden pistolet. Przygotowanie do powstania w kwietniu 1943 r. to miesi\u0105ce organizowania si\u0119, zbierania pieni\u0119dzy w bardzo trudnych okoliczno\u015bciach, kupowania broni poza gettem, kt\u00f3rej i tak by\u0142y znikome ilo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Mam wra\u017cenie, \u017ce do zrozumienia i opisywania zbiorowej kondycji mieszka\u0144c\u00f3w getta wiedza psychologa jest r\u00f3wnie niezb\u0119dna jak warsztat historyka. Trzeba mie\u0107 jaki\u015b aparat, by poj\u0105\u0107, \u017ce ludzie, kt\u00f3rzy ci\u0105gle nie wyzbyli si\u0119 nadziei, na ulicach ogl\u0105daj\u0105 \u015bmier\u0107 g\u0142odow\u0105, drewniane w\u00f3zki zbieraj\u0105ce setki cia\u0142, s\u0105 zagro\u017ceni epidemiami, byle Niemiec mo\u017ce ich zamordowa\u0107 dla zaspokojenia kaprysu. Realno\u015b\u0107 jest ca\u0142kowicie inna od nadziei, mo\u017cna jej dotkn\u0105\u0107, tymczasem zdaje si\u0119 s\u0142absza, nie przekonuje.<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Analiza historii getta wymaga si\u0119gni\u0119cia po psychologi\u0119 i socjologi\u0119, a doktorat, na podstawie kt\u00f3rego napisa\u0142am ksi\u0105\u017ck\u0119 [\u201eKa\u017cdy pyta, co z nami b\u0119dzie. Mieszka\u0144cy getta warszawskiego wobec wiadomo\u015bci o wojnie i Zag\u0142adzie”, \u017bIH, 2022], obroni\u0142am na Wydziale Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Nie da si\u0119 poj\u0105\u0107 getta bez przyjrzenia si\u0119, w jaki spos\u00f3b \u017bydzi reagowali na codzienne do\u015bwiadczenie, na wiadomo\u015bci zza mur\u00f3w, zar\u00f3wno jako zbiorowo\u015b\u0107, jak i pojedyncze jednostki. Zreszt\u0105 \u2013 mechanizmy radzenia sobie z narastaj\u0105c\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce Niemcy planuj\u0105 wymordowanie wszystkich \u017byd\u00f3w, s\u0105 takie same w ca\u0142ym Generalnym Gubernatorstwie.<\/span><\/p>\n

Czy ze \u015bwiadomo\u015bci tych mechanizm\u00f3w p\u0142ynie jaki\u015b og\u00f3lny wniosek?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Cz\u0142owiek potrzebuje do codziennego \u017cycia wiedzy o swojej sytuacji oraz nadziei, podobnie jak trzeba mu powietrza i jedzenia. Nadzieja daje energi\u0119, ale zdarza si\u0119, \u017ce blokuje nam kontakt z rzeczywisto\u015bci\u0105. Potrzeba zrozumienia swojej sytuacji jest fundamentaln\u0105 ludzk\u0105 potrzeb\u0105. \u017beby to dostrzec, warto przygl\u0105da\u0107 si\u0119 temu, jak \u017bydzi negocjowali z rzeczywisto\u015bci\u0105, jak reagowali na to, co s\u0142ysz\u0105.<\/span><\/p>\n

