{"id":94776,"date":"2022-04-23T17:09:42","date_gmt":"2022-04-23T15:09:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=94776"},"modified":"2022-04-23T13:07:13","modified_gmt":"2022-04-23T11:07:13","slug":"02-09-70","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=94776","title":{"rendered":"Do kogo nale\u017ca\u0142y po wojnie osierocone \u017cydowskie dzieci?"},"content":{"rendered":"

Siostry Mina i Liwsza Fuchsberg z Borysowa (fot. archiwum rodzinne)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Do kogo nale\u017ca\u0142y po wojnie osierocone \u017cydowskie dzieci?<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Anna Bikont<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Do kogo nale\u017ca\u0142y po wojnie osierocone \u017cydowskie dzieci? Do polskich opiekun\u00f3w, kt\u00f3rzy je przechowali w czasie wojny? Do bliskich i dalekich krewnych, kt\u00f3rzy si\u0119 po nie zg\u0142aszali z zagranicy? Do instytucji \u017cydowskich, kt\u00f3re g\u0142osi\u0142y, \u017ce s\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 narodu \u017cydowskiego i \u017ce trzeba je odebra\u0107 nawet wbrew ich woli?<\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

Nie by\u0142o na to jednej dobrej odpowiedzi.<\/span><\/p>\n

\u201eW tym przypadku \u2013 pisze Marian Turski w przedmowie do ksi\u0105\u017cki Lili Fuchsberg \u201eListy do mojej siostry”\u2013 by\u0142em po stronie przybranych rodzic\u00f3w”.<\/span><\/p>\n

Ten przypadek to rozpisana w listach historia si\u00f3str Fuchsberg z Borys\u0142awia. Obie zosta\u0142y uratowane przez rodzin\u0119 Grzegorczyk\u00f3w, ale ka\u017cda zapami\u0119ta\u0142a wojn\u0119 inaczej. Malutka Liwsza jako Zdzisia (czyli Zdzis\u0142awa) wyrasta\u0142a szcz\u0119\u015bliwie u boku uwielbiaj\u0105cych j\u0105 rodzic\u00f3w Heleny i W\u0142adys\u0142awa Grzegorczyk\u00f3w. Nie mia\u0142a poj\u0119cia, \u017ce mia\u0142a kiedy\u015b innych rodzic\u00f3w. Starsza Mina wszystko wiedzia\u0142a i du\u017co widzia\u0142a. Pami\u0119ta\u0142a getto w Borys\u0142awiu, ukrywanie si\u0119 z rodzicami i bratem w lesie, \u015bmier\u0107 rodzic\u00f3w wskutek denuncjacji i jak j\u0105 starszy brat \u2013 ona mia\u0142a wtedy 11, on 13 lat \u2013 zaprowadzi\u0142 do Grzegorczyk\u00f3w, gdzie od dw\u00f3ch miesi\u0119cy by\u0142a ju\u017c jej m\u0142odsza siostra oddana jako niemowl\u0119. Min\u0119 ukryli na strychu, gdzie chowali ju\u017c 17 \u017byd\u00f3w. Czasem wieczorami mog\u0142a zej\u015b\u0107 po w\u0105skiej drabinie i pobawi\u0107 si\u0119 z m\u0142odsz\u0105 siostr\u0105, kt\u00f3ra uchodzi\u0142a za c\u00f3rk\u0119 swoich opiekun\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\n

\u201eMama mi opowiedzia\u0142a \u2013 pisze 11-letnia Zdzisia do Miny \u2013 \u017ce jeden raz jedna s\u0105siadka donios\u0142a do policjanta, \u017ce jestem \u017byd\u00f3wk\u0105 i nie jestem ich dzieckiem. On zna\u0142 Tat\u0119 i go uprzedzi\u0142, a Tato polecia\u0142 do niej z siekier\u0105 i jej powiedzia\u0142: \u00bbJak mojemu dziecku spadnie jeden w\u0142os z g\u0142owy, to twoje zostan\u0105 bez g\u0142owy!\u00ab. A potem szybko mnie ochrzcili na ich nazwisko. To nas uratowa\u0142o. Tato zawsze m\u00f3wi\u0142: \u00bbNiemcy nigdy ze mn\u0105 nie wygraj\u0105!\u00ab” (list z 20.06.1953).<\/span><\/p>\n