Jak?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 Getto jest ekstremalnie zat\u0142oczone, \u017cycie toczy si\u0119 w t\u0142umie na ulicach, ludzie ze sob\u0105 rozmawiaj\u0105 w\u0142a\u015bciwie wsz\u0119dzie. Wie\u015bci roznosz\u0105 si\u0119 b\u0142yskawicznie, ale g\u0142\u00f3wnie pod postaci\u0105 plotki, pras\u0119 podziemn\u0105 czyta\u0142 u\u0142amek mieszka\u0144c\u00f3w getta. Dlatego bardzo wa\u017cne jest rozr\u00f3\u017cnienie na nie\u017ale poinformowanych dzia\u0142aczy \u017cydowskiego podziemia i ca\u0142\u0105 reszt\u0119. Wiedza podziemia mia\u0142a znaczenie znikome, zaanga\u017cowanych w konspiracj\u0119 by\u0142o kilkuset spo\u015br\u00f3d ponad 400 tys. \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Dla zaspokojenia g\u0142odu informacyjnego s\u0142u\u017cy\u0142a szeptanka. Opowiadano sobie \u017carty o sytuacji mi\u0119dzynarodowej, kpiono z beznadziei \u017cydowskiej sytuacji.<\/span><\/p>\n

\n

Np. po zwyci\u0119skim zako\u0144czeniu wojny przez Angli\u0119 Churchill przyje\u017cd\u017ca do Warszawy, udaje si\u0119 na cmentarz \u017cydowski i wyg\u0142asza przem\u00f3wienie: \u201eOt\u00f3\u017c przybyli\u015bmy, drodzy \u017bydzi, by wyratowa\u0107 was od niewoli niemieckiej”.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Te dowcipy oddawa\u0142y ponure nastroje, ale te\u017c szukano jakich\u015b pociesze\u0144, \u015bwiate\u0142ka w tunelu.<\/span><\/p>\n

Kiedy w getcie warszawskim wiedza o tym, co czeka \u017byd\u00f3w, staje si\u0119 powszechna?<\/strong><\/h5>\n

\u2013 My\u015bl\u0119, \u017ce dopiero pod koniec wielkiej akcji likwidacyjnej, czyli wtedy, gdy wi\u0119kszo\u015b\u0107 warszawskich \u017byd\u00f3w zosta\u0142a wywiezionych do Treblinki. W dokumentach ocala\u0142ych z getta mo\u017cna dostrzec t\u0119 zmian\u0119 nastroj\u00f3w, cho\u0107 ona nie przychodzi z dnia na dzie\u0144. Wielka akcja likwidacyjna trwa do\u015b\u0107 d\u0142ugo, dwa miesi\u0105ce. To terror, cierpienie, mordowanie na ulicach, oczywista pogarda dla \u017cycia. P\u00f3\u017aniej do getta powr\u00f3ci\u0142o troch\u0119 uciekinier\u00f3w z Treblinki i oni opowiadali o swoich do\u015bwiadczeniach i tym, co widzieli. Opowiadali nie tylko podziemiu, ale ka\u017cdemu, kogo spotkali. Po zako\u0144czeniu akcji z\u0142udzenia si\u0119 rozwia\u0142y, w getcie zapanowa\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce \u017bydzi zostali skazani na \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n

Gdy w getcie zostaje kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy ludzi, kurtyna jest ca\u0142kowicie podniesiona. Uciekinierzy rysuj\u0105 plany Treblinki, schematy kom\u00f3r gazowych. Wszyscy w getcie stracili bliskich, cz\u0119\u015b\u0107 pozosta\u0142a zupe\u0142nie sama. Nie maj\u0105 nadziei na przetrwanie, raczej \u017cyj\u0105 w strachu i przekonaniu, \u017ce zaraz nadejdzie kolejna akcja, a Niemcy mog\u0105 w dowolnym momencie zdecydowa\u0107, \u017ce definitywnie ko\u0144cz\u0105 z gettem warszawskim. Wtedy zaczynaj\u0105 si\u0119 przygotowania na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 do oporu zbrojnego, ogromny wysi\u0142ek zdobywania broni, lecz wszyscy zdaj\u0105 sobie spraw\u0119, \u017ce op\u00f3r to wyb\u00f3r sposobu umierania.<\/span><\/p>\n

Made in Getto. Oto historie ludzi, kt\u00f3rzy dokumentowali ka\u017cdy dzie\u0144 w zamkni\u0119ciu. REPORTA\u017b WIDEO!<\/a><\/i><\/b><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n