Wszyscy ukrywaj\u0105cy si\u0119 u Grzegorczyk\u00f3w prze\u017cyli. Mina wyjecha\u0142a do Palestyny, Liwsza-Zdzisia zosta\u0142a u opiekun\u00f3w. Ale to nie by\u0142o oczywiste. Jej ciotka poruszy\u0142a niebo i ziemi\u0119, \u017ceby odebra\u0107 dziewczynk\u0119, uzna\u0142a, \u017ce spe\u0142nia wol\u0119 ukochanego brata. Sprawa toczy\u0142a si\u0119 w s\u0105dach w kolejnych instancjach.<\/span><\/p>\n

\u201eJak ciotka Hela z\u0142o\u017cy\u0142a odwo\u0142anie do Najwy\u017cszego S\u0105du \u2013 pisa\u0142a Helena Grzegorczyk do Miny \u2013 to musieli\u015bmy schowa\u0107 Dzidzi\u0119, \u017ceby jej nie ukrad\u0142a. W\u0142adka posadzili do wi\u0119zienia, bo nie chcia\u0142 powiedzie\u0107, gdzie schowa\u0142 dziecko! Nasza ucieczka z Nowej Rudy by\u0142a dla Dzidzi chyba przygod\u0105, bo wyjechali\u015bmy doro\u017ck\u0105 i dziecko by\u0142o schowane pod \u0142aw\u0105. Potem poci\u0105giem ca\u0142\u0105 noc do koszar\u00f3w wojskowych w Radomiu, gdzie m\u0105\u017c mojej siostry jest majorem. (\u2026) Co nam te\u017c du\u017co pomog\u0142o na tej rozprawie, to, \u017ce nasi przyjaciele \u017bydzi, kt\u00f3rzy si\u0119 przechowali u nas, \u015bwiadczyli za nami. A Ty te\u017c w ko\u0144cu wys\u0142a\u0142a\u015b za\u015bwiadczenie, \u017ce si\u0119 zgadzasz, \u017ceby dziecko wychowywa\u0142o si\u0119 u nas. Mimo tej wygranej rozprawy do tej pory si\u0119 boimy, \u017ce kto\u015b ukradnie nasze dziecko na konto ciotki, tak \u017ce kupili\u015bmy du\u017cego wilczura, co idzie z ni\u0105 do szko\u0142y i j\u0105 nie odst\u0119puje na krok” (list z 20.03.1951).<\/span><\/p>\n

***<\/strong><\/h1>\n

Zdzisia wiedzia\u0142a, \u017ce ma siostr\u0119, kt\u00f3ra uczy si\u0119 w Izraelu, ale nie wiedzia\u0142a, \u017ce tam mieszkaj\u0105 \u017bydzi.<\/span><\/p>\n

\n

O tym, kim jest, u\u015bwiadomi\u0142a j\u0105 \u2013 jak to cz\u0119sto bywa\u0142o \u2013 \u017cyczliwa s\u0105siadka, kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a j\u0105 wyzywa\u0107 od \u017byd\u00f3wek, ale to by\u0142o ju\u017c d\u0142ugo po wojnie, w 1952 r.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Mina nigdy nie \u017ca\u0142owa\u0142a, \u017ce wyjecha\u0142a. Zdzisia nigdy nie mia\u0142a w\u0105tpliwo\u015bci, i\u017c dobrze si\u0119 sta\u0142o, \u017ce zosta\u0142a po wojnie w Polsce i dzi\u0119ki temu ros\u0142a otoczona mi\u0142o\u015bci\u0105 i trosk\u0105. Czasami tylko mia\u0142a do\u015b\u0107 i my\u015bla\u0142a o wyje\u017adzie do siostry (ale tylko razem z Grzegorczykami), jak w 1956 r.:<\/span><\/p>\n

\u201eMiniu, napisz, cho\u0107 jedno s\u0142owo, bo ju\u017c d\u0142u\u017cej nie mog\u0119 wytrzyma\u0107. Po prostu dostaj\u0119 sza\u0142u.<\/span><\/p>\n

Wiesz chyba, jak straszny jest teraz w Polsce antysemityzm. Ci\u0105gle jakie\u015b wypadki, \u017ce a\u017c strach. Nusiek ju\u017c kilkakrotnie nam m\u00f3wi\u0142, \u017ceby wyjecha\u0107 na sta\u0142e i oto niedawno przypadek sprawi\u0142, \u017ce zdecydowana jestem natychmiast wyjecha\u0107. Wol\u0119 Ci\u0119 nie smuci\u0107 i nie daj\u0119 opisu. Po prostu ju\u017c nie mog\u0119 wytrzyma\u0107, ci\u0105gle mi dokuczaj\u0105, \u017ce jestem \u017byd\u00f3wk\u0105. A po drugie, dlaczego nie mog\u0142yby\u015bmy by\u0107 razem i dlaczego nie mia\u0142abym mieszka\u0107 w ojczy\u017anie, gdzie nikt by mi nie zarzuca\u0142 mego pochodzenia? Oczywi\u015bcie powiedzia\u0142am o tym Mamusi, ale Mama jeszcze si\u0119 waha” (list z 30.12.1956).<\/span><\/p>\n

Jej polska matka nie zdecydowa\u0142a si\u0119 na wyjazd do Izraela, wi\u0119c ona nie wyjecha\u0142a. Ojciec by\u0142 got\u00f3w, twierdzi\u0142, \u017ce \u201em\u00f3g\u0142by do Was jecha\u0107 poci\u0105giem towarowym, bo tylko w jedn\u0105 stron\u0119 b\u0119dzie si\u0119 m\u0119czy\u0107, potem ma zamiar zosta\u0107 ju\u017c na sta\u0142e!” (list z 08.11.1962).<\/span><\/p>\n

***<\/strong><\/h1>\n

Wyemigrowa\u0142a w p\u00f3\u017anych latach 60., ale dlatego, \u017ce zakocha\u0142a si\u0119 i wyjecha\u0142a za m\u0119\u017cem Francuzem do Pary\u017ca, gdzie mieszka do dzi\u015b. Opisywa\u0142a siostrze noc po porodzie swego pierwszego dziecka:<\/span><\/p>\n

\u201eNie wiem, jak sobie poradzi\u0142a\u015b, maj\u0105c cztery dziewczynki, i czy zaraz my\u015bla\u0142a\u015b o naszej MAMIE, kt\u00f3ra musia\u0142a mnie odda\u0107 na przechowanie zaledwie kilka tygodni po porodzie. Nie mog\u0119 odp\u0119dzi\u0107 o tym mys\u015bli, o JEJ i TATY aresztowaniu, torturach i \u015bmierci. By\u0142am pewna, \u017ce moje szcz\u0119\u015bcie pokryje te wszystkie wspomnienia i zostanie tylko rado\u015b\u0107, \u017ce jestem matk\u0105. Ale niestety tej nocy mia\u0142am tak straszny koszmar, \u017ce musz\u0119 Ci go opisa\u0107 zaraz, bo inaczej z tego si\u0119 nie wyzwol\u0119, a musz\u0119 przecie\u017c by\u0107 zr\u00f3wnowa\u017con\u0105 matk\u0105. Do tej pory pop\u0142akuj\u0119 i mam dreszcze, zupe\u0142nie jakbym by\u0142a w lodowni. W nocy si\u0119 zbudzi\u0142am stukaniem niemieckich cholew zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 do mnie coraz bli\u017cej i zobaczy\u0142am ich buty przy moim \u0142\u00f3\u017cku. Wzi\u0119\u0142am szybko dziecko i schowa\u0142am si\u0119 pod \u0142\u00f3\u017cko (tak jak Ty by\u0142a\u015b schowana na pocz\u0105tku w naszym domu). Tam znalaz\u0142y mnie rano na p\u00f3\u0142 przytomn\u0105 piel\u0119gniarki, odebra\u0142y dziecko i zadzwoni\u0142y po lekarza” (list z 17.09.1973).<\/span><\/p>\n

***<\/h1>\n

Do Zdzisi, ju\u017c wtedy Catherine Ravet, przyjecha\u0142 zaraz po porodzie W\u0142adys\u0142aw Grzegorczyk.<\/span><\/p>\n

\u201eJak przylecia\u0142em do Pary\u017ca, Dzidzia ju\u017c czeka\u0142a z c\u00f3reczk\u0105. Pi\u0105ta wnuczka! \u2013 pisa\u0142 do Miny, bo jej cztery c\u00f3rki uwa\u017ca\u0142 te\u017c za swoje wnuczki. \u2013 Mo\u017ce mi nie uwierzysz, ale m\u00f3wi\u0119 Ci prawd\u0119, to dziecko jest zupe\u0142nie do mnie podobne. A wpatrzona we mnie jak w obrazek i jak j\u0105 bior\u0119 na r\u0119ce, zaraz si\u0119 u\u015bmiecha. (\u2026) M\u00f3wi\u0119 Ci, Minciu, nie ma nic lepszego na \u015bwiecie jak niemowlak na r\u0119kach. Moja kochana Minciu, na pewno pami\u0119tasz, jak by\u0142a\u015b u nas ukrywana, to zawsze Ci m\u00f3wi\u0142em: \u00bbWszystko b\u0119dzie dobrze, oni z nami nie wygraj\u0105\u00ab. I teraz widzisz, to prawda, obie siostry macie rodzin\u0119 i dzieci, a ja mam pi\u0119kne wnuczki. W\u0142adek, co was kocha” (30.10.1973).<\/span><\/p>\n

Mo\u017cemy przeczyta\u0107 tylko listy, kt\u00f3re Zdzisia i jej polscy rodzice wysy\u0142ali do Miny, trzyma\u0142a je w swoim domu w kibucu Gan Shmuel w pude\u0142ku na buty. Grzegorczykowie przechowywali listy Miny w drewnianym szkatu\u0142kowym pude\u0142ku, na kt\u00f3ry po\u0142asili si\u0119 z\u0142odzieje, gdy kiedy\u015b ogo\u0142ocili ich dom, i tak listy przepad\u0142y. Co za strata!<\/span><\/p>\n

\u201eKiedy dosta\u0142em te listy do r\u0119ki, nie mog\u0142em si\u0119 od nich oderwa\u0107. A\u017c do \u015bwitu czyta\u0142em je ze \u015bci\u015bni\u0119tym gard\u0142em \u2013 pisze Marian Turski. – To najlepsza z powie\u015bci, jakie ostatnio czyta\u0142em, to najsilniejszy z dramat\u00f3w, jakie ostatnio widzia\u0142em”.<\/span><\/p>\n

Tylko si\u0119 pod tym podpisa\u0107.<\/span><\/p>\n

Lili <\/b>Fuchsberg
\n<\/b>Listy do mojej siostry 1946<\/b>–<\/b>1973
\n<\/b>Austeria, 2021<\/b><\/p>\n

\"LiliLili Fuchsberg, Listy do mojej siostry 1946-1973<\/span> Austeria<\/span><\/em><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Siostry Mina i Liwsza Fuchsberg z Borysowa (fot. archiwum rodzinne) Do kogo nale\u017ca\u0142y po wojnie osierocone \u017cydowskie dzieci? Anna Bikont Do kogo nale\u017ca\u0142y po wojnie osierocone \u017cydowskie dzieci? Do polskich opiekun\u00f3w, kt\u00f3rzy je przechowali w czasie wojny? Do bliskich i dalekich krewnych, kt\u00f3rzy si\u0119 po nie zg\u0142aszali z zagranicy? Do instytucji \u017cydowskich, kt\u00f3re g\u0142osi\u0142y, \u017ce […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94776"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=94776"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94776\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":94792,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/94776\/revisions\/94792"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=94776"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=94776"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=94776"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